به گزارش ایسنا، بنیاد ملی نخبگان به عنوان یکی از نهادهای متولی سیاستگذاری و حمایت از نخبگان، وظیفه دارد با شناسایی و حمایت از استعدادهای برتر، زمینه تداوم فعالیتهای علمی، پژوهشی و تخصصی آنان و بهرهگیری از ظرفیت این گروه در حل مسائل کشور را فراهم کند. حمایتهای آموزشی و پژوهشی، تسهیل مسیر فعالیت حرفهای، ایجاد فرصتهای علمی و کمک به ماندگاری و اثرگذاری نخبگان از جمله محورهایی است که در سیاستهای حمایتی این حوزه مورد توجه قرار گرفته است.
با این حال، تحقق اهداف سیاستهای نخبگانی صرفا به طراحی طرحها و پیشبینی حمایتها محدود نمیشود و نحوه اجرای آنها نیز نقش تعیینکنندهای در میزان اثربخشی این سیاستها دارد. تجربه اجرای برخی برنامههای حمایتی نشان میدهد که گاه میان حمایت پیشبینیشده در سیاستگذاری و امکان بهرهمندی واقعی افراد از آن در دستگاههای اجرایی، دانشگاهها و شبکه بانکی فاصله ایجاد میشود؛ موضوعی که میتواند بخشی از اهداف سیاستهای نخبگانی را تحت تأثیر قرار دهد.
مسکن نیز یکی از مسائل مهم در مسیر تثبیت شرایط زندگی و فعالیت حرفهای نخبگان است و در سالهای اخیر، حمایت از مسکن نخبگان در قالب تسهیلات خرید یا ودیعه مسکن مورد توجه قرار گرفته است. با این حال، چگونگی انطباق ضوابط و فرایندهای اجرایی شبکه بانکی با حمایتهای پیشبینیشده، از جمله موضوعاتی است که میتواند در عمل دسترسی متقاضیان واجد شرایط به این تسهیلات را با چالش مواجه کند.
در همین زمینه، افسانه زارعی، فارغالتحصیل دکترای اقتصاد و از اعضای بنیاد ملی نخبگان در گفتوگو با ایسنا از تجربه خود در استفاده از حمایتهای بنیاد، فرصت مطالعاتی خارج از کشور، طرح «جهت» و همچنین موانعی که در مسیر بهرهمندی از تسهیلات مسکن نخبگان با آن مواجه شده است، میگوید؛ تجربهای که در کنار بیان آثار حمایتهای نخبگانی، بخشی از چالشهای فاصله میان سیاستگذاری و اجرای این حمایتها را نیز نشان میدهد.
میان حمایتهای بنیاد ملی نخبگان و اجرای آنها گاهی فاصله وجود دارد
افسانه زارعی، فارغالتحصیل دکترای اقتصاد از دانشگاه فردوسی مشهد و شاغل در اداره کل امور اقتصادی و دارایی استان خراسان رضوی در گفتوگو با ایسنا با اشاره به تجربه خود از بهرهمندی از حمایتهای بنیاد ملی نخبگان، گفت: سال ۱۳۹۹ از طریق دانشگاه با طرح شهید وزوایی بنیاد ملی نخبگان آشنا شدم و مدارک خود را ارسال کردم و پس از بررسیهای انجامشده، مشمول این طرح شدم. طرح شهید وزوایی و در مجموع بنیاد ملی نخبگان، پنجره جدیدی در زندگی من باز کرد و معتقدم حمایتهایی که از من شد، در مسیر علمی و حرفهای من تأثیرگذار بود. این حمایتها در بخشهای مختلفی از جمله حمایتهای علمی، معنوی و مالی ارائه میشد.
زارعی ادامه داد: در آن زمان به عنوان دانشجو و پژوهشگر، همکاریهایی با استادان دانشگاه داشتم و به عنوان دستیار پژوهشی با آنها کار میکردم که هزینههای مربوط به این همکاریها از سوی بنیاد تقبل میشد. این حمایت برای من از این جهت اهمیت داشت که هم امکان ارتباط بیشتر با استادان دانشگاه را فراهم میکرد و هم فرصت فعالیت پژوهشی در کنار آنها را در اختیارم قرار میداد.
