بهنام اسماعیل‌جامی در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به نقش پرسشگری در فرآیند یادگیری، اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین مزیت‌هایی که یک کلاس درس باید داشته باشد، توانمند کردن دانش‌آموزان در نحوه سؤال پرسیدن است. زمانی که معلم فضای کلاس را به گونه‌ای مدیریت کند که دانش‌آموزان به خود اجازه سؤال کردن بدهند و نگرانی یا ترسی از واکنش معلم یا سایر دانش‌آموزان نداشته باشند، می‌توان گفت مسیر آموزشی درستی در حال طی شدن است.
وی ادامه داد: گاهی دانش‌آموز در گذشته سؤال پرسیده و به جای دریافت پاسخی کامل و شفاف، با واکنش منفی، خنده، تمسخر یا حتی پاسخ تحقیرآمیز مواجه شده است؛ برای مثال، وقتی معلم به دانش‌آموز می‌گوید «نفهمیدی؟ من این همه توضیح دادم و تو متوجه نشدی»، طبیعی است که چنین تجربه‌ای می‌تواند او را از پرسیدن دوباره بازدارد.
این مشاور تحصیلی با اشاره به نقش همسالان و معلم در شکل‌گیری فضای امن برای پرسشگری دانش‌آموزان، گفت: گاهی نیز دانش‌آموز از واکنش همسالان خود می‌ترسد؛ به این معنا که وقتی سؤالی مطرح می‌کند، برخی دانش‌آموزان شروع به مسخره کردن یا تخریب او می‌کنند. در این شرایط، معلم می‌تواند با مدیریت کلاس و تعیین قواعد مشخص، فضایی ایجاد کند که دانش‌آموزان نه‌تنها از سؤال پرسیدن نترسند، بلکه نسبت به سؤال‌های یکدیگر نیز واکنش منفی نشان ندهند. از سوی دیگر، خود معلم نیز باید الگوی مناسبی برای پرسشگری باشد و سؤال‌هایی مطرح کند که فرآیند تفکر دانش‌آموز را تقویت کرده و قدرت اندیشیدن او را به تدریج افزایش دهد.
اسماعیل‌جامی با اشاره به تأثیر نگرانی از واکنش معلم بر پرسشگری دانش‌آموزان خاطرنشان کرد: وقتی دانش‌آموز احساس کند ممکن است به دلیل سؤال پرسیدن با تنبیه، تخریب شخصیت یا ناراحتی معلم مواجه شود، احتمالاً سؤال خود را مطرح نمی‌کند. در مقابل، اگر فضای کلاس به گونه‌ای باشد که دانش‌آموز احساس کند با سؤال پرسیدن در حال رشد است، به کلاس و معلم کمک می‌کند و در فرایند آموزشی نقش دارد، احتمال پرسشگری او افزایش پیدا می‌کند. البته در این زمینه باید میان پرسشگری طبیعی و رفتارهای وسواس‌گونه نیز تفاوت قائل شد؛ برخی دانش‌آموزان ممکن است حتی درباره موضوعاتی که پاسخ آن‌ها را می‌دانند، به شکل مداوم سؤال کنند که در چنین مواردی نیاز به گفت‌وگو با دانش‌آموز و خانواده وجود دارد.
پرسشگری باید از مدرسه تا دانشگاه به عادت آموزشی تبدیل شود
وی با اشاره به تداوم الگوی پرسشگری از مدرسه تا دانشگاه، گفت: سؤال پرسیدن باید در یک فضای آموزشی استاندارد، به بخشی عادی از فرآیند کلاس تبدیل شود و این موضوع فقط به مدرسه محدود نیست؛ در دانشگاه نیز گاهی دانشجویان به دلیل نگرانی از واکنش استاد، مسائل مربوط به نمره یا حتی شوخی‌هایی که ممکن است در کلاس اتفاق بیفتد، سؤال نمی‌پرسند. در واقع، دانشجویانی که امروز در دانشگاه حضور دارند، همان دانش‌آموزان سال‌های گذشته هستند و اگر فردی از دوران مدرسه تجربه‌ای از ترس، تمسخر یا واکنش منفی نسبت به سؤال داشته باشد، ممکن است این الگو را در دوره‌های بعدی نیز با خود همراه کند.
