محمد تعریفی‌خشتی در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به وضعیت اقتصاد هنر خوشنویسی در مشهد و خراسان رضوی اظهار کرد: در مجموع، اقتصاد هنر خوشنویسی در کشور وضعیت مطلوبی ندارد و فعالیت‌های انجام‌شده برای فروش آثار هنرمندان محدود است. در مشهد و خراسان رضوی نیز حرکت مؤثر و مستمری که بتواند به رونق بازار این هنر کمک کند، کمتر دیده می‌شود و نمایشگاه‌ها معمولاً به‌صورت محدود و در مقاطع خاص برگزار می‌شوند.
وی افزود: برگزاری نمایشگاه‌های خوشنویسی، به‌ویژه در هفته خوشنویسی، اقدامی ارزشمند برای معرفی این هنر و آثار هنرمندان است، اما این برنامه‌ها به‌تنهایی نمی‌توانند مشکلات اقتصادی این حوزه را برطرف کنند. اگر نمایشگاه‌ها به ایجاد بازاری مستمر برای عرضه و فروش آثار منجر نشوند، تأثیر محدودی بر وضعیت معیشتی هنرمندان خواهند داشت.
این خوشنویس با تأکید بر اینکه رونق اقتصاد هنر به حمایت عملی نهادهای مسئول نیاز دارد، بیان کرد: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان اوقاف و دیگر دستگاه‌های فرهنگی می‌توانند در این زمینه نقش مؤثری داشته باشند. یکی از راهکارها این است که این مجموعه‌ها در مناسبت‌های مختلف، ازجمله هنگام اهدای هدایا به کارکنان یا برگزاری مراسم سازمانی، آثار خوشنویسان را خریداری و از آن‌ها به‌عنوان هدیه استفاده کنند. این اقدام در کنار حمایت از هنرمندان، زمینه خریدوفروش آثار هنری را نیز فراهم می‌کند.
خرید آثار و برگزاری نمایشگاه؛ راهکارهایی برای رونق اقتصاد خوشنویسی
تعریفی‌خشتی ادامه داد: دستگاه‌های دولتی می‌توانند هنرمندان شاخص استان و شهرستان خود را شناسایی کنند و با برگزاری نمایشگاه در ادارات و مجموعه‌های وابسته، امکان معرفی و فروش آثار آنان را فراهم آورند. حتی لازم نیست همه نمایشگاه‌ها در فضاهای عمومی و گالری‌های مستقل برگزار شوند؛ خود ادارات نیز ظرفیت مناسبی برای میزبانی از این رویدادها دارند.
وی با اشاره به ظرفیت شهرداری‌ها و بخش خصوصی برای حمایت از این هنر اظهار کرد: این مجموعه‌ها نیز می‌توانند با برگزاری نمایشگاه، معرفی هنرمندان و فراهم کردن بستر فروش آثار، به حفظ و توسعه خوشنویسی کمک کنند. مسئله این است که هنرمند بتواند نتیجه سال‌ها تمرین و فعالیت خود را در قالب فروش اثر ببیند و از این راه درآمد کسب کند. زمانی که هنرمند نتواند آثارش را بفروشد، به‌تدریج انگیزه خود را از دست می‌دهد و ممکن است فعالیت حرفه‌ای را کنار بگذارد یا تنها برای علاقه شخصی به کار ادامه دهد؛ در حالی که فروش آثار و بازگشت مالی حاصل از آن می‌تواند به پیشرفت هنرمندان و ارتقای کیفیت آثار کمک کند.
این کتیبه‌نویس با اشاره به وضعیت اشتغال خوشنویسان بیان کرد: افراد بسیاری دوره‌های آموزشی انجمن خوشنویسان را گذرانده و مدارکی در سطوح مختلف، ازجمله ممتاز، فوق‌ممتاز و استادی، دریافت کرده‌اند، اما همه آن‌ها نتوانسته‌اند از این مهارت به‌عنوان شغل اصلی خود استفاده کنند. بسیاری از خوشنویسان در کنار فعالیت هنری، شغل دیگری دارند و خوشنویسی را بیشتر برای علاقه شخصی دنبال می‌کنند؛ زیرا از این راه درآمد پایداری به دست نمی‌آورند. در چنین شرایطی، داشتن مدرک به‌تنهایی نمی‌تواند مسیر فعالیت مستمر هنرمند را تضمین کند و فعالیت او ممکن است به آموزش در یک آموزشگاه کوچک و تدریس به تعدادی هنرجو محدود شود؛ در حالی که رشد این هنر به فراهم بودن امکان تولید، عرضه و فروش آثار نیز وابسته است.