وی با اشاره به یکی از مهمترین فرصتهایی که در قالب طرح شهید وزوایی در اختیارش قرار گرفت، اظهار کرد: یکی از طرحهای زیرمجموعه این حمایتها، امکان استفاده از فرصت مطالعاتی خارج از کشور بود که خوشبختانه توانستم از آن بهرهمند شوم. نکته مهم این بود که بر اساس شرایط بنیاد، دانشگاه مقصد باید در رتبهبندی جهانی رتبهای کمتر از ۲۰۰ داشته باشد. خوشبختانه توانستم برای این فرصت مطالعاتی به دانشگاه استکهلم بروم و تجربه حضور در این دانشگاه و شبکه ارتباطیای که در آنجا ایجاد کردم، برای من بسیار مهم و تأثیرگذار بود.
زارعی با بیان اینکه این تجربه همچنان در فعالیتهای علمی من اثرگذار بوده است، خاطر نشان کرد: تجربهای که از حضور در دانشگاه استکهلم به دست آوردم، دانش و تجربه من را بسیار افزایش داد و حتی در حال حاضر نیز در فعالیتهای علمی و حرفهای من کمک کننده است. به اعتقاد من، این یکی از مهمترین دستاوردهایی بود که بنیاد ملی نخبگان برای من ایجاد کرد. در سال ۱۴۰۴ نیز در طرح «جهت» شرکت کردم که در مسیر جذب اعضای هیئت علمی تعریف شده است و توانستم امتیازات لازم را کسب کنم و در حال حاضر پیگیر هستم تا برای عضویت هیئت علمی نیز اقدام کنم.
این دانشآموخته دکترای اقتصاد در ادامه با اشاره به برخی موانع و محدودیتهای موجود در مسیر حمایت از نخبگان، گفت: در کنار تمام تلاشهایی که بنیاد ملی نخبگان برای حمایت از نخبگان انجام میدهد، طبیعتاً برخی مشکلات و محدودیتها نیز وجود دارد که بخشی از آنها به محدودیتهای کلی کشور و منابع مالی بازمیگردد. از نگاه اقتصادی نیز که به موضوع نگاه میکنم، میبینم بنیاد تلاش زیادی برای حمایت از نخبگان دارد، اما در برخی موارد به دلیل محدودیت منابع، امکان ارائه حمایتهای بیشتر از یک سطح مشخص وجود ندارد.
زارعی با اشاره به تجربه خود در زمان استفاده از فرصت مطالعاتی در سال ۱۴۰۰ گفت: یکی دیگر از موانعی که در آن زمان با آن مواجه شدم، ارتباط محدودتر میان بنیاد ملی نخبگان و دانشگاهها بود. زمانی که میخواستم برای فرصت مطالعاتی اقدام کنم، با این مشکل مواجه بودم که باید دانشگاه را متقاعد میکردم که این فرصت را از طریق بنیاد ملی نخبگان دریافت کردهام و قرار است با استفاده از حمایت بنیاد برای فرصت مطالعاتی اعزام شوم. در آن زمان شرایط مانند امروز نبود و ارتباط و شناخت متقابل میان بنیاد و دانشگاهها به اندازه امروز شکل نگرفته بود. به همین دلیل بخشی از مسیر برای من با دشواری همراه شد.
این عضو بنیاد ملی نخبگان با بیان اینکه این شرایط در سالهای اخیر بهبود یافته است، اظهار کرد: اکنون وضعیت بهتر شده و به ویژه بنیاد ملی نخبگان در استان خراسان رضوی ارتباط بسیار خوبی با دانشگاهها برقرار کرده است. من نیز به دلیل ارتباطی که با بنیاد استان دارم، شاهد تلاش ریاستها و کارکنان مختلف بنیاد برای معرفی ظرفیتها و برنامههای بنیاد به دانشگاهها بودهام. به نظر میرسد شناخت دانشگاهها از بنیاد ملی نخبگان و متقابلاً شناخت بنیاد از ظرفیتهای دانشگاهها نسبت به گذشته بیشتر شده و این ارتباط میتواند مسیر استفاده نخبگان از حمایتها و فرصتهای بنیاد را تسهیل کند.
