با این حال، کارشناسان معتقدند بحران منابع آب تنها ناشی از تغییر اقلیم نیست و برداشت‌های بی‌رویه، گسترش کشت‌های آب‌بر و بی‌توجهی به ظرفیت اقلیمی منطقه نیز در تشدید آن نقش دارند؛ مسائلی که ضرورت عبور از هشدارهای کارشناسی به تصمیم‌های اجرایی و پایدار را دوچندان می‌کند.
در نشست تخصصی «تغییر اقلیم؛ از هشدار کارشناسان تا اقدام مسئولان» که از سوی خبرگزاری ایسنا منطقه همدان برگزار شد، مدیران و کارشناسان حوزه‌های محیط زیست، هواشناسی، منابع طبیعی و آب منطقه‌ای، ضمن تشریح پیامدهای تغییر اقلیم بر منابع آب، کشاورزی و محیط زیست، بر ضرورت سازگاری با شرایط جدید اقلیمی، مدیریت مصرف آب، حفاظت از اکوسیستم‌ها و اصلاح الگوهای توسعه تأکید کردند.
خشکسالی ۹۹ درصدی؛ تغییر اقلیم چگونه همدان را تحت تأثیر قرار داد؟
مهدی رضایی، مدیرکل هواشناسی استان همدان با اشاره به افزایش دمای زمین و تغییر نظام بارشی، گفت: دمای کره زمین از دهه ۱۸۵۰ میلادی تاکنون بیش از ۱.۵ درجه افزایش یافته و افزایش دما در ایران و همدان نیز بیش از دو درجه بوده است.
وی با بیان اینکه طبق آخرین آمار اعلام‌شده، ۹۹ درصد مساحت استان همدان درگیر خشکسالی است، اظهار کرد: تغییر اقلیم علاوه بر افزایش دما، موجب تغییر زمان، شدت و پراکندگی بارش‌ها شده است؛ به‌طوری‌که در برخی مناطق استان با افزایش و در برخی دیگر با کاهش بارندگی مواجه هستیم و فراوانی بارش‌های شدید نیز افزایش یافته است.
رضایی کوتاه‌شدن فصل بارش از حدود هفت ماه به پنج ماه، کاهش بارش برف و افزایش دوره‌های خشک را از دیگر پیامدهای این روند دانست و تأکید کرد: بر اساس پیش‌بینی مدل‌های اقلیمی، تا ۵۰ سال آینده روند افزایش دما، کاهش بارش‌ها و افزایش پدیده‌های حدی ادامه خواهد داشت.
وی راهکار اصلی مواجهه با این شرایط را سازگاری با تغییر اقلیم دانست و گفت: توسعه کشاورزی، صنعت و سایر فعالیت‌ها باید بر اساس توان اقلیمی هر منطقه انجام شود؛ چراکه برداشت بیشتر از منابع آب زیرزمینی برای جبران کمبود آب، بدون توجه به ظرفیت منطقه، آسیب‌های موجود را تشدید می‌کند.
رضایی با اشاره به اینکه تغییرات بلندمدت وضعیت آب و هوا و اقلیم در هر منطقه ای ناشی از دو فاکتور تغییرات طبیعی و انسانی است، تصریح کرد: تغییرات طبیعی، ذات طبیعت است و رخ می دهد. اما تغییرات انسان ساخت که به واسطه فعالیت‌های بشر و آن چیزی که امروزه به عنوان عامل تغییر اقلیم مطرح می‌شود، تغییراتی است که فعالیت‌های انسانی در محیط زیست و وضعیت آب و هوای کره زمین ایجاد کرده است. بنابراین منشاء تغییرات اقلیم فعالیت‌های انسانی است که بعد از انقلاب صنعتی شدت و سرعت زیاد آن باعث شد که آب و هوای کره زمین به‌صورت بلندمدت تغییر کند.