تعریفی‌خشتی با اشاره به مشکلات اقتصادی انجمن خوشنویسان گفت: کاهش شمار هنرجویان و دشواری تأمین هزینه‌های فعالیت، ازجمله مسائلی است که انجمن با آن روبه‌روست. در شرایط فعلی، تأمین شهریه مدرسان نیز دشوار شده و در برخی موارد، هزینه‌های جاری به‌اندازه‌ای است که فعالیت آموزشی با مشکلات مالی همراه می‌شود. اگر این روند ادامه پیدا کند و حمایت مؤثری صورت نگیرد، ممکن است فعالیت انجمن‌ها محدودتر شود. بنابراین، حمایت از اقتصاد هنر تنها کمک به هنرمندان فعلی نیست، بلکه اقدامی برای حفظ مسیر آموزش و تربیت نسل‌های بعدی خوشنویسان نیز به شمار می‌رود.
بازار خوشنویسی ایران در رقابت با مراکز خارجی
وی همچنین با اشاره به جایگاه تاریخی خوشنویسی ایرانی اظهار کرد: خوشنویسی یکی از هنرهای ریشه‌دار ایران است و در دوره‌های مختلف تاریخی، به‌ویژه در دوره صفویه، جایگاه مهمی در فرهنگ و هنر این سرزمین داشته است. با این حال، به اعتقاد من، کم‌توجهی به حمایت از این هنر و ایجاد بازار فروش برای آثار آن، موجب شده است کشورهای دیگر در معرفی و عرضه خوشنویسی نقش پررنگ‌تری پیدا کنند. در دوره‌های تاریخی، شماری از خوشنویسان ایرانی به قلمرو عثمانی مهاجرت کردند و فعالیت‌های هنری خود را در آنجا ادامه دادند. امروز نیز استانبول به یکی از مراکز شناخته‌شده عرضه آثار خوشنویسی تبدیل شده است و هنرمندانی از کشورهای مختلف، از جمله کشورهای عربی و آسیایی، در آنجا فعالیت می‌کنند.
این خوشنویس افزود: وقتی در کشورهای دیگر گالری‌ها و بازارهای تخصصی برای عرضه آثار وجود داشته باشد، هنرمند می‌تواند فعالیت خود را به‌صورت حرفه‌ای ادامه دهد؛ اما اگر چنین زیرساختی در کشور هنرمند فراهم نباشد، ممکن است بخشی از ظرفیت‌های هنری به خارج از کشور منتقل شود. ایجاد بازار فروش آثار خوشنویسی در داخل کشور می‌تواند به حفظ این ظرفیت‌ها و تقویت جایگاه هنر ایرانی کمک کند. خوشنویسی فقط به برگزاری دوره‌های آموزشی یا دریافت مدرک محدود نمی‌شود، بلکه زمانی به شکوفایی می‌رسد که آثار تولیدشده امکان عرضه و فروش داشته باشند و هنرمند بتواند از فعالیت خود درآمد کسب کند.
آشنایی نسل جوان با خوشنویسی باید از مدارس آغاز شود
تعریفی‌خشتی با تأکید بر ضرورت معرفی خوشنویسی به کودکان و نوجوانان گفت: بخش زیادی از نسل جوان با ظرفیت‌ها و ظرافت‌های این هنر آشنایی کافی ندارد. اگر دانش‌آموزان از نزدیک با آثار خوشنویسی و شیوه کار هنرمندان آشنا شوند، ممکن است نگاه متفاوتی به این هنر پیدا کنند و برخی از آن‌ها نیز به یادگیری آن علاقه‌مند شوند.