چالشهای نخبگان در طرح «جهت»
این فارغالتحصیل دکترای اقتصاد با اشاره به برخی مشکلات موجود در اجرای طرح «جهت» بنیاد ملی نخبگان، گفت: همچنان در اجرای طرح «جهت» برخی مشکلات وجود دارد که بخش قابل توجهی از آن به همکاری دانشگاهها بازمیگردد. در برخی موارد همکاری لازم از سوی دانشگاهها صورت نمیگیرد و این موضوع همچنان موانعی را برای فارغالتحصیلان ایجاد میکند.
وی در پاسخ به این پرسش که آیا روند حمایتهای بنیاد ملی نخبگان در هدایت فعالیتها و پروژههای نخبگان به سمت رفع نیازهای کشور اثرگذار بوده است، اظهار کرد: بنیاد ملی نخبگان در این زمینه تلاش خود را انجام میدهد و طرحهای مختلفی مانند طرح شهید احمدی روشن و سایر طرحها در حوزههای مختلف تعریف شدهاند تا از فعالیت نخبگان حمایت شود و این حمایتها در جهت رفع نیازهای کشور قرار گیرد. به نظر من این رویکرد در برخی حوزهها، بهویژه حوزههای فنی، تا حد زیادی مؤثر بوده است. البته نمیتوان گفت که در سایر حوزهها اصلاً اثرگذاری نداشته، اما در رشتههایی مانند علوم انسانی همچنان جای کار وجود دارد.
زارعی با بیان اینکه در سالهای گذشته نگاه به موضوع نخبگان بیشتر بر برخی رشتههای خاص متمرکز بوده است، ادامه داد: در سالهای گذشته، زمانی که درباره نخبگان صحبت میشد، عمدتا نگاهها به سمت رشتههای فنی و مهندسی، پزشکی و حوزههای مشابه میرفت و بسیاری از طرحهایی که بنیاد توانسته است از آنها حمایت کند نیز مربوط به همین حوزهها بوده است. به نظر من لازم است نگاه جامعتری به ظرفیت علوم انسانی داشته باشیم.
وی تاکید کرد: در بسیاری از کشورها، علوم انسانی و بهویژه حوزههایی مانند اقتصاد، مدیریت و سیاستگذاری از اهمیت بالایی برخوردارند. اگر اقتصاد قوی و مدیریت و سیاستگذاری درستی داشته باشید، سایر بخشها نیز میتوانند در امتداد آن حرکت کنند و توسعه پیدا کنند.
این فارغالتحصیل دکترای اقتصاد ادامه داد: بنابراین، به نظر من هنوز در زمینه توجه بیشتر بنیاد ملی نخبگان به علوم انسانی جای کار وجود دارد و اگر بنیاد نگاه ویژهتر و مشخصتری به ظرفیتهای این حوزه داشته باشد، میتواند اثرگذاری بیشتری داشته باشد.
نقش دولت در همکاری با نخبگان
زارعی با اشاره به نقش دولت در استفاده از ظرفیت نخبگان، اظهار کرد: در حوزه سیاستگذاری، به نظر من دولت نیز باید تا حدودی نگاه خود را تغییر دهد. البته در یکی دو سال اخیر تلاشهای بنیاد ملی نخبگان بسیار بیشتر شده و در بسیاری از موارد نیاز بود ظرفیتها و فعالیتهای بنیاد بیشتر معرفی شود که این اتفاق نیز تا حدودی رخ داده است. منظور من از این موضوع بیشتر معرفی ظرفیتهای بنیاد است تا تبلیغ؛ یعنی باید ظرفیتها و اقداماتی که بنیاد انجام میدهد به شکل مناسب به دستگاهها و مجموعههای مختلف معرفی شود تا آنها بدانند چه ظرفیتهایی در اختیار دارند.
وی با بیان اینکه هنوز در برخی موارد دستگاههای دولتی نتوانستهاند به شکل مطلوب از ظرفیت نخبگان استفاده کنند، اضافه کرد: با وجود تلاشهایی که انجام شده، دولت در برخی بخشها هنوز نتوانسته است به اندازهای که باید از ظرفیت نخبگان استفاده کند. این موضوع بهویژه در حوزه سیاستگذاری اهمیت دارد. دولت گاهی اعلام میکند که بنیاد ملی نخبگان یا نخبگان میتوانند در حوزه سیاستگذاری به دولت کمک کنند، اما در عمل جایگاه و فضای لازم برای حضور و همکاری نخبگان به شکل مطلوب فراهم نیست.