مدیرکل هواشناسی استان همدان با بیان اینکه تغییراتی که در نظام بارشی کل دنیا و کشور ایران به ویژه در استان همدان اتفاق افتاده در مرحله اول در مقدار بارش‌ها است، اظهار کرد: در نقاط مختلف تغییرات یکسان نبوده و در بعضی نقاط استان مقدار بارش افزایشی بوده و در برخی نقاط مقدار بارش کاهش یافته است. فراوانی بارش‌های با شدت زیاد بر اساس داده‌های اقلیمی افزایش یافته است. به‌طوری‌که فراوانی رخداد سیل و سیلاب با توجه به تغییرات اقلیمی سال به سال در کل دنیا و به ویژه منطقه زیاد شده و به دنبال آن پراکندگی بارش‌ها به هم خورده است.
رضایی ادامه داد: در سال آبی گذشته در شهرستان تویسرکان بارش نسبت به بلندمدت افزایش داشت اما در شهرستان ملایر و کبودرآهنگ کاهش جدی بارش را شاهد بودیم. پراکندگی بارش‌ها به خودی خود آسیب‌زا است. وقتی بارش به صورت برف اتفاق می‌افتد چند سودمندی مهم دارد؛ ابتدا فرصت پیدا می‌کند به‌صورت آب زیرزمینی جذب شود، امسال پر شدن سد اکباتان گرچه به دلیل بارش‌های زیاد فروردین بود اما مهم‌تر از آن بارش برف در اسفند بود که به تدریج فرصت داشت هم جذب شود و هم به تدریج آب شود و پشت سد قرار بگیرد.
تغییر نوع بارش‌ها عامل فشار بیشتر بر منابع آبی
مدیرکل اداره هواشناسی استان با بیان اینکه تغییر نوع بارش ها از برف به باران باعث فشار بیشتر بر منابع آبی شده است، تصریح کرد: وجود پوشش برف در کوه‌ها به تعدیل دمای هوا به ویژه در فصل بهار و تابستان کمک می‌کند. اما در حال حاضر به دلیل تغییر نوع بارش‌ها تعدیل دما کمتر شده است. تغییر نوع بارش از طرفی باعث چروکیدگی و جمع شدن فصل بارش شده است. بنابراین بر تعداد روزهای خشک افزوده می‌شود.
وی با اشاره به کوتاه شدن فصول بارش و بلند شدن فصول خشک در استان همدان، افزود: زمانی انتظار بود در استان همدان بارش از اواخر مهر تا اوایل آبان آغاز شود و تا اواخر اردیبهشت و گاهی اوقات تا خرداد سال بعد ادامه پیدا کند. در گذشته اگر هفت ماه بارش در استان وجود داشت اکنون به پنج ماه کاهش یافته و در سال های آینده کوتاه تر نیز خواهد شد به عبارت دیگر فصول بارشی ما کوتاه تر و فصول خشک بلندتر می‌شود.
رضایی با اشاره به اینکه اگرچه مجموع بارش سالانه خیلی تغییری نمی‌کند، تأکید کرد: در حوزه‌های مختلف از جمله محیط زیست، منابع طبیعی، منابع آب و کشاورزی بیشتر از اینکه کمتر شدن بارش موثر باشد، به هم خوردن نظم و نظام بارش خیلی موثر بوده است. بارش خیلی اوقات به صورت نوسانی است به‌طوری‌که برخی سال‌ها خشکسالی و برخی سال‌ها ترسالی است و کاهش و افزایش بارش معمولا همیشه وجود دارد و به‌صورت دوره‌ای تغییر می‌کند.
راهکار نهایی؛ سازگاری با تغییر اقلیم
وی با اشاره به راهکارهای کاهش اثرات تغییر اقلیم، گفت: ما هیچ راه مقابله‌ای با این تغییرات نداریم چرا که طبیعت آنقدر بزرگ و قدرتمند است که انسان توان مقابله با آن را نخواهد داشت بنابراین تنها راهکار سازگاری با تغییرات اقلیمی است.
