برای کشاورز، باران زمانی ارزشمند است که بتواند در خاک بماند و در زمان مناسب به کمک گیاه بیاید، بارش‌های سنگین و ناگهانی اما می‌توانند مسیر متفاوتی داشته باشند و به جای نفوذ در خاک، به‌سرعت روانه شیب‌ها و آبراهه‌ها شوند. نتیجه چنین شرایطی می‌تواند از شسته‌شدن خاک حاصلخیز و آسیب به محصولات تا شکل‌گیری روان‌آب و سیلاب متغیر باشد، به همین دلیل، افزایش بارش به‌تنهایی شاخص مناسبی برای ارزیابی اثر ال‌نینو بر کشاورزی نیست.
آنچه اکنون اهمیت دارد، آماده بودن برای هر دو روی این پدیده است، استفاده از بارش‌های مؤثر برای تقویت رطوبت خاک و منابع آب، همزمان با کاهش آسیب‌پذیری مزارع و باغات در برابر بارش‌های شدید. مدیریت روان‌آب، حفاظت از خاک، توجه به هشدارهای هواشناسی و برنامه‌ریزی متناسب با شرایط هر منطقه می‌تواند تعیین کند که بارش‌های ناشی از تغییرات اقلیمی در نهایت به پشتوانه‌ای برای تولید تبدیل شوند یا به هزینه‌ای تازه برای کشاورزی استان.
ال‌نینو، فرصت بالقوه برای کشاورزی آذربایجان‌شرقی در کنار ریسک بارش‌های شدید
معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهادکشاورزی آذربایجان‌شرقی در گفت‌وگو با ایسنا با بیان اینکه پدیده ال‌نینو می‌تواند هم فرصت و هم ریسک‌هایی برای کشاورزی استان ایجاد کند، گفت: افزایش بارش مؤثر و به‌موقع می‌تواند برای دیمزارها، تغذیه منابع آب و کاهش فشار آبیاری مفید باشد، اما بارش‌های رگباری و شدید نیز خطر روان‌آب، فرسایش خاک، سیلاب و خسارت به مزارع و باغات را افزایش می‌دهد.
صادق نادری با اشاره به تأثیر ال‌نینو بر الگوی بارش اظهار کرد: مطالعات جدید درباره ایران نشان می‌دهد که در دوره‌های ال‌نینو، در بخش بزرگی از حوضه‌های کشور، ناهنجاری بارش به سمت افزایش میل می‌کند و در مطالعه‌ای که داده‌های سال‌های ۱۹۶۰ تا ۲۰۱۹ را بررسی کرده، میانگین ناهنجاری بارش در دوره‌های ال‌نینو مثبت گزارش شده است.
وی با تأکید بر اینکه شدت این اثر در مناطق مختلف یکسان نیست، افزود: حتی در برخی مناطق، الگوی بارش می‌تواند متفاوت باشد و به همین دلیل نمی‌توان اثر ال‌نینو را به‌صورت یکسان برای همه مناطق کشور تعمیم داد.
نادری ادامه داد: برای آذربایجان‌شرقی، افزایش بارش مؤثر و به‌موقع می‌تواند برای دیمزارها، تغذیه منابع آب و کاهش فشار آبیاری مفید باشد، اما اگر بارش‌ها به شکل رگباری و شدید اتفاق بیفتند، خطر روان‌آب، فرسایش خاک، آب‌شستگی، سیلاب و خسارت به باغات و مزارع افزایش پیدا می‌کند.
معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهادکشاورزی آذربایجان‌شرقی درباره اینکه آیا ال‌نینو را باید فرصت یا تهدید برای کشاورزی استان دانست، گفت: پاسخ را نباید صرفاً «فرصت» یا «تهدید» دانست، چراکه این پدیده می‌تواند هم فرصت ایجاد کند و هم ریسک‌هایی به همراه داشته باشد.
وی با اشاره به اهمیت «بارش مؤثر» در کشاورزی اظهار کرد: برای مدیریت منابع آب، صرفاً میزان بارش اهمیت ندارد، بلکه زمان، شدت و پراکنش آن در طول فصل نیز تعیین‌کننده است؛ چراکه ممکن است بارش قابل‌توجهی رخ دهد، اما اگر این بارش در مدت کوتاه و با شدت زیاد اتفاق بیفتد، بخش قابل‌توجهی از آب به روان‌آب تبدیل شده و وارد ریشه گیاه نشود.
نادری تأکید کرد: بنابراین افزایش بارش به‌تنهایی به معنای افزایش تولید نیست و در صورتی که بارش بیش از حد، خارج از زمان مناسب یا همراه با تگرگ و سیلاب باشد، حتی می‌تواند موجب کاهش عملکرد محصولات شود.
وی خاطرنشان کرد: برای آذربایجان‌شرقی بهتر است ال‌نینو را «فرصت بالقوه برای بهبود وضعیت رطوبتی» در کنار «ریسک بارش‌های شدید و نوسان اقلیمی» معرفی کنیم، نه صرفاً یک پدیده مثبت یا منفی.
نادری با اشاره به وضعیت ال‌نینو اظهار کرد: سازمان جهانی هواشناسی در تابستان ۲۰۲۶ از تقویت ال‌نینو خبر داده و در شهریور ۱۴۰۵ نیز اعلام کرده که این پدیده می‌تواند تا سال ۲۰۲۷ بر الگوهای آب‌وهوایی اثرگذار باشد، با این حال، اثر منطقه‌ای آن قطعی و یکسان نیست.
