یک پژوهشگر فرهنگ عامه با اشاره به جایگاه آیین‌های مذهبی در زندگی مردم خراسان رضوی گفت: عزاداری‌های سنتی این منطقه تنها شیوه‌ای برای ابراز ارادت به اهل‌بیت(ع) نیست، بلکه بخشی از فرهنگ مردمی، خاطرات جمعی و میراثی است که نسل‌های مختلف آن را حفظ کرده و به نسل بعد انتقال داده‌اند.
علی‌اکبر خلیلی در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به جایگاه عزاداری‌های مذهبی در فرهنگ مردم خراسان رضوی اظهار کرد: آیین‌های عزاداری در این منطقه ریشه در باورهای دینی و زندگی اجتماعی مردم دارد و در طول سالیان، متناسب با شرایط هر شهر و روستا شکل‌های مختلفی پیدا کرده است. بسیاری از این مراسم‌ها از گذشته در مساجد، حسینیه‌ها، تکایا و حتی خانه‌های مردم برگزار می‌شده و همچنان بخشی از زندگی فرهنگی جامعه را تشکیل می‌دهد.
خلیلی با بیان اینکه دهه فاطمیه فرصتی برای توجه بیشتر به سنت‌های سوگواری مرتبط با حضرت فاطمه زهرا(س) است، ادامه داد: این ایام در بسیاری از خانواده‌ها و محافل مذهبی با برگزاری مجالس روضه‌خوانی، مرثیه‌سرایی، سخنرانی‌های مذهبی و پذیرایی از عزاداران همراه است. در کنار این برنامه‌ها، شیوه حضور مردم در مراسم، مشارکت خانواده‌ها و انتقال روایت‌های مذهبی میان نسل‌ها نیز اهمیت دارد.
عزاداری؛ پیوند باورهای دینی با فرهنگ مردم
این پژوهشگر فرهنگ عامه با اشاره به تفاوت شیوه‌های عزاداری در مناطق مختلف خراسان رضوی اظهار کرد: گستردگی جغرافیایی و تنوع فرهنگی این استان سبب شده است که مراسم مذهبی در هر منطقه ویژگی‌های خاص خود را داشته باشد. ممکن است اصل مراسم در شهرها و روستاهای مختلف یکسان باشد، اما در شیوه اجرای نوحه‌ها، نوع مرثیه‌خوانی، چگونگی برگزاری مجلس و میزان مشارکت مردم تفاوت‌هایی دیده شود.
وی اظهار کرد: در برخی مناطق، نوحه‌ها و اشعار مذهبی با گویش محلی خوانده می‌شوند و همین موضوع باعث می‌شود مردم ارتباط عاطفی بیشتری با محتوای مراسم برقرار کنند.
خلیلی با بیان اینکه فرهنگ دینی و فرهنگ عامه در بسیاری از موارد از یکدیگر جدا نیستند، خاطرنشان کرد: مردم باورهای خود را در قالب زبان، شعر، موسیقی آیینی، رفتارهای اجتماعی و سنت‌های خانوادگی بیان می‌کنند و عزاداری یکی از مهم‌ترین عرصه‌هایی است که این پیوند در آن دیده می‌شود.
از روضه‌های خانگی تا مجالس عمومی
این پژوهشگر فرهنگ عامه با اشاره به جایگاه مجالس خانگی در سنت عزاداری مردم خراسان رضوی اظهار کرد: در گذشته، بسیاری از مراسم مذهبی در خانه‌ها و با حضور اعضای خانواده، همسایگان و آشنایان برگزار می‌شد. این مجالس علاوه بر جنبه مذهبی، فرصتی برای دیدار مردم، تقویت روابط همسایگی و مشارکت در کارهای جمعی بود.
وی ادامه داد: در چنین مراسمی، هر فرد متناسب با توانایی خود مسئولیتی بر عهده می‌گرفت؛ عده‌ای برای برگزاری مجلس کمک می‌کردند، گروهی در آماده کردن پذیرایی مشارکت داشتند و برخی نیز با خواندن روضه و مرثیه در برگزاری مراسم نقش ایفا می‌کردند. همین همکاری‌های ساده باعث می‌شد عزاداری به یک فعالیت جمعی تبدیل شود.