رضایی اظهار کرد: نادیده گرفتن توان اقلیمی در طول سال‌ها به زندگی انسان‌ها آسیب زده و باعث شده تغییرات اقلیمی آثار شدیدتری روی زندگی ما داشته باشند. در هر منطقه فاکتوری به‌نام توان اقلیمی وجود دارد که بر اساس آن مقدار بارش در هر منطقه و وضعیت آب و هوای آن مشخص است. اینکه چه فعالیتی و چه نوع کشاورزی و فعالیت صنعتی می تواند در آن منطقه سازگار باشد را بر اساس توان اقلیمی می توان مشخص کرد. نادیده گرفتن این موارد باعث می شود که در آینده آسیب ببینیم.
مدیرکل هواشناسی استان همدان با تأکید براینکه تمام ورودی آب استان همدان از آسمان است و هیچ منبع ورودی آب دیگری ندارد، یادآور شد: اگر بیشتر از مقدار بارشی که همدان دارد، آب استفاده کنیم، باید از منابع آب زیرزمینی نیز استفاده کنیم. در نتیجه سال به سال سطح ایستایی دشت‌های همدان پایین‌تر می رود.
وی با بیان اینکه در حال حاضر دشت‌های ما در وضعیت بحرانی و ممنوعه قرار دارند، تصریح کرد: اگر برداشت آب را افزایش دهیم، کشاورزی را بدون افزایش بهره‌وری توسعه دهیم، مساحت زیر کشت را افزایش دهیم، برداشت آب را بیشتر کنیم و کسری آب را از دل زمین بیرون بکشیم، توان و ظرفیت اقلیمی منطقه را نادیده گرفتیم و آسیب روز به روز بیشتر می‌شود.
رضایی با تأکید بر برنامه‌ریزی‌های توسعه‌ای براساس توان اقلیمی هر منطقه، افزود: اگر دنیا با همین مسیر حرکت کند، قطعا شرایط بهتر نخواهد شد، بنابراین اگر برنامه توسعه‌ای داریم باید بر اساس توان اقلیمی منطقه و شهر خود باشد و بر اساس داشته‌ها برنامه‌ریزی کنیم.
آبخیزداری و احیای طبیعت؛ از مطالعات تا اجرای طرح‌ها
اسفندیار خزائی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان همدان نیز با تأکید بر اینکه تغییر رژیم بارش‌ها می‌تواند ترکیب پوشش گیاهی جنگل‌ها و مراتع را تغییر دهد، گفت: در پژوهشی درباره حوضه آبخیز فارسان ـ نهاوند، روند حرکت ماه‌های خشک به سمت خشکی بیشتر و تغییر در زمان‌بندی بارش‌ها پیش‌بینی شده بود؛ شرایطی که می‌تواند گونه‌های رطوبت‌پسند را تحت فشار قرار دهد و زمینه گسترش گونه‌های مقاوم به خشکی را فراهم کند.
وی آبخیزداری را یکی از راهکارهای سازگاری با تغییر اقلیم دانست و اظهار کرد: در استان همدان بیش از ۹۰۰ هزار هکتار به مطالعات آبخیزداری نیاز دارد که حدود نیمی از آن انجام شده است. با توجه به محدودیت اعتبارات دولتی، استفاده از ظرفیت مسئولیت اجتماعی صنایع، معادن، بخش کشاورزی و طرح‌های عمرانی برای اجرای این مطالعات و طرح‌ها ضروری است.
وی با اشاره به اجرای عملیات آبخیزداری در حدود ۱۰ هزار هکتار از اراضی استان طی سال گذشته، گفت: سهم همدان از طرح کاشت یک میلیارد درخت، ۱۲ میلیون اصله طی چهار سال است که تاکنون بیش از ۹ میلیون و ۵۰۰ هزار اصله در استان کاشته شده است.
خزائی همچنین از کاهش تعداد آتش‌سوزی‌ها در عرصه‌های تحت مدیریت منابع طبیعی از ۶۷ مورد در سال گذشته به ۲۵ مورد و کاهش مساحت عرصه‌های درگیر از حدود ۷۶۸ به ۲۳۲ هکتار خبر داد و بر ضرورت حفاظت از پوشش گیاهی، مدیریت چرای دام، جلوگیری از فرسایش خاک و توسعه گونه‌های سازگار با اقلیم منطقه تأکید کرد.