این مشاور تحصیلی با اشاره به نقش اعتمادبه‌نفس در شکل‌گیری روحیه پرسشگری، تصریح کرد: گاهی حتی زمانی که معلم فضای کلاس را متشنج نکرده و شرایط مناسبی ایجاد کرده است، خود دانش‌آموز به دلیل تجربه‌های گذشته به خودش اجازه سؤال پرسیدن نمی‌دهد. ممکن است سکوت، نظر ندادن و مشارکت نکردن به پیش‌فرض ذهنی او تبدیل شده باشد و همین مسئله اعتمادبه‌نفس او را کاهش دهد. در حالی که حتی اگر پاسخ سؤال خود را ندانیم، با پرسیدن آن در مسیر رسیدن به پاسخ و رشد قرار می‌گیریم و باید این نگاه در فضای آموزشی نهادینه شود.
اسماعیل‌جامی با بیان اینکه پرسشگری نقطه آغاز بسیاری از فعالیت‌های علمی است، بیان کرد: زمانی که درباره تحقیق، مقاله، کندوکاو و جست‌وجو صحبت می‌کنیم، آغاز همه این فرآیندها با شکل‌گیری یک سؤال است. دانش‌آموز یا دانشجو اگر به خود اجازه سؤال کردن بدهد، می‌تواند وارد مسیر رشد و جست‌وجوی علمی شود، اما اگر به هر دلیلی این اجازه را از خود بگیرد، عملاً بخشی از مسیر رشد خود را متوقف کرده است. بنابراین، پرسشگری صرفاً برای رفع یک ابهام در کلاس نیست، بلکه مهارتی است که می‌تواند پایه بسیاری از فعالیت‌های فکری و علمی فرد قرار گیرد.
وی درباره آثار بلندمدت پرسشگری در زندگی افراد خاطرنشان کرد: وقتی فردی از دوران کودکی نسبت به اتفاقات و مسائل زندگی خود سؤال می‌کند و دغدغه‌مند است، این قدرت تفکر و پرسشگری می‌تواند در آینده زندگی او نیز دیده شود. فردی که توانایی طرح سؤال‌های دقیق و تفکری را دارد، در موقعیت‌هایی که احساس کند حقی از او تضییع می‌شود یا با چالشی مواجه است، راحت‌تر درباره موضوع پرس‌وجو می‌کند، نظر می‌دهد و از حقوق خود دفاع می‌کند. این مسئله در روابط خانوادگی، اجتماعی و همچنین مسائل کاری و شغلی نیز اهمیت دارد و افرادی که در فرآیند پرسشگری توانمندتر هستند، می‌توانند در ارتباطات، مسیر شغلی و مهارتی و تصمیم‌گیری‌های زندگی نیز فعالانه‌تر عمل کنند.
سؤال‌های دانش‌آموز می‌تواند به تقویت تفکر انتقادی کمک کند
این مشاور تحصیلی با تأکید بر اینکه پرسشگری به تقویت تفکر انتقادی نیز کمک می‌کند، گفت: من همیشه به دانش‌آموزان و دانشجویانم می‌گویم که سؤال‌های آن‌ها به من کمک می‌کند. اگر معلم از سؤال کردن مخاطبان خود واهمه نداشته باشد، در واقع زمینه تقویت تفکر انتقادی را هم برای خود و هم برای دانش‌آموز فراهم می‌کند. این موضوع زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که معلم خودش نیز به پرسشگری در زندگی و درباره مسائل مختلف پایبند باشد؛ بنابراین، اگر این نگاه وجود داشته باشد که سؤال کردن دانش‌آموز می‌تواند به آینده کلاس، معلم و فرآیند آموزشی کمک کند، پرسشگری به عاملی برای رشد مثبت تبدیل خواهد شد.
اسماعیل‌جامی با اشاره به نقش خانواده‌ها در تقویت روحیه پرسشگری کودکان افزود: خانواده‌ها در تمام ابعاد تربیتی و آموزشی اثرگذار هستند و نمی‌توان نقش پدر و مادر را نادیده گرفت. هرچقدر معلم و فعالان آموزشی یا رسانه‌ای در فرآیند آموزش تلاش کنند، والدین بیشترین ارتباط را با دانش‌آموز دارند و اگر در این مسیر همراهی لازم را داشته باشند، کار مدرسه و معلم برای تقویت اعتمادبه‌نفس، مشارکت و روحیه پرسشگری دانش‌آموز بسیار آسان‌تر خواهد شد.
انتهای پیام
