توسعهای که بدون توجه به پیشینه تاریخی، ویژگیهای فرهنگی، شرایط اقلیمی، معماری بومی و سبک زندگی جوامع محلی دنبال شود، ممکن است در کوتاهمدت به ایجاد زیرساخت و گسترش کالبدی شهرها منجر شود، اما در بلندمدت میتواند به یکسان شدن چهره شهرها، تضعیف هویت محلی و از دست رفتن بخشی از سرمایههای فرهنگی و اجتماعی آنها بینجامد. از این منظر، گردشگری میتواند فراتر از یک فعالیت اقتصادی، ابزاری برای بازشناسی و تقویت هویت شهرها و مناطق مختلف خراسان رضوی باشد.
در بسیاری از شهرهای دارای جاذبههای مذهبی و تاریخی استان، مجموعهای از میراث تاریخی، بناهای ارزشمند، آیینها و فرهنگهای بومی، صنایعدستی، تولیدات محلی، مسیرهای تاریخی و جاذبههای طبیعی وجود دارد که میتواند پایه شکلگیری الگوهای متنوع گردشگری باشد. مسئله اصلی، صرفاً شناسایی این ظرفیتها نیست؛ بلکه ایجاد پیوند میان آنها و تبدیل ظرفیتهای پراکنده به یک زنجیره منسجم گردشگری و اقتصادی است.
کمرنگ شدن بخشی از تفاوتهای محلی شهرها و روستاها
یک فعال و کارشناس گردشگری، گفت: اگر توسعه شهرها و روستاهای خراسان رضوی بدون توجه به هویت تاریخی، فرهنگی و اجتماعی آنها ادامه پیدا کند، در آینده با مقصدهایی مواجه خواهیم شد که تفاوت چندانی با یکدیگر ندارند؛ در حالی که گردشگری میتواند با تکیهبر هویت بومی، مسیر متفاوتی برای توسعه این مناطق ایجاد کند.
رضا یوسفی در گفتوگو با ایسنا اظهار کرد: یکی از موضوعاتی که باید در برنامهریزی برای آینده شهرها و روستاهای خراسان رضوی مورد توجه قرار گیرد، مسئله هویت است. توسعه صرفاً به معنای ساختوساز بیشتر، ایجاد خیابانهای جدید یا افزایش تعداد واحدهای خدماتی نیست؛ توسعه زمانی میتواند پایدار و ماندگار باشد که با ویژگیهای اجتماعی، فرهنگی و تاریخی هر منطقه هماهنگ باشد.
وی افزود: امروز اگر به بسیاری از شهرها و روستاها نگاه کنیم، میبینیم که در فرآیند توسعه، بخشی از تفاوتهای محلی آنها در حال کمرنگ شدن است. ساختمانها، فضاهای عمومی و حتی شیوه ارائه خدمات در بسیاری از نقاط به سمت الگوهای مشابه حرکت کردهاند و این موضوع در بلندمدت میتواند از جذابیت و هویت مقصدها بکاهد.
این فعال حوزه گردشگری ادامه داد: در گردشگری، آن چیزی که یک شهر یا روستا را ارزشمند میکند، الزاماً امکانات پرهزینه و سازههای بزرگ نیست؛ گاهی یک خانه قدیمی، یک غذای محلی، یک مسیر تاریخی، یک آیین، یک هنر سنتی یا حتی شیوه زندگی مردم میتواند تبدیل به مهمترین سرمایه گردشگری منطقه شود.
یوسفی با بیان اینکه خراسان رضوی از نظر تنوع فرهنگی و جغرافیایی ظرفیت بسیار بالایی دارد، گفت: نباید همه مناطق استان را با یک نسخه واحد برای توسعه گردشگری مدیریت کرد. نیاز گردشگری یک روستای کوهستانی با یک شهر تاریخی یا منطقهای که اقتصاد آن بر کشاورزی استوار است، یکسان نیست.
هر منطقه باید ابتدا داشتههای خودش را شناسایی کند و سپس بر اساس همان داشتهها برای جذب گردشگر برنامهریزی شود. اگر یک روستا معماری خاصی دارد، باید همان معماری حفظ و احیا شود؛ اگر منطقهای محصولات کشاورزی یا غذاهای خاص دارد، باید این ظرفیت وارد زنجیره گردشگری شود و اگر یک شهر دارای تاریخ و شخصیتهای فرهنگی است، روایت آن تاریخ باید به گردشگر معرفی شود.