تهدید پوشش گیاهی و افزایش کانون‌های گردوغبار
شهرام احمدی فارسانی، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان همدان نیز تغییر اقلیم، کاهش بارش مؤثر و افزایش دما را از عوامل تهدیدکننده زیستگاه‌ها و تنوع زیستی دانست و گفت: کاهش منابع آب، تأمین حقابه‌های محیط زیستی را دشوار کرده و از بین رفتن پوشش گیاهی و تشدید بیابان‌زایی را به دنبال دارد.
احمدی فارسانی با اشاره به شناسایی حدود ۴۸ هزار و ۸۰۰ هکتار از عرصه‌های طبیعی استان به‌عنوان منشأ بالفعل یا بالقوه گردوغبار، اظهار کرد: در مطالعه امسال حدود ۲۷ هزار هکتار از عرصه‌های استان به‌عنوان منشأ بالفعل گردوغبار شناسایی شده است. تغییر اقلیم و تغییر وضعیت اکوسیستم‌ها در این روند مؤثرند و گردوغبار ناشی از بیابان‌زایی در کشورهای همسایه نیز می‌تواند استان همدان را تحت تأثیر قرار دهد.
وی با تأکید بر ضرورت حفظ حق‌آبه‌های محیط زیستی، مدیریت مصرف منابع و جلوگیری از برداشت‌های غیرمجاز آب، گفت: صنایع آب‌بر باید وابستگی خود را به منابع آب متعارف کاهش دهند و به سمت استفاده از پساب و بازچرخانی آب حرکت کنند. همچنین، در استقرار و توسعه صنایع باید ظرفیت منابع آب و ملاحظات آمایش سرزمین جدی گرفته شود.
احمدی فارسانی از انجام بیش از هزار و ۵۱۲ پایش واحدهای صنعتی در شش‌ماهه نخست امسال خبر داد و افزود: کاهش آثار تغییر اقلیم تنها بر عهده دستگاه‌های اجرایی نیست و مدیریت مصرف آب و انرژی، کاهش مصرف‌گرایی و اصلاح الگوی مصرف در زندگی روزمره نیز می‌تواند به کاهش فشار بر محیط زیست کمک کند.
همه دشت‌های همدان در وضعیت ممنوعه یا ممنوعه بحرانی
حمید ندافیان، رئیس گروه احیا و تعادل‌بخشی شرکت آب منطقه‌ای همدان نیز با بیان اینکه تقریباً تمام دشت‌های استان در وضعیت ممنوعه یا ممنوعه بحرانی قرار دارند، گفت: در برخی مناطق، سطح آب زیرزمینی تا ۴۰ متر افت کرده است.
وی با تأکید بر اینکه آسیب به منابع آبی صرفاً ناشی از تغییر اقلیم نیست، افزود: تغییر رژیم بارش‌ها، توسعه جمعیت و شهرها، تبدیل اراضی دیم به آبی و تغییر کشت‌های کم‌آب‌بر به محصولات پرآب‌بر، همگی در افزایش فشار بر منابع آب نقش دارند و حتی ممکن است سهم این عوامل از تغییر اقلیم نیز بیشتر باشد.
وی با اشاره به اهمیت دشت همدان ـ بهار به‌عنوان یکی از دشت‌های ممنوعه بحرانی و از منابع تأمین آب شرب شهر همدان، بر ضرورت رعایت حجم آب قابل برنامه‌ریزی، اصلاح الگوی کشت، نصب کنتورهای هوشمند و جلوگیری از برداشت‌های غیرمجاز تأکید کرد.
ندافیان همچنین از نصب ۲۹۵ کنتور هوشمند و پر و مسدود کردن حدود ۲۸۰ حلقه چاه غیرمجاز از ابتدای سال ۱۴۰۵ خبر داد و گفت: از سال ۱۳۹۳ تاکنون، هشت هزار و ۲۳۸ حلقه چاه غیرمجاز در استان مسدود شده و برآورد می‌شود با این اقدام‌ها از برداشت حدود ۳۶۰ میلیون مترمکعب آب جلوگیری شده باشد.
