مدیرعامل مجمع میراث‌یاران گردشگری آذربایجان‌شرقی در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به ظرفیت‌های تاریخی و گردشگری تبریز، به پیشینه حکومت‌های محلی در آذربایجان و آثار باقی‌مانده از آن‌ها پرداخت. وی آثار به‌جامانده از حکومت‌های روادیان و سلجوقیان در تبریز، مسجد جامع و بنای چهارمنار را از جمله بناهایی دانست که بخش‌هایی از تاریخ سیاسی، مذهبی و معماری این شهر را در خود جای داده‌اند.
دانیال توفیقی با بیان اینکه قدمت تبریز حدود سه تا چهار هزار سال برآورد می‌شود و حتی احتمال وجود پیشینه‌ای قدیمی‌تر نیز مطرح است، اظهار کرد: روادیان و سلجوقیان از جمله حکومت‌هایی هستند که آثار و نشانه‌هایی از دوران آن‌ها در تبریز باقی مانده است و بررسی این آثار می‌تواند بخش‌هایی از تاریخ شهر را روشن کند.
وی با اشاره به شکل‌گیری حکومت‌های محلی در دوره خلافت عباسیان، توضیح داد: با تضعیف تدریجی خلفای عباسی، برخی حاکمان محلی به‌دنبال استقلال بیشتر رفتند و حکومت‌هایی مانند طاهریان در خراسان، صفاریان و علویان شکل گرفتند. در آذربایجان نیز قیام بابک شکل گرفت که سرکوب شد و در ادامه، زمینه برای شکل‌گیری حکومت روادیان فراهم شد.
وی ادامه داد: روادیان خاندانی یمنی‌الاصل بودند که پس از تبعید به بصره، با حکومت عباسی ارتباط پیدا کردند و اداره ایالت آذربایجان به آن‌ها واگذار شد. در ادامه، حکومت روادیان با مرکزیت تبریز شکل گرفت و این خاندان به‌تدریج قدرت بیشتری به دست آوردند. اگرچه روادیان در اصل عرب‌تبار بودند، به‌مرور در فرهنگ و زبان، از منطقه تأثیر پذیرفتند.
توفیقی تأکید کرد: حکومت روادیان حدود قرن چهارم هجری قمری شکل گرفته است، هرچند تاریخ دقیق تأسیس آن مشخص نیست. این حکومت در ادامه قدرت گرفت و پس از یکی از زلزله‌های مهیب تبریز، در بازسازی و آبادانی شهر و شکل‌گیری ساختار آن نقش داشت.
مسجد جامع تبریز؛ بنایی با نشانه‌هایی از چند دوره تاریخی
وی در ادامه با اشاره به جایگاه مسجد جامع در تاریخ شهرها، این بناها را از مراکز مهم فرهنگی، سیاسی و اجتماعی دانست و اظهار کرد: مسجد جامع تبریز نیز به‌واسطه گستردگی و ساختار معماری خود، بخش‌هایی از تاریخ دوره‌های مختلف را در خود جای داده است.
وی با بیان اینکه بخش‌هایی از بنای کنونی مسجد به دوره‌های مختلف تاریخی تعلق دارد، افزود: کف فعلی مسجد مربوط به دوره قاجار است، درحالی‌که بخش‌هایی از ساختار ستون‌ها به دوره صفویه بازمی‌گردد و سقف و قسمت‌های دیگر نیز در دوره‌های بعد شکل گرفته یا مرمت شده‌اند. به همین دلیل، مسجد جامع تبریز را می‌توان بنایی با نشانه‌هایی از چند دوره تاریخی دانست.
توفیقی همچنین به پنجره‌های ارسی مسجد اشاره کرد و گفت: در این ارسی‌ها بیشتر از رنگ‌های گرم استفاده شده است. این پنجره‌ها در گذشته عمدتاً با ساختارهای عایق و دوجداره ساخته می‌شدند و نمونه‌های موجود در مسجد نیز مرمت و احیا شده‌اند.
وی با اشاره به یکی از رویدادهای مهم تاریخی مسجد جامع تبریز، اظهار کرد: شاه اسماعیل صفوی در ۱۶ سالگی در این مسجد تاج‌گذاری کرد و با آغاز حکومت صفویان، تبریز در شکل‌گیری و گسترش تشیع در کشور جایگاه مهمی پیدا کرد.
وی همچنین خاطرنشان کرد: پس از وقوع زلزله و آسیب‌دیدن بخش‌هایی از مسجد، شاه طهماسب صفوی برای مرمت آن اقدام کرد و کتیبه‌ای از جنس مرمر نیز از این دوره در بنا به‌جا مانده است.