ال‌نینو چگونه احتمال وقوع سیلاب را افزایش می‌دهد؟
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان‌شرقی در گفت‌وگو با ایسنا با تشریح وضعیت منابع آب استان، از بهبود شرایط بارشی و افزایش ذخیره سدها در سال آبی گذشته خبر داد و در عین حال نسبت به تداوم کسری منابع آب زیرزمینی و احتمال وقوع بارش‌های شدید و سیلاب‌های ناگهانی تحت تأثیر پدیده ال‌نینو هشدار داد.
یوسف غفارزاده با اشاره به اینکه سال آبی از ابتدای مهرماه تا پایان شهریورماه محاسبه می‌شود، اظهار کرد: در سال آبی گذشته، میزان بارش استان حدود ۴۲ درصد بیشتر از سال قبل و ۱۲.۹ درصد بالاتر از میانگین بلندمدت بود و در مجموع ۳۳۷ میلی‌متر بارش در استان ثبت شد. افزایش حدود ۱۷۵ درصدی رواناب‌ها نیز موجب شد شرایط برای آبگیری بهتر سدهای استان فراهم شود.
وی افزود: آذربایجان‌شرقی دارای ۱۲ سد بزرگ و ۱۲۰ سد کوچک است و میانگین پرشدگی این مخازن به ۴۲ درصد رسیده که در مقایسه با مدت مشابه سال قبل، ۱۱۷ درصد بهبود یافته است. این شرایط در حالی رقم خورده که تداوم بارش‌ها نیز نمی‌تواند کسری انباشته منابع آب زیرزمینی را در کوتاه‌مدت جبران کند، چرا که سالانه حدود ۵۸ میلیون مترمکعب برداشت مازاد از این منابع انجام می‌شود و مجموع اضافه‌برداشت انباشته از آب‌های زیرزمینی استان به بیش از یک میلیارد و ۵۰۰ میلیون مترمکعب رسیده است.
ال‌نینو، هشدار برای رواناب‌های سریع و سیلابی
غفارزاده با اشاره به احتمال تأثیر پدیده ال‌نینو بر شرایط جوی استان گفت: ال‌نینو پدیده‌ای طبیعی است که بر اثر گرم‌شدن غیرعادی آب اقیانوس‌ها شکل می‌گیرد و می‌تواند الگوی بارش و دمای مناطق مختلف را تغییر دهد. یکی از پیامدهای محتمل این شرایط، وقوع بارش‌های شدید در مدت کوتاه است که با افزایش سرعت رواناب و آب‌شستگی، احتمال شکل‌گیری سیلاب را بالا می‌برد. از این رو، باید ضمن آمادگی برای کنترل مخاطرات، از ظرفیت رواناب‌های ایجادشده برای ذخیره آب در مخازن سدها نیز استفاده کرد.
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان‌شرقی ادامه داد: در راستای آمادگی استان، پدافند غیرعامل جلسات متعددی با دستگاه‌های اجرایی برگزار کرده و نقاط حادثه‌خیز در شهرستان‌ها با مسئولیت فرمانداران شناسایی شده است. همچنین با دستور استاندار، ماشین‌آلات دستگاه‌های اجرایی طی ۱۵ روز برای رفع نقاط پرخطر بسیج شده و عملیات بازگشایی مسیل‌ها و لایروبی رودخانه‌ها در شهرستان‌هایی از جمله تبریز، مرند، مراغه، ملکان، هشترود، بناب و ترکمانچای در حال انجام است.
وی با یادآوری خسارات سیلاب سال ۱۳۹۶ و جان‌باختن ۴۸ نفر در شهرستان‌های عجب‌شیر و آذرشهر، بر ضرورت توجه جدی به نقاطی که می‌توانند در زمان سیلاب موجب تشدید خسارت شوند تأکید کرد و گفت: پل‌ها و آبراهه‌ها، به دلیل احتمال گرفتگی با رسوبات و پسماندها، از نقاط حساس هنگام وقوع سیلاب هستند و برخی تأسیسات از جمله تیرهای برق و مخابرات و تأسیسات آب و فاضلاب نیز در حریم و مسیر مسیل‌ها قرار گرفته‌اند که باید جابه‌جا یا ایمن‌سازی شوند.
غفارزاده با اشاره به شرایط توپوگرافی و موقعیت جغرافیایی آذربایجان‌شرقی، استان را از مناطق مستعد سیلاب دانست و افزود: در جنوب تبریز، مسیل‌های بالادست در محدوده‌هایی همچون ائل‌گلی، مارالان، منظریه، لاله و اتوبان شهید کسایی از جمله مسیرهایی هستند که باید مورد توجه ویژه قرار گیرند. همچنین برخی نقاط گردشگری مانند کندوان به دلیل حضور گردشگران در بستر و حاشیه رودخانه، در زمان بارش‌های شدید نیازمند توجه و رعایت جدی الزامات ایمنی هستند.
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان‌شرقی با تأکید بر نقش مردم در کاهش خسارات سیلاب اظهار کرد: سیلاب ممکن است در مدت کوتاهی شکل بگیرد و با خود حجم زیادی از آب، رسوبات، درخت و پسماند را وارد مسیر کند؛ بنابراین نباید منتظر ماند تا وقوع سیلاب به‌طور کامل قابل پیش‌بینی شود. جدی گرفتن هشدارهای هواشناسی و دستگاه‌های اجرایی، خودداری از توقف و اتراق در حاشیه رودخانه‌ها و مسیل‌ها و پرهیز از حضور در مسیرهای سیلابی، به‌ویژه در مناطق گردشگری، از مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه برای حفظ جان شهروندان است.
وی خاطرنشان کرد: که مدیریت صحیح رواناب‌ها می‌تواند علاوه بر کاهش خسارات، به تأمین منابع مورد نیاز برای احیای دریاچه ارومیه، قوری‌گول و سایر پهنه‌های آبی استان کمک کند.
انتهای پیام