زارعی با اشاره به تجربه شخصی خود در سال گذشته، توضیح داد: سال گذشته در نشستی با نخبگان حضور داشتم که فرد بسیار خوبی نیز در آن جلسه حضور داشت و به نظر میرسید رویکرد مناسبی نسبت به استفاده از ظرفیت نخبگان وجود دارد. یکی از خروجیهای جلسه این بود که نخبگان بتوانند در کارگروههای مختلف عضو شوند و در این کارگروهها همکاری کنند. اما در نهایت، با وجود پیگیریهایی که خود من انجام دادم، این ظرفیت به مرحله استفاده عملی نرسید و عملا از نخبگان برای همکاری در آن سطحی که انتظار میرفت، استفاده نشد. به نظر من این مساله یکی از نکاتی است که همچنان باید مورد توجه قرار گیرد.
این دانش آموخته دکترای اقتصاد با اشاره به فاصله میان حمایتهای پیشبینیشده برای نخبگان و اجرای برخی از این حمایتها گفت: بنیاد ملی نخبگان در زمینه حمایت از نخبگان همکاری زیادی دارد، اما در مرحله اجرا با مشکلاتی مواجه است. البته این مساله تنها مختص بنیاد نیست و در بسیاری از قوانین و حمایتهای کشور نیز دیده میشود؛ به این معنا که قانونی با هدف تسهیل امور تصویب میشود، اما در مرحله اجرا موانعی ایجاد میشود که مانع تحقق کامل آن هدف است.
بنبست مسکن نخبگان
وی یکی از نمونههای بارز آن را موضوع تسهیلات مسکن نخبگان در قالب طرح «جهت» ذکر کرد و یادآور شد: یکی از موارد حمایتی این طرح، امکان استفاده از تسهیلات مسکن است که شامل تسهیلات خرید مسکن و ودیعه مسکن میشود. در این مورد، بنیاد ملی نخبگان همکاری بسیار خوبی داشت. سال گذشته بلافاصله پس از اینکه درخواست خود را ارائه کردم، بنیاد در تهران در مدت حدود ۱۰ روز درخواست من را تأیید کرد و نامه مربوطه نیز به بانکی که باید از آن تسهیلات دریافت میکردم، ارسال شد.
وی با اشاره به مشکلاتی که در مرحله دریافت تسهیلات بانکی ایجاد شد، گفت: با وجود این همکاری، دو مساله وجود داشت. نخست اینکه تسهیلاتی که قرار بود دریافت کنم، با نرخهایی همراه بود که برای من بالا بود و مساله دوم این بود که در نهایت نتوانستم تسهیلات دو میلیارد تومانی خرید مسکن را دریافت کنم که دلیل آن به نحوه اعمال قوانین بانکی باز میگردد. به نظر من، زمانی که قرار است حمایتی ویژه برای نخبگان در نظر گرفته شود، لازم است در اجرای قوانین بانکی نیز این حمایت و استثناهای مربوط به آن مورد توجه قرار گیرد.
این عضو طرح «جهت» با بیان جزئیات این موضوع، اظهار کرد: زمانی که برای دریافت تسهیلات مراجعه کردم، به من اعلام شد مبلغ ملکی که قرار است به عنوان وثیقه معرفی شود، باید حداقل معادل ۸۰ درصد اصل و سود تسهیلات طی ۱۰ سال باشد. در نتیجه، برای دریافت دو میلیارد تومان تسهیلات، باید ملکی با ارزش حدود ۱۳ میلیارد تومان معرفی میکردم.
وی ادامه داد: در آن زمان، خانهای که قصد خرید آن را داشتم حدود ۸ میلیارد تومان قیمت داشت و بنابراین امکان دریافت این تسهیلات برای من فراهم نشد. در نهایت، با وجود اینکه بنیاد ملی نخبگان در مدت کوتاهی حمایت خود را انجام داده و نامه مربوط به تسهیلات را به بانک ارسال کرده بود، به دلیل شرایط و ضوابط بانکی نتوانستم از این حمایت استفاده کنم.