وی با اشاره به تجربه حضور خود در یک مدرسه افزود: مدتی پیش برای حضور در یکی از مدارس و آشنایی دانش‌آموزان با خوشنویسی دعوت شدم. در این برنامه، آثارم را به دانش‌آموزان نشان دادم و درباره این هنر با آن‌ها صحبت کردم. پس از این دیدار، برخی از دانش‌آموزان ارتباط خود را با من ادامه دادند و درباره خوشنویسی پرس‌وجو کردند. این تجربه نشان داد که آشنایی مستقیم با هنر و هنرمند می‌تواند در تغییر نگاه دانش‌آموزان مؤثر باشد.
این خوشنویس ادامه داد: آموزش‌وپرورش می‌تواند نقش مهمی در معرفی خوشنویسی ایفا کند. پیشنهاد من این است که در مدارس، از ظرفیت خوشنویسان و فارغ‌التحصیلان این رشته برای آموزش استفاده شود. برای آغاز کار نیز لازم نیست همه کلاس‌ها به آموزش تخصصی با قلم نی اختصاص داشته باشد؛ می‌توان از آموزش خط تحریری و تمرین‌های پایه شروع کرد تا دانش‌آموزان با نوشتن صحیح و زیبایی خط آشنا شوند.
تعریفی‌خشتی بیان کرد: در هر مدرسه می‌توان با همکاری مدیران و خانواده‌ها، زمینه حضور یک مدرس خوشنویسی را فراهم کرد. این فعالیت لزوماً به استخدام رسمی مدرس از سوی آموزش‌وپرورش نیاز ندارد و می‌توان با سازوکاری مشخص، از فارغ‌التحصیلان و مدرسان این رشته برای برگزاری کلاس‌های آموزشی استفاده کرد. چنین برنامه‌ای هم فرصت آشنایی دانش‌آموزان با خوشنویسی را افزایش می‌دهد و هم می‌تواند بخشی از زمینه اشتغال هنرمندان را فراهم کند.
خوشنویسی به معرفی عمومی و بازار فروش تخصصی نیاز دارد
وی با اشاره به اهمیت فرهنگ‌سازی در جامعه اظهار کرد: بخشی از مسئله اقتصاد هنر به میزان آشنایی مردم با آثار خوشنویسی و ارزش آن‌ها بازمی‌گردد. اگر مخاطبان آثار را بشناسند، با تفاوت میان اثر اصیل و محصولات چاپی آشنا شوند و امکان خرید مستقیم از هنرمند را داشته باشند، احتمال شکل‌گیری بازار گسترده‌تری برای این هنر افزایش پیدا می‌کند.
این خطاط در ادامه افزود: در تجربه‌های شخصی خود دیده‌ام که وقتی آثار خوشنویسی در معرض دید مردم قرار می‌گیرد، برخی از مخاطبان به خرید آن‌ها علاقه نشان می‌دهند. گاهی افرادی که برای تهیه قاب یا خرید یک محصول تزئینی مراجعه کرده‌اند، پس از مشاهده آثار اصل خوشنویسی، تصمیم گرفته‌اند اثری را مستقیماً از هنرمند خریداری کنند. این تجربه‌ها نشان می‌دهد که تقاضا برای چنین آثاری می‌تواند وجود داشته باشد، اما معرفی مناسب و دسترسی آسان به آن‌ها اهمیت زیادی دارد.
تعریفی‌خشتی با اشاره به ظرفیت فروش اینترنتی آثار هنری گفت: فروش مجازی می‌تواند مسیر دسترسی هنرمندان به مخاطبان را کوتاه‌تر کند. در فضای مجازی، خریدار می‌تواند آثار مختلف را مشاهده و با توجه به سلیقه و بودجه خود انتخاب کند؛ از سوی دیگر، هنرمند نیز بدون محدود شدن به یک نمایشگاه فیزیکی، امکان معرفی آثارش به مخاطبان بیشتری را خواهد داشت. با این حال، فروش اینترنتی آثار خوشنویسی حرفه‌ای هنوز به اندازه‌ای که انتظار می‌رود گسترش پیدا نکرده است و برای معرفی هنرمندان، نمایش آثار و فرایند خرید، باید سازوکار دقیق‌تری طراحی شود.