این کارشناس گردشگری در ادامه با تأکید بر اینکه نباید برای گردشگر یک مقصد مصنوعی بسازیم؛ بلکه باید آنچه را در مقصد وجود دارد، به درستی کشف، حفظ و روایت کنیم، در خصوص اهمیت گردشگری روستایی اظهار کرد: گردشگری میتواند برای روستاهای خراسان رضوی فقط یک منبع درآمد جانبی نباشد، بلکه در صورت برنامهریزی صحیح میتواند به یکی از پایههای اقتصاد محلی تبدیل شود.
وی افزود: وقتی گردشگر وارد یک روستا میشود، فقط برای خوابیدن در یک اقامتگاه هزینه نمیکند. اگر زنجیره گردشگری درست طراحی شده باشد، او میتواند غذای محلی مصرف کند، صنایعدستی بخرد، محصولات کشاورزی منطقه را تهیه کند، از یک کارگاه سنتی بازدید کند، با راهنمای محلی همراه شود و از جاذبههای طبیعی و تاریخی منطقه دیدن کند.
این فعال گردشگری ادامه داد: در چنین شرایطی، پول گردشگر فقط در یک واحد اقامتی باقی نمیماند و میان کسبوکارهای مختلف محلی گردش میکند. این همان نقطهای است که گردشگری میتواند به توسعه اقتصادی واقعی منجر شود.
وی تأکید کرد: البته نباید فراموش کنیم که مردم محلی باید در مرکز این فرآیند قرار داشته باشند. اگر قرار است گردشگری در روستاها توسعه پیدا کند، ساکنان روستا باید احساس کنند که از این توسعه سهم دارند و آینده اقتصادی آنها نیز بهبود پیدا میکند.
در این فرآیند جوانان روستا میتوانند راهنمای گردشگری شوند، زنان روستایی میتوانند در حوزه غذا و صنایعدستی فعالیت کنند، کشاورزان میتوانند بخشی از فرآیند گردشگری کشاورزی را شکل دهند و صاحبان خانههای قدیمی نیز در صورت امکان میتوانند با حفظ معماری بومی، خانههای خود را به اقامتگاه تبدیل کنند.
یوسفی با تأکید بر اینکه توسعه روستا نباید به معنای شهری کردن روستا باشد، افزود: اگر قرار باشد برای توسعه گردشگری، همان ساختمانها، همان نماها و همان الگوهایی را در روستا اجرا کنیم که در شهرها وجود دارد، در واقع مزیت اصلی روستا را از بین بردهایم.
این کارشناس گردشگری ادامه داد: گردشگر به روستا میرود تا چیزی متفاوت ببیند و تجربه کند. اگر قرار باشد روستا از نظر ظاهر، سبک زندگی و خدمات شبیه شهر شود، سؤال این است که گردشگر چرا باید آن مقصد را انتخاب کند؟
یوسفی همچنین بر ضرورت توجه به روایت مقصد تأکید کرد و گفت: یکی از ضعفهای گردشگری ما این است که بسیاری از جاذبهها وجود دارند اما داستان آنها برای گردشگر تعریف نشده است. یک بنای تاریخی بدون روایت، یک روستا بدون معرفی سبک زندگی و یک محصول محلی بدون داستان، بخش مهمی از ظرفیت خود را از دست میدهد.
وی بیان کرد: باید برای هر مقصد یک روایت مشخص داشته باشیم و این روایت را از طریق تابلوهای معرفی، راهنمایان محلی، فضای مجازی، تورهای تخصصی، رویدادها و حتی بستههای گردشگری به مخاطب منتقل کنیم.
یوسفی افزود: از طرف دیگر، نباید همه برنامهریزیهای گردشگری را به ایام خاص و تعطیلات محدود کنیم. اگر قرار است گردشگری به اقتصاد پایدار تبدیل شود، باید برای فصلهای مختلف سال محصول گردشگری تعریف کنیم.
وی ادامه داد: یک منطقه ممکن است در بهار با طبیعت و باغهایش جذاب باشد، در تابستان ظرفیت گردشگری روستایی داشته باشد، در پاییز بر محصولات کشاورزی و آیینهای برداشت تمرکز کند و در زمستان نیز با برنامههای فرهنگی و تجربههای بومی گردشگر جذب کند. این یعنی حرکت از گردشگری مناسبتی به سمت گردشگری برنامهریزیشده است.
