حجتالاسلاموالمسلمین عبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی و سخنران همایش پلی آیندهپژوهی و علوم انسانی که امروز ۲۶ شهریور در سالن همایش پژوهشگاه حوزه و دانشگاه برگزار شد، در سخنانی ضمن تأکید بر اهمیت آیندهپژوهی در مدیریت کلان کشور اظهار کرد: امروز به جرات میتوان گفت که جایگاه ایران در علوم انسانی اسلامی، جایگاه نخست در جهان اسلام است. این واقعیتی است که اساتید برجسته دانشگاههای مالزی، اندونزی (شریف هدایتالله)، عربستان (امالقری) و مصر نیز بر آن اذعان دارند.
وی با تأکید بر تولید هزاران مقاله و صدها عنوان کتاب در این حوزه، افزود: این حجم از تولیدات علمی، سندی بر پیشتازی ایران است؛ در حالی که زمانی در برخی محافل دانشگاهی، حتی اصل ایده علم دینی و علوم انسانی اسلامی با تردید یا انکار مواجه میشد، اما امروز شاهد نهادینه شدن این گفتمان هستیم.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در ادامه با اشاره به گسترش کمی و کیفی تولیدات علمی در دانشگاههای کشور، تصریح کرد: امروز به پشتوانه تلاشهای اساتید و دانشجویان، شاهد تدوین صدها پایاننامه، رساله و مقالات متعدد در حوزه علوم انسانی اسلامی هستیم و فعالیتهای انجمن علمی حوزه در گردآوری و انتشار این عناوین در قالب دهها جلد کتاب و مقاله، این حجم از آثار نشاندهنده گامهای بزرگ و دستاوردهای چشمگیر پژوهشگران است.
وی با اشاره به تبیین راهبردی مفهوم آینده اظهار کرد: آینده صرفاً پدیدهای نیست که در انتظار ما باشد؛ بلکه مقولهای است که ما باید درباره آن تصمیم بگیریم؛ گفتمانهای کلیگویی و تمرکز بر آیندههای معتبر و تصمیمات امروز ما، سازنده آینده خواهد بود.
کلید اصلی تحقق آینده مطلوب در گرو تحول در نظام تعلیم و تربیت است
خسروپناه، کلید اصلی تحقق آینده مطلوب را در گرو تحول در نظام تعلیم و تربیت دانست و افزود: آینده مطلوب، بیش از آنکه در افق فردا شکل بگیرد، در نظام تعلیم و تربیت امروز ساخته میشود و باید به آن اهمیت داد.
وی با تأکید بر اینکه هویت ایرانی اسلامی، نخبه خارج از کشور را به خدمت به وطن فرامیخواند، از مانعتراشیهای قانونی برای بازگشت متخصصان انتقاد کرد و گفت: قانون بازمانده از سال ۱۳۱۸ (دوره پهلوی اول) با نفوذ انگلیسیها تدوین شده است، تلاشهای ما در دولت شهید رئیسی برای اصلاح این قانون غلط، به دلیل مقاومتها به نتیجه نرسید. خطاست که دانشمند هموطن ما را که میخواهد سالانه چند ماه به کشورش خدمت کند، به بهانههایی که ریشه در دوران استعمار دارد، محروم کنیم.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در پاسخ به منتقدان حضور نخبگان دوتابعیتی، با رد سادهانگاریهای امنیتی گفت: برخی به بهانه نفوذ مانع استفاده از ظرفیت نخبگان میشوند؛ این چه حرفی است؟ دشمن اگر بخواهد نفوذ کند، از مسیر این دانشمندان نمیآید؛ دشمن واقعی، اتفاقاً از چهرههای بهظاهر انقلابی و هملباس ما استفاده میکند. دشمن زیرک، مسیر نفوذ را بهتر از ما میشناسد.
وی ادامه داد: ما در سراسر دنیا، نخبگانی داریم که عاشق ایرانند و میخواهند در دانشگاههای ما هیئت علمی باشند، اما قانون کهنه، دست و پای ما را بسته است. گفتمانسازی برای تغییر این پارادایم ضروری است. اگر منافع ملی کشور در میان نبود، این سخنان را بر زبان نمیآوردم.
هوش مصنوعی؛ بزرگترین آزمون پیشروی علوم انسانی
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی گفت: نگاه به آینده، تقابل علوم انسانی با فناوریهای نوظهور هوش مصنوعی، بزرگترین آزمون پیشروی علوم انسانی و نظام تعلیم و تربیت کشور است؛ آزمونی که اگر برای آن فکری نکنیم، زمینگیرمان خواهد کرد.