وی با اشاره به اقدامات حفاظت از منابع آب سطحی، افزود: از ابتدای سال‌جاری تاکنون نزدیک به ۳۴ کیلومتر از مسیر رودخانه‌ها لایروبی و حدود ۱۵ هکتار از اراضی رودخانه‌ای آزادسازی شده است.
علی افروزی، رئیس گروه مطالعات آب‌های سطحی استان همدان نیز با اشاره به کاهش بارش برف و تغییر الگوی بارندگی، اظهار کرد: بارش‌های کم‌مقدار و پراکنده فرصت کمتری برای نفوذ آب به زمین فراهم می‌کنند و سهم بیشتری از آب بر اثر تبخیر یا تبدیل‌شدن به رواناب از دسترس منابع زیرزمینی خارج می‌شود.
وی با اشاره به موثر نبودن بارش‌ها، بیان کرد: در آمارها ممکن است اعلام شود که امسال ۳۰۰ میلی‌متر بارش داشته‌ایم و کاهش نسبت به متوسط بارش فقط ۱۰ یا ۱۵ میلی‌متر، یا حتی حدود ۱۰ درصد، بوده است. اما وقتی منابع آب را بررسی می‌کنیم، وضعیت بسیار نگران‌کننده است. علت آن، مؤثر نبودن بارش‌هاست. زیرا بارش‌ها کم و پراکنده بوده‌اند، بخش عمده آن‌ها تبخیر شده و رواناب و نفوذ کافی شکل نگرفته است. این وضعیت فشار بیشتری بر منابع آب وارد می‌کند. از سوی دیگر، ممکن است به‌جای بارش مؤثر، بارش سیلابی رخ دهد که بخش عمده آن به رواناب تبدیل می‌شود و از حوزه خارج می‌شود؛ در نتیجه سهم آب زیرزمینی کاهش می‌یابد. خروج از شرایط عادی، چه به شکل سیلاب و چه به شکل خشکسالی می‌تواند منابع آب ما را تحت تأثیر قرار دهد.
افروزی با بیان اینکه افزایش دما نیاز آبی بخش‌های شرب، کشاورزی و صنعت را افزایش می‌دهد، گفت: به ازای هر درجه افزایش دما، میزان تبخیر حدود ۱۰ تا ۱۳ درصد افزایش می‌یابد؛ موضوعی که در کنار کاهش بارش‌های مؤثر، فشار بر منابع آب را بیشتر می‌کند.
ضرورت عبور از هشدارها به تصمیم‌های پایدار
مجموع مباحث مطرح‌شده در این نشست نشان می‌دهد که تغییر اقلیم، همدان را با مجموعه‌ای از چالش‌های به‌هم‌پیوسته در حوزه آب، کشاورزی، منابع طبیعی و سلامت محیط زیست مواجه کرده است؛ چالش‌هایی که مقابله با پیامدهای آن‌ها صرفاً با اقدامات مقطعی یا تأکید بر صرفه‌جویی فردی امکان‌پذیر نیست.
اصلاح الگوی کشت متناسب با ظرفیت منابع آب، کنترل برداشت از سفره‌های زیرزمینی، حفاظت از حقابه‌های محیط زیستی، توسعه بازچرخانی آب در صنایع، تکمیل مطالعات و اجرای طرح‌های آبخیزداری و توجه به توان اقلیمی در برنامه‌ریزی‌های توسعه‌ای، از جمله اقداماتی است که کارشناسان بر ضرورت پیگیری آن‌ها تأکید کردند.
بر این اساس، مسئله اصلی تنها شناخت پیامدهای تغییر اقلیم نیست، بلکه چگونگی تبدیل این شناخت به تصمیم‌های اجرایی، تأمین اعتبار، تعیین مسئولیت دستگاه‌ها و نظارت بر اجرای تعهدات است؛ موضوعی که می‌تواند مشخص کند هشدارهای کارشناسی تا چه اندازه به اقدام عملی برای حفاظت از منابع آب و طبیعت همدان منجر خواهد شد.
انتهای پیام