وی با تأکید بر نقش نهادهای فرهنگی در ایجاد بازار هنر بیان کرد: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی می‌تواند بستری تخصصی برای معرفی و فروش آثار خوشنویسی طراحی کند؛ برای مثال، سامانه‌ای ایجاد شود که استادان و هنرمندان آثار خود را در آن عرضه کنند و امکان بررسی، انتخاب و خرید برای مخاطبان فراهم باشد. همچنین می‌توان برای کارشناسی آثار و تعیین قیمت، سازوکاری شفاف در نظر گرفت یا امکان قیمت‌گذاری از سوی هنرمند و انتخاب نهایی خریدار را فراهم کرد.
این خوشنویس افزود: چنین بستری در کنار نمایشگاه‌های حضوری می‌تواند به توسعه بازار خوشنویسی کمک کند، اما راه‌اندازی سامانه به‌تنهایی کافی نیست و معرفی عمومی، تبلیغات مستمر و اعتمادسازی میان هنرمند و خریدار نیز اهمیت دارد. شهرداری‌ها هم می‌توانند با همکاری هنرمندان، نمایشگاه‌های تخصصی و مراکز فروش خوشنویسی ایجاد کنند و حتی از محل فروش آثار، سهمی برای تأمین هزینه‌های برگزاری و استمرار فعالیت‌ها در نظر بگیرند. مهم این است که برنامه‌ها از حالت مقطعی خارج شوند و به شکل مسیری پایدار برای عرضه آثار ادامه یابند.
نگرانی از آینده خوشنویسی و ضرورت حمایت از استادان
تعریفی‌خشتی همچنین با اشاره به سابقه طولانی فعالیت برخی استادان این رشته اظهار کرد: استادانی در حوزه خوشنویسی فعالیت می‌کنند که ۳۰، ۴۰ یا حتی ۵۰ سال از عمر خود را صرف یادگیری، تمرین و تولید اثر کرده‌اند. اگر برای ادامه فعالیت آنان و انتقال تجربه‌شان به نسل بعد برنامه‌ریزی نشود، بخشی از این دانش و مهارت ممکن است با کناره‌گیری یا درگذشت استادان از دسترس خارج شود. وقتی جوانان می‌بینند که خوشنویسی درآمد مشخصی ندارد و جامعه نیز آن‌طور که باید با این هنر آشنا نیست، طبیعی است که برای انتخاب آن به‌عنوان حرفه اصلی خود تردید داشته باشند. علاقه شخصی برای شروع یک مسیر هنری مهم است، اما برای ادامه حرفه‌ای آن، امکان درآمدزایی و برخورداری از جایگاه اجتماعی نیز اهمیت دارد.
وی با اشاره به ظرفیت‌های فرهنگی و معنوی خوشنویسی گفت: این هنر در پیوند با فرهنگ و باورهای دینی و تاریخی جامعه ایران رشد کرده و می‌تواند در خانه‌ها، مراکز فرهنگی و فضاهای عمومی جایگاه داشته باشد؛ اما برای تحقق این موضوع باید آثار هنرمندان در دسترس مردم قرار بگیرد و خرید اثر اصل به انتخابی آگاهانه و امکان‌پذیر تبدیل شود.
این کتیبه‌نویس با تأکید بر ضرورت توجه جدی به اقتصاد هنر تصریح کرد: اگر قرار است خوشنویسی در کشور به جایگاه شایسته خود برسد، باید از مرحله برگزاری نمایشگاه‌های محدود فراتر برویم و برای آموزش، تولید، معرفی و فروش آثار برنامه‌ای مستمر داشته باشیم. حمایت دستگاه‌های فرهنگی، شهرداری‌ها، آموزش‌وپرورش و بخش خصوصی می‌تواند به ایجاد چنین مسیری کمک کند و زمینه را برای ادامه فعالیت حرفه‌ای هنرمندان و ورود نسل تازه به این هنر فراهم سازد.
انتهای پیام