خلیلی با بیان اینکه این سنت‌ها در دهه فاطمیه نیز در قالب‌های مختلف ادامه دارد، افزود: در بسیاری از محافل مذهبی، برگزاری مجلس به همت خانواده‌ها، بانوان، خادمان هیئت‌ها و علاقه‌مندان به اهل‌بیت(ع) انجام می‌شود. این مشارکت مردمی از ویژگی‌های مهم فرهنگ عزاداری است و نشان می‌دهد که استمرار آیین‌ها تنها به حضور سخنران یا مداح وابسته نیست، بلکه به همراهی مجموعه‌ای از افراد نیاز دارد.
وی خاطرنشان کرد: یکی از نکات مهم در بررسی فرهنگ عامه این است که به نقش افرادی توجه کنیم که شاید نامی از آن‌ها در تاریخ ثبت نشده باشد، اما سال‌ها برای حفظ یک سنت تلاش کرده‌اند. بسیاری از آیین‌های محلی به واسطه همین افراد و خانواده‌ها به حیات خود ادامه داده‌اند.
نوحه‌ها و مرثیه‌ها؛ روایت‌هایی که سینه‌به‌سینه منتقل شده‌اند
خلیلی با اشاره به جایگاه نوحه‌خوانی و مرثیه‌سرایی در عزاداری‌های سنتی گفت: نوحه‌ها در فرهنگ مذهبی مردم تنها اشعاری برای همراهی با مراسم نیستند، بلکه در بسیاری از موارد نقش مهمی در انتقال روایت‌های دینی و زنده نگه‌داشتن خاطره شخصیت‌های مذهبی دارند.
وی اظهار کرد: در گذشته، بخشی از این اشعار از طریق شنیدن و به خاطر سپردن منتقل می‌شد. افراد مسن‌تر، نوحه‌ها و مرثیه‌هایی را که در سال‌های جوانی شنیده بودند، در مراسم بعدی می‌خواندند و افراد جوان‌تر نیز به‌تدریج آن‌ها را یاد می‌گرفتند. به این ترتیب، بخشی از میراث شفاهی جامعه از نسلی به نسل دیگر می‌رسید.
این پژوهشگر فرهنگ عامه ادامه داد: البته همه نوحه‌ها و مرثیه‌های قدیمی الزاماً محلی نیستند، اما نحوه خواندن آن‌ها، آهنگ مورد استفاده و پیوندشان با خاطرات مردم می‌تواند به هر منطقه رنگ‌وبوی خاصی بدهد. گاهی یک نوحه در چند شهر خوانده می‌شود، اما هر منطقه آن را با شیوه و لحن خود اجرا می‌کند.
وی با تأکید بر اهمیت ثبت این آثار گفت: اگر نوحه‌های قدیمی، نام نوحه‌خوانان پیشکسوت، روایت‌های شفاهی و شیوه‌های اجرای مراسم ثبت نشود، ممکن است بخشی از این اطلاعات با درگذشت افراد سالخورده از دست برود. ثبت این آثار می‌تواند به شناخت دقیق‌تر تاریخ اجتماعی و فرهنگی مناطق مختلف استان کمک کند.
نقش بانوان در حفظ آیین‌های مذهبی
این پژوهشگر با اشاره به نقش خانواده‌ها در انتقال سنت‌های عزاداری اظهار کرد: بانوان در بسیاری از خانواده‌ها سهم مهمی در حفظ و تداوم آیین‌های مذهبی داشته‌اند. آماده‌سازی مقدمات مجالس، آموزش آداب حضور در مراسم به کودکان، انتقال خاطرات مذهبی و مشارکت در نذر و پذیرایی از جمله فعالیت‌هایی است که در بسیاری از خانواده‌ها بر عهده آنان بوده است.