زارعی تاکید کرد: این نمونه نشان میدهد که میان حمایتهایی که در سیاستگذاری و در چارچوب طرحهای بنیاد پیشبینی میشود و مرحله اجرای آنها، گاهی فاصله وجود دارد و این موضوع میتواند اثربخشی حمایتها را کاهش دهد.
تلاش برای شبکهسازی میان نخبگان
وی در ادامه درباره میزان شکلگیری شبکه ارتباطی میان نخبگان از طریق بنیاد ملی نخبگان گفت: در این زمینه باید میان شبکهسازی داخلی و بینالمللی تفاوت قائل شوم. من در رشته علوم انسانی فعالیت میکنم و شخصاً هنوز نتوانستهام آن شبکهسازی داخلی را که انتظار داشتم، تجربه کنم. شاید این مساله به دلیل تمرکز بیشتری باشد که در سالهای گذشته بر رشتههای فنی، مهندسی و پزشکی وجود داشته است. من در بسیاری از جلساتی که حضور پیدا میکنم، گاهی تنها فردی هستم که از حوزه علوم انسانی در جلسه حضور دارد؛ این در حالی است که نخبگانی از رشتههای علوم انسانی نیز در بنیاد حضور دارند.
زارعی ادامه داد: با وجود اینکه حدود چهار یا پنج سال است به شکلهای مختلف عضو بنیاد ملی نخبگان هستم، شخصا هنوز نتوانستهام از ظرفیت شبکه داخلی بنیاد به شکل قابل توجهی استفاده کنم و به نظرم در این زمینه همچنان نیاز به بازنگری وجود دارد. ولی از سوی دیگر از جنبه فرصت مطالعاتی، تجربه من از حمایت بنیاد بسیار مثبت بود و شبکه بینالمللی خوبی برای من ایجاد شد که واقعاً بر آینده علمی و حرفهای من تأثیر گذاشت.
وی افزود: تجربه حضور در دانشگاه استکهلم و ارتباطاتی که در جریان این فرصت مطالعاتی ایجاد کردم، برای من بسیار ارزشمند بود، اما اگر شبکه داخلی بنیاد را در نظر بگیریم، صادقانه باید بگویم که خودم تاکنون نتوانستهام بهره قابل توجهی از این ظرفیت ببرم.
زارعی، درباره میزان برخورداری نخبگان از حمایتهای بنیاد ملی نخبگان و عادلانه بودن دسترسی به این حمایتها گفت: واقعیت این است که میزان بهرهمندی افراد از حمایتهای بنیاد، تا حدی به شرایط و نوع حمایت مورد درخواست بستگی دارد و نمیتوان گفت همه افراد در همه زمینهها از حمایت یکسانی برخوردار میشوند. منابع بنیاد محدود است و طبیعی است که با توجه به محدودیت منابع، امکان ارائه همه حمایتها به همه متقاضیان وجود نداشته باشد. با این حال، درباره تجربه شخصی خودم باید بگویم که تاکنون هر حمایتی را که درخواست کردهام، توانستهام از بنیاد دریافت کنم؛ از کمکهزینه خرید کتاب گرفته تا فرصت مطالعاتی. برای مثال، زمانی که قصد داشتم از فرصت مطالعاتی استفاده کنم، باید پروپوزال خود را ارائه میکردم و این پروپوزال در کمیته مربوطه در بنیاد بررسی میشد و در صورت تأیید، امکان استفاده از حمایت فراهم میشد.
وی گفت: طبیعتاً در این فرایند افرادی نیز وجود داشتهاند که نتوانستهاند حمایت مربوط به فرصت مطالعاتی را دریافت کنند. البته از روند فعلی اطلاع دقیق ندارم، اما به نظرم نمیتوان گفت که همه متقاضیان الزاماً در همه موارد موفق به دریافت حمایت میشوند. به نظرم در برخی موارد که تصمیمگیری بر عهده کمیتهها است، شاید نیاز به بازنگری وجود داشته باشد. برای مثال، زمانی که یک پروپوزال یا پرونده برای بررسی ارائه میشود، ممکن است نیاز باشد برخی فرایندهای ارزیابی و بازنگری مورد توجه قرار گیرد تا امکان حمایت مؤثرتر از افراد فراهم شود.