خسروپناه با اشاره به چالشهای پیشروی نظام علمی، نسبت به وابستگی بیرویه به پلتفرمهای هوش مصنوعی هشدار داد و گفت: هوش مصنوعی بر پایه الگوریتمها، که خود مبتنی بر ارزشها و جهانبینیهای خاصی هستند، ساخته شده است. اگر ما صرفاً مصرفکننده باشیم، حکمرانی ما تحت تأثیر پارادایمهای این الگوریتمها قرار گرفته و در نهایت، بازیگران اصلی صحنه حکمرانی، دیگر خودمان نخواهیم بود.
وی با تأکید بر ضرورت خالق بودن در حوزه فناوری، یادآور شد: برنامه پنجساله هوش مصنوعی در کشور تدوین شده است، اما هدف نهایی، تولید هوش مصنوعی مبتنی بر حکمرانی حکمی و ارزشهای بومی است تا بتوان از ظرفیتهای این فناوری در خدمت علوم انسانی استفاده کرد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با تأکید بر لزوم شناخت دقیق عوامل مؤثر بر آینده جامعه اظهار کرد: خانواده، مدرسه، دانشگاه، رسانه و نظام فرهنگی، اضلاع اصلی تشکیلدهنده آینده ما هستند؛ بهویژه فضای مجازی که امروز به مثابه زیستجهان دوم برای همه ما عمل و نقشی تعیینکننده در ترسیم افقهای آینده ایفا میکند.
خسروپناه با تبیین تمایز میان آیندهنگری، آیندهگزینی و آیندهسازی گفت: در آیندهپژوهی مطلوب، هیچگونه رویکرد جبرگرایانهای پذیرفته نیست؛ باید توجه داشت که برخی نظریههای علوم انسانی، علیرغم ادعای توصیف وضعیت فعلی انسان، در پی ساختن انسان مطلوب در چارچوب پارادایم خاص خود هستند. از این رو، در علوم انسانی که فاقد پارادایم واحد است، باید هوشیار بود که توصیفها، نسخههایی برای مهندسی رفتار و آینده انسانها نباشند.
وی ادامه داد: آموزش و پرورش به عنوان زیرساخت اصلی آینده کشور است و تعلیم و تربیت، مادر و ریشه علوم انسانی است. بنابراین، هرگونه تصمیمگیری درباره آیندهپژوهی و علوم انسانی بدون در نظر گرفتن جایگاه محوری تعلیم و تربیت، ناقص و ابتر خواهد بود؛ متولیان فرهنگ و مهندسان اجتماعی با درک این واقعیت که آینده مطلوب در نظام تعلیم و تربیت امروز ساخته میشود، باید این حوزه را در اولویت برنامهریزیهای کلان قرار دهند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با نقد درجا زدن برخی رشتههای علوم انسانی، بر لزوم پویایی این حوزه تأکید کرد و گفت: علوم انسانی نباید در گذشته متوقف بماند؛ بلکه باید با پشتوانهای حکمی و عمیق، به عرصههای نوینی چون علوم انسانی شناختی و علوم انسانی دیجیتال ورود کند.
وی ضمن هشدار درباره خلط مبحث میان دیجیتالسازی علوم انسانی که هماکنون در جریان است با علوم انسانی دیجیتال که هنوز با آن فاصله داریم، تصریح کرد: دانشگاههای کشور باید از تکرار چندینساله مباحث تکراری عبور کرده و به سمت دیسیپلینهای جدید دانشبنیان حرکت کنند.
خسروپناه خواستار گذار از سیاستگذاری واکنشی و منفعل به سیاستگذاری آیندهنگر شد و افزود: تحولات صورتگرفته در برنامههای درسی طی ۱۵ سال اخیر، گامی ارزشمند است، اما این تنها آغاز راه است؛ باید با شجاعت در نظام آموزشی کشور حرکت کرد، ما باید جرات تعطیل کردن برخی رشتههای قدیمی را داشته باشیم.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی گفت: دانشگاه را نه صرفاً محیطی برای آموزش، بلکه کارگاه ساختن انسان باید دانست، نگاه ما در مورد کارگاه انسان حکیم، حکیم صرفاً به معنای فیلسوف یا طبیب کارآمد نیست؛ بلکه حکیم کسی است که دارای سهگانه عقلانیت، فضیلت و خدمت بوده و تمامی این صفات را بر پایه توحید استوار کرده باشد.
وی با اشاره به رسالت علوم انسانی افزود: تربیت چنین انسانی است که تعلقی عمیق به میهن و آرمانهای بلند کشور داشته باشد؛ انسانی که حتی اگر برای رشد علمی به خارج از مرزها سفر کند، ریشه در خاک ایران دارد و در خدمت به جامعهاش پیشگام است.