این فعال حوزه گردشگری خاطرنشان کرد: خراسان رضوی این امکان را دارد که در کنار ظرفیت بزرگ گردشگری زیارتی مشهد، شبکهای از مقصدهای تاریخی، فرهنگی، طبیعی و روستایی ایجاد کند؛ به گونهای که مسافر تنها در یک نقطه توقف نداشته باشد و فرصت آشنایی با سایر ظرفیتهای استان را نیز پیدا کند.
یوسفی گفت: برای رسیدن به این هدف، همکاری میان شهرداریها، دهیاریها، دستگاههای متولی میراث فرهنگی و گردشگری، بخش خصوصی، جوامع محلی و فعالان گردشگری ضروری است. هیچ دستگاهی به تنهایی نمیتواند یک مقصد گردشگری موفق ایجاد کند.
وی افزود: باید نگاه ما از ساخت پروژه گردشگری به سمت ساخت مقصد گردشگری تغییر کند. مقصد یعنی مجموعهای از جاذبه، خدمات، اقامت، حملونقل، روایت، نیروی انسانی و تجربهای که گردشگر با خود به خانه میبرد.
یوسفی اظهار کرد: خراسان رضوی برای توسعه گردشگری نیاز ندارد هویت خود را تغییر دهد؛ اتفاقاً باید هویتهای متنوع خود را به نقطه شروع توسعه تبدیل کند. اگر بتوانیم از داشتههای واقعی شهرها و روستاها ارزش اقتصادی ایجاد کنیم، هم گردشگری رونق میگیرد و هم میراث و هویت محلی برای نسلهای آینده حفظ خواهد شد.
عبور از توسعه بیهویت به معنای توقف توسعه یا بازگشت به گذشته نیست
تربتحیدریه را میتوان یکی از نمونههای قابل توجه این رویکرد دانست؛ شهری که ظرفیتهای تاریخی و فرهنگی آن در کنار جایگاه ویژه زعفران، صنایعدستی، میراث معماری و داشتههای بومی، امکان شکلگیری یک زنجیره گردشگری متفاوت را فراهم میکند. پیوند میان میراث تاریخی شهر، تجربه کشت و برداشت زعفران، بازار و محصولات محلی، غذا، صنایعدستی و روایتهای فرهنگی منطقه میتواند گردشگری را از یک فعالیت مقطعی به بخشی از اقتصاد محلی تبدیل کند.
از این منظر، عبور از توسعه بیهویت به معنای توقف توسعه یا بازگشت به گذشته نیست؛ بلکه به معنای بازتعریف توسعه بر پایه داشتههای واقعی هر منطقه است.
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی تربتحیدریه بر لزوم انطباق پروژههای توسعهای با ویژگیهای اقلیمی، زیستمحیطی و فرهنگی منطقه تأکید و گفت: برای دستیابی به توسعه پایدار، باید از الگوی مأموریتمحور و اتکا به ظرفیتهای کهن بومی به جای روشهای وارداتی استفاده کنیم.
علی محمدی در گفتوگو با ایسنا، ضمن تبیین رویکردهای نوین توسعه در این شهرستان، با اشاره به سیاستهای اخیر اظهار کرد: نگاه سنتی و پراکنده به توسعه، آفت پیشرفت منطقه است. متأسفانه ریشه بسیاری از چالشهای فعلی در حوزه زیرساختهای شهری و روستایی، ناشی از نادیده گرفتن توان اکولوژیک و مؤلفههای فرهنگی در دهههای گذشته بوده است.
وی با بیان اینکه بسیاری از طرحهای عمرانی سنوات گذشته بدون توجه به آمایش سرزمین اجرا شدهاند، تصریح کرد: اصرار بر فعالیتهایی که با اقلیم و اقلیمشناختی تربتحیدریه همخوانی ندارند، علاوه بر هدر رفت منابع حیاتی به ویژه آب، موجب شده تا سیمای کالبدی روستاها و هویت تاریخی شهرها دچار تغییرات ناموزون و آسیبزا شود.
محمدی با ابراز نگرانی از تقابل سبک زندگی وارداتی با سنن اصیل منطقه، افزود: هویت محلی، سرمایه اجتماعی ماست. وقتی در سیاستگذاریهای کلان به ارزشهای فرهنگی بیتوجهی میشود، شاهد آسیب به اصالتها هستیم. از اینرو، با تأکید بر سیاستهای فرمانداری، بازنگری در سیاستگذاریهای اجتماعی و فرهنگی در اولویت قرار گرفته تا توسعه، نه به قیمت از دست رفتن هویت، بلکه در خدمت تقویت آن باشد.