زارعی با اشاره به افزایش تعداد متقاضیان حمایتهای بنیاد اظهار کرد: یکی از مسائلی که احتمالاً بنیاد در سالهای اخیر با آن مواجه شده، افزایش تعداد فارغالتحصیلان دانشگاهها و در نتیجه افزایش تعداد متقاضیان استفاده از طرحهای مختلف است. به یاد دارم که در سال ۱۳۹۹ تعداد افرادی که در سراسر کشور برای طرحهای مختلف درخواست میدادند، به مراتب کمتر بود، اما اکنون تعداد متقاضیان در هر دوره به چند هزار نفر رسیده است. این مساله طبیعتا فشار بیشتری بر منابع محدود بنیاد وارد میکند و میتواند موجب افزایش برخی سختگیریها در فرایندهای حمایتی شود.
این عضو بنیاد ملی نخبگان با بیان اینکه با وجود این شرایط، به نظر من بهتر است در کنار توجه به محدودیت منابع، نگاه کلانتری نیز وجود داشته باشد و تصمیمگیریها بیش از حد موردی نباشد؛ زیرا گاهی یک نگاه صرفاً موردی و سختگیرانه میتواند مانع استفاده فرد واجد شرایط از یک حمایت شود، در ادامه با اشاره به طرح «جهت» گفت: اکنون نیز افرادی هستند که عضو طرح هستند، اما در نهایت از طریق طرح «جهت» نمیتوانند وارد فرایند جذب هیئت علمی شوند. بنابراین به نظر من لازم است در برخی مسائل مربوط به این طرحها بازنگری صورت گیرد.
وی در ادامه با اشاره به نقش بنیاد ملی نخبگان در مسیر تحصیلی و حرفهای خود اظهار کرد: میخواهم تأکید کنم که این موضوع اصلاً تعارف نیست و نظر شخصی من است؛ بنیاد ملی نخبگان برای من در سالهای گذشته یکی از نقاط قوت و دلگرمیهای مهم بوده است. شاید یکی از عواملی که باعث شد پس از بازگشت به ایران، همچنان امیدوار باشم و مسیرم را در کشور ادامه دهم، حمایتهایی بود که از سوی بنیاد دریافت کردم. طبیعتاً مشکلات دیگری نیز وجود داشته و دارد، اما بنیاد برای من یک گزینه حمایتی و پشتوانهای بود که کمک کرد همچنان امیدوار بمانم. در مقاطعی، به عنوان یک فارغالتحصیل و نخبه، به دلایل مختلف از جمله مسائلی که در مسیر دانشگاهی و تخصصی وجود دارد، دچار ناامیدی شدهام، اما حمایت بنیاد در این مسیر برای من امیدبخش بود و باعث شد احساس کنم همچنان امکان ادامه مسیر وجود دارد.
زارعی با تاکید بر ضرورت بازنگری در برخی فرایندهای بنیاد خاطر نشان کرد: نمیتوان انتظار داشت بنیاد بتواند همه مشکلات را حل کند یا از همه افرادی که در هر دوره چند هزار نفر هستند، به یک شکل حمایت کند؛ چنین انتظاری منطقی نیست. با این حال، به نظر من در برخی مسائل همچنان نیاز به بازنگری وجود دارد تا حمایتها اثربخشتر شوند. به نظر من لازم است نقش بنیادهای استانی نیز پررنگتر شود. یکی از ایرادهایی که در ساختار بنیاد وجود دارد، این است که در برخی موارد نگاه از بالا به پایین وجود دارد و بسیاری از امور باید به تهران ارجاع داده شود. این موضوع در برخی موارد میتواند به یک مانع تبدیل شود و فرایند انجام امور را طولانی و حتی خستهکننده کند. به نظرم اگر بخشی از اختیارات و تصمیمگیریها در سطح بنیادهای استانی تقویت شود، میتواند به تسهیل امور نخبگان در استانها کمک کند.
انتهای پیام