علوم انسانی باید از توصیف انسان به سمت ساخت آینده حرکت کند
خسروپناه در نقد ایستایی برخی حوزههای علمی، بر لزوم تبدیل ایدههای نظری به محصولات کاربردی تأکید کرد و گفت: با استفاده از الگوی نهگانه و مدلهای TRL(سطوح آمادگی فناوری) بسیاری از ما ایدههایی داریم که حتی به مقاله تبدیل شدهاند، اما در میدان عمل، تحول ایجاد نمیکنند. همانطور که در فناوری با مراحل TRL از ایده به تجاریسازی میرسیم، در علوم انسانی نیز تا مراحل میانی و پیشرفته این چرخه (تجاریسازی دانش) پیش نرویم، علوم انسانی زمینی و کاربردی نخواهد شد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه داد: در حکمرانی شبکهای و همکاری میان دانشگاهها، پژوهشگاهها و پارکهای علم و فناوری و دیگر مراکز مرتبط برای تحقق این تحول ساختاری باید ارتباط شکل بگیرد.
خسروپناه در تبیینی از مبانی علوم انسانی اسلامی، بر ضرورت تفکیک روششناختی میان شناخت وضع موجود و ترسیم وضع مطلوب تصریح کرد و گفت: ما باید میان علوم انسانی که به توصیف انسان محقق (وضع موجود) میپردازد و علومی که انسان مطلوب را ترسیم میکند، تفکیک قائل شویم.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی اظهار کرد: در شناخت انسان محقق، نقش تجربه حداکثری است و آیات و روایات صرفاً رویکرد را اصلاح میکنند، اما در ساحت انسان مطلوب و ترسیم خانواده و جامعه آرمانی، نقش قرآن و سنت، نقشی حداکثری و مبنایی است.
خسروپناه با نقد خلأهای موجود در تبدیل دانش به عمل حکمرانی گفت: این یک رشته صرفاً تئوریک نیست، بلکه یک فناوری کاربردی میباشد که وظیفه تبدیل انسان محقق به انسان مطلوب را بر عهده دارد؛ در این زمینه، برای تغییر وضعیت موجود به وضعیت مطلوب، باید به سراغ حکمت عملی رفت؛ جایی که قرآن، سنت و تجربه در کنار هم قرار میگیرند. ما در سطوح آمادگی فناوری(TRL) از ۴ تا ۹ در علوم انسانی، خلأ جدی داریم و این همان نقطهای است که دانش باید به قدرت حکمرانی تبدیل شود.
وی بر لزوم ادغام دانش حکمرانی در تمامی رشتههای دانشگاهی تأکید کرد و افزود: حکمرانی یک دیسیپلین جداگانه نیست، بلکه یک فناوریِ تحولآفرین است که باید در کالبد تمامی دانشکدهها جاری شود. اقتصاد و حکمرانی، تعلیموتربیت و حکمرانی و روانشناسی و حکمرانی، نمونههایی از این ضرورت هستند که باید در دستور کار دانشگاههای تراز انقلاب قرار بگیرد تا علوم انسانی از دایره توصیف صرف خارج شده و به قدرت مدیریت تحول دست یابد.
رویکرد گفتگومحور، در حوزه آیندهپژوهی باید با قوت بیشتری دنبال شود
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به نقلقولهای مرحوم احمد احمدی درباره شکلگیری ستاد انقلاب فرهنگی گفت: امام راحل(ره) دغدغهمندانه بر این نکته تأکید داشتند که علوم انسانی در دانشگاهها پیوند چندانی با ارزشهای اسلامی ندارد و از این رو، مأموریت ویژهای را برای جامعه مدرسین جهت تحول در این حوزه ترسیم فرمودند.
وی با اشاره به رویکرد متواضعانه بزرگان حوزه در آن برهه زمانی، افزود: آیتالله امینی و آیتالله مصباح یزدی(ره) با شناخت عمیق از ماهیت علوم انسانی، بر این نکته صحه گذاشتند که تنها با گفتوگوی عالمانه میان نخبگان حوزه و دانشگاه میتوان به فهم مشترک و دقیق از رشتههایی نظیر روانشناسی، جامعهشناسی، اقتصاد و حقوق رسید. این رویکرد گفتگومحور، همان میراثی است که امروز در حوزه آیندهپژوهی باید با قوت بیشتری دنبال شود.
خسروپناه در ادامه با اشاره به ثمرات آن رویکرد گفتگومحور، یادآور شد: آن جلسات تداوم یافت و به مدت شش ماه، اساتید حوزه و دانشگاه در پژوهشگاه حوزه و دانشگاه به بحث و تبادلنظر پیرامون مبانی علوم انسانی پرداختند؛ این تعاملات مستمر، پایهگذار دفتر همکاری حوزه و دانشگاه شد که در نهایت با رشد و تکامل، به مؤسسه و سپس پژوهشگاه کنونی انجامید که این ظرفیت عظیم نهادی و ساختاری، دقیقاً حاصل همان همنشینی و مباحثات علمی بنیادین میان نخبگان دو نهاد بوده است.
انتهای پیام