محراب ایلخانی؛ بخش‌هایی از تاریخ مدفون در زیر کف مسجد
مدیرعامل مجمع میراث‌یاران گردشگری آذربایجان‌شرقی با اشاره به محراب گچ‌بری‌شده مسجد جامع تبریز، قدمت آن را مربوط به دوره ایلخانی دانست و گفت: این محراب دارای تزئینات گل‌وبوته، آیه‌نویسی و کتیبه‌هایی است که ارزش تاریخی و هنری آن را نشان می‌دهد.
وی با بیان اینکه کف اصلی محراب حدود دو متر پایین‌تر از کف کنونی مسجد قرار داشته است، افزود: این بخش در زیر خاک مدفون بود و پس از خاک‌برداری آشکار شد. اکنون نیز عملیات مرمت و بازسازی آن در جریان است. با آشکارشدن این بخش‌ها، قسمت‌هایی از نقاشی‌ها، ستون‌ها و دیواره‌های پایینی مسجد نمایان شده‌اند که می‌توان آن‌ها را بخشی از لایه‌های زیرین و تاریخی بنا دانست.
وی همچنین با اشاره به ویژگی ستون‌های مسجد در دوره ایلخانی، اظهار کرد: ستون‌های سنگی از شاخصه‌های معماری برخی مساجد این دوره هستند. ستون‌های موجود در این بنا نیز از چند قطعه تشکیل شده‌اند که به یکدیگر متصل شده‌اند. در کل مسجد جامع تبریز متشکل از شبستان اصلی و بخش‌هایی با نام‌های مسجد دین‌وری، مسجد خالااوغلی، مسجد حجت‌الاسلام و مسجد چوخول است.
چهارمنار؛ بنایی با پیشینه روادی و ویژگی‌های معماری سلجوقی
چهارمنار، اثری که به نام چهار قبر نیز شناخته می‌شود و از نظر پیشینه تاریخی و معماری، با دوره‌های مختلف حکومت در تبریز ارتباط دارد.
توفیقی با اشاره به معماری خاص این بنا اظهار کرد: اینگونه معماری در جهان فقط در دو نقطه قابل مشاهده است، یکی در سمرقند ازبکستان قرار دارد و دیگری در ایران است که شوربختانه آسیب‌های زیادی دیده است.
وی با بیان اینکه کف و ساختار اصلی بنا به دوره روادیان نسبت داده می‌شود، افزود: این اثر در دوره‌های سلجوقی و صفوی نیز مرمت شده و ویژگی‌های معماری آن، نشانه‌هایی از مداخلات دوره‌های مختلف را در خود دارد.
وی با اشاره به روایت‌های تاریخی درباره مدفونان این بنا گفت: درباره چهارمنار روایت‌هایی وجود دارد که بر اساس برخی منابع، دو تن از شاهان روادی در این مکان دفن شده‌اند. همچنین گفته می‌شود در دوره سلجوقی نیز دو تن از حاکمان در این بنا به خاک سپرده شده‌اند.
توفیقی ادامه داد: این بنا در دوره‌های بعد، کارکرد و هویت مذهبی نیز پیدا کرده و به‌نوعی به‌عنوان امامزاده شناخته شده است. وجود دو سنگ قبر در بنا نیز از جمله نشانه‌هایی است که در بررسی پیشینه تدفین و کارکرد تاریخی آن مورد توجه قرار می‌گیرد.
وی با اشاره به ویژگی‌های گنبد چهارمنار اظهار کرد: طرح گنبد این بنا به دوره سلجوقی تعلق دارد و با گنبدهای دیگر تفاوت‌هایی دارد. همچنین قطعاتی از کاشی‌های تاریخی در این مجموعه پیدا شده است، اما به‌دلیل تکه‌تکه بودن آن‌ها، تعیین محل دقیق قرارگیری هر قطعه دشوار است. این کاشی‌ها به دوره‌هایی مانند سلجوقی و ایلخانی نسبت داده می‌شوند.
وی با بیان اینکه بنای چهارمنار در سال ۱۳۸۶ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است، افزود: مرمت این اثر در سال‌های اخیر آغاز شده و عملیات ترمیم آن همچنان ادامه دارد. قرار است پس از فراهم‌شدن شرایط لازم، امکان بازدید عمومی از این بنای تاریخی نیز فراهم شود.
به گزارش ایسنا، مسجد جامع و بنای چهارمنار تبریز، هرکدام با ویژگی‌های معماری و آثار به‌جامانده از دوره‌های مختلف، بخشی از پیشینه تاریخی این شهر را روایت می‌کنند؛ آثاری که تداوم مرمت و فراهم‌شدن امکان بازدید از آن‌ها می‌تواند زمینه شناخت بیشتر لایه‌های تاریخی تبریز را فراهم کند.
انتهای پیام