رئیس اداره میراث فرهنگی تربتحیدریه با اشاره به برنامه عملیاتی شهرستان برای دستیابی به توسعه پایدار، گفت: امروز به دنبال توسعه غیر شکننده هستیم؛ در این نوع توسعه بهرهمندی از دانش نخبگان بومی، مدیریت منابع آبی و تقویت بخش گردشگری و صنایعدستی، ستونهای اصلی برنامه را تشکیل میدهند.
وی افزود: گردشگری و ظرفیتهای کهن تربتحیدریه، پتانسیل تبدیل شدن به یکی از قطبهای استراتژیک شرق ایران را دارد. قطعاً اجرای دقیق پروژههای کلان، در کنار تسهیل فضای کسبوکار در حوزههای صنایعدستی و بومگردی، میتواند امنیت و ثبات اقتصادی منطقه را در سالهای آینده تضمین کند.
بازگشت به تقسیم کار تاریخی میان شهرها و پذیرش این واقعیت که منابع ما نامحدود نیست، تنها راه عبور از وضعیت موجود است. هرگونه تصمیمگیری در شهرستانها باید بر پایه آمایش دقیق سرزمین و بهرهوری حداکثری از ظرفیتهای دانشبنیان بومی باشد تا شاهد توسعهای متوازن، پایدار و افتخارآمیز برای تربتحیدریه و سایر مناطق باشیم.
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی تربتحیدریه در ادامه با تأکید بر ظرفیتهای چندبعدی این شهرستان، بر لزوم تعریف یک مأموریت ملی برای این منطقه با تکیهبر پیوند میان پیشینه غنی تاریخی و نیازهای اقتصاد نوین تأکید کرد.
محمدی در تشریح چشمانداز توسعه این منطقه، تربتحیدریه را فراتر از یک نقطه جغرافیایی دانست و اظهار کرد: ریشههای این شهرستان در تاریخ عرفانی و فرهنگی خراسان بزرگ تنیده شده است. وقتی نام تربتحیدریه به میان میآید میراث قطبالدین حیدر و نماد پیوند اندیشه، عرفان و فرهنگ ایرانی-اسلامی که قرنها این خطه را به مهد پرورش نخبگان تبدیل کرده به میان میآید.
وی در ادامه با اشاره به ضرورت عبور از تمرکزگرایی اداری به سمت آمایش هوشمند سرزمین، افزود: در گذشته، تقسیم کار طبیعی میان شهرها به پایداری تمدنی ایران کمک میکرد؛ برخی شهرها کانون دانش بودند، برخی مرکز تجارت و برخی دیگر قطب کشاورزی برای همین امروز نیز در سیاستگذاریهای کلان و در قالب آمایش سرزمین، باید توسعه را نه بر مبنای تقسیمات صرف اداری، بلکه بر پایه مزیتهای جغرافیایی و تاریخی بازتعریف شود.
محمدی تصریح کرد: در این الگوی تخصصی، هر منطقه باید به یک حلقه ضروری در زنجیره پیشرفت کشور تبدیل شود. اگر قرار است توسعهای پایدار شکل بگیرد، باید برای هر شهرستان، مأموریت ملی مشخصی تعریف شود که متناسب با واقعیتهای آن منطقه باشد.
تربتحیدریه؛ دروازه تاریخی تجارت شرق کشور
فرماندار تربتحیدریه نیز با تأکید بر جایگاه تاریخی و راهبردی این شهرستان در شرق کشور گفت: تربتحیدریه تنها یک نقطه جغرافیایی در مسیرهای مواصلاتی نیست، بلکه به واسطه پیشینه تاریخی، موقعیت ارتباطی و ظرفیتهای اقتصادی و انسانی خود، دروازه تاریخی تجارت شرق کشور به شمار میرود.
مجتبی شجاعی در گفتوگو با ایسنا اظهار کرد: تربتحیدریه به دلیل وسعت، جمعیت اثرگذار و پیشینه ارتباطی، ظرفیت بالایی برای نقشآفرینی راهبردی در شرق کشور دارد و نباید تنها به عنوان یک شهر به این منطقه نگاه کرد؛ چراکه این شهرستان از گذشته یکی از گلوگاههای مهم در مسیرهای تجاری شرق ایران و دروازه ورود به خراسان رضوی بوده است.
وی با اشاره به شواهد تاریخی موجود در منطقه افزود: وجود بناهای تاریخی همچون رباط طبسی، رباط لاری و رباط کسکک نشان میدهد که تربتحیدریه طی قرنها بخشی از شبکه دادوستد و جریانهای اقتصادی در مسیرهای تاریخی، از جمله جاده ابریشم، بوده است.
فرماندار تربتحیدریه ادامه داد: شخصیت تاریخی این منطقه بر پایه تعامل، تبادل و ارتباط شکل گرفته و این ویژگی را میتوان در معماری، آثار تاریخی، مسیرهای ارتباطی و مناسبات اقتصادی گذشته مشاهده کرد. امروز نیز باید همین ظرفیت تاریخی را با نیازهای اقتصاد مدرن پیوند بزنیم و نقش تربتحیدریه را در اقتصاد شرق کشور بازآفرینی کنیم.
شجاعی با تأکید بر اینکه توسعه تربتحیدریه باید بر پایه مزیتهای واقعی منطقه شکل بگیرد، عنوان کرد: ظرفیتهای تاریخی و فرهنگی شهرستان در کنار مزیتهای اقتصادی همچون زعفران، فرش دستباف، ابریشم و ظرفیتهای کشاورزی، میتواند زمینهساز شکلگیری یک مدل توسعه هویتمحور باشد.
وی افزود: اگر بتوانیم میان میراث تاریخی، ظرفیتهای گردشگری، تولیدات بومی، صنایع فرهنگی، دانش و فناوری ارتباط برقرار کنیم، تاریخ این منطقه صرفاً به عنوان یک میراث گذشته باقی نخواهد ماند، بلکه میتواند به بخشی از اقتصاد امروز تربتحیدریه تبدیل شود.
فرماندار تربتحیدریه با اشاره به ظرفیتهای انسانی و علمی شهرستان نیز اظهار کرد: تربتحیدریه از سرمایه انسانی ارزشمندی برخوردار است و وجود دانشگاهها، مراکز علمی، نخبگان و مجموعههای فناور میتواند در کنار ظرفیتهای تاریخی و اقتصادی، زمینه شکلگیری یک اکوسیستم جدید توسعه را فراهم کند.
شجاعی خاطرنشان کرد: موقعیت جغرافیایی و پیشینه تاریخی تربتحیدریه این شهرستان را از ظرفیت مناسبی برای ایفای نقش در توسعه شرق کشور برخوردار کرده است، اما بهرهگیری از این ظرفیت نیازمند نگاه منطقهای، برنامهریزی مبتنی بر آمایش سرزمین و تعریف مأموریتهای مشخص اقتصادی و فرهنگی است.
وی تصریح کرد: تلفیق پیشینه تاریخی تربتحیدریه با ظرفیتهای مدرن اقتصادی، دانشبنیان و گردشگری، مسیری است که میتواند این شهرستان را به جایگاه شایسته خود در توسعه شرق ایران نزدیک کند.
فرماندار تربتحیدریه گفت: باید از ظرفیت تاریخی این منطقه برای ساختن آینده استفاده کنیم؛ به گونهای که تربتحیدریه از یک مسیر عبوری صرف، به نقطهای برای ماندگاری مسافر، سرمایهگذاری، تولید، گردشگری و تبادل اقتصادی تبدیل شود.
وی تأکید کرد: تربتحیدریه در گذشته محل عبور کاروانهای تجاری و تبادل کالا، فرهنگ و اندیشه بوده است و امروز نیز میتواند با تکیهبر همان هویت تاریخی و با استفاده از ابزارهای اقتصاد نوین، نقش مؤثرتری در پیوند میان ظرفیتهای اقتصادی، فرهنگی و انسانی شرق کشور ایفا کند.
توسعه گردشگری در خراسان رضوی زمانی میتواند به توسعهای پایدار و ماندگار منجر شود که به جای الگوهای یکسان و پروژه محور، بر هویت و مزیتهای واقعی هر منطقه استوار باشد. شهرها و روستاهای استان، از تاریخ و معماری گرفته تا آیینها، محصولات بومی و سرمایه انسانی، هرکدام ظرفیت شکلدهی به یک مقصد متفاوت را دارند. تجربه تربتحیدریه نیز نشان میدهد پیوند میان میراث تاریخی، گردشگری، اقتصاد محلی، دانش و تولید میتواند زمینه عبور از مسیر عبوری به سوی نقشی فعالتر در توسعه منطقهای را فراهم کند. بر این اساس، آینده گردشگری خراسان رضوی نه در تقلید از الگوهای دیگر، بلکه در کشف، حفظ و تبدیل هویتهای بومی به فرصتهای اقتصادی و توسعهای رقم خواهد خورد.
انتهای پیام