خلیلی افزود: بخشی از آنچه امروز به عنوان سنت مذهبی شناخته می‌شود، در محیط خانواده شکل گرفته و ادامه پیدا کرده است. کودکان معمولاً پیش از آنکه با تاریخچه یک آیین آشنا شوند، آن را در رفتار اعضای خانواده می‌بینند؛ همراه والدین در مجلس حضور پیدا می‌کنند، شیوه احترام به مراسم را می‌آموزند و به‌تدریج با معنای این مناسبت‌ها آشنا می‌شوند.
وی ادامه داد: به همین دلیل، خانواده یکی از مهم‌ترین بسترهای انتقال فرهنگ دینی و آیینی است. اگر ارتباط نسل جوان با این سنت‌ها تقویت شود، احتمال تداوم آن‌ها نیز بیشتر خواهد بود.
نذر و اطعام؛ جلوه‌ای از مشارکت اجتماعی
خلیلی با اشاره به سنت نذر و اطعام در مراسم مذهبی اظهار کرد: نذر کردن و کمک به برگزاری مجالس از جمله رفتارهایی است که در فرهنگ مذهبی مردم جایگاه ویژه‌ای دارد. این مشارکت همیشه به کمک مالی محدود نبوده و در بسیاری از موارد، مردم با صرف وقت، تهیه مواد غذایی، آماده کردن محل برگزاری مراسم و پذیرایی از عزاداران در این کار سهیم شده‌اند.
وی افزود: ارزش فرهنگی این مشارکت‌ها در آن است که مردم خود را بخشی از مراسم می‌دانند و برای برگزاری آن احساس مسئولیت می‌کنند. چنین همکاری‌هایی می‌تواند روابط اجتماعی را تقویت کند و زمینه همدلی میان افراد و خانواده‌ها را فراهم آورد.
این پژوهشگر فرهنگ عامه تأکید کرد: در بررسی سنت‌های نذری باید به معنا و کارکرد اجتماعی آن‌ها نیز توجه داشت. این مراسم‌ها علاوه بر جنبه اعتقادی، فرصتی برای کمک به دیگران، همکاری جمعی و تقویت احساس تعلق به محله و جامعه هستند.
ضرورت ثبت آیین‌های محلی خراسان رضوی
خلیلی با بیان اینکه بخشی از آیین‌های سنتی در گذر زمان دچار تغییر شده‌اند، گفت: تغییر در شیوه زندگی، گسترش شهرنشینی، تغییر روابط همسایگی و ورود ابزارهای ارتباطی جدید بر چگونگی برگزاری مراسم مذهبی تأثیر گذاشته است. برخی سنت‌ها همچنان با شکل قدیمی خود ادامه دارند و برخی دیگر متناسب با شرایط جدید تغییر کرده‌اند.
وی افزود: تغییر کردن یک آیین لزوماً به معنای از بین رفتن آن نیست؛ زیرا فرهنگ همواره در حال تحول است. با این حال، شناخت شکل‌های قدیمی مراسم و ثبت تفاوت‌های آن با شیوه‌های امروزی اهمیت دارد.
این پژوهشگر فرهنگ عامه ادامه داد: برای ثبت این میراث، می‌توان از سالمندان، مداحان قدیمی، برگزارکنندگان مجالس، خانواده‌های شناخته شده در زمینه نذر و افراد آشنا با تاریخ محلی کمک گرفت. ضبط گفت‌وگوها، گردآوری اشعار و نوحه‌ها، ثبت تصاویر قدیمی و مستندسازی شیوه برگزاری مراسم از جمله اقداماتی است که می‌تواند در این زمینه مؤثر باشد.
وی تأکید کرد: ثبت آیین‌ها نباید تنها به گردآوری اطلاعات محدود شود، بلکه لازم است روایت‌های مختلف مردم نیز شنیده شود. ممکن است یک مراسم در دو روستای نزدیک به هم تفاوت‌هایی داشته باشد و هر کدام از مردم درباره پیشینه آن روایت خاصی ارائه کنند. توجه به این تفاوت‌ها، شناخت کامل‌تری از فرهنگ منطقه به دست می‌دهد.
نسل جوان و آینده عزاداری‌های سنتی
خلیلی با اشاره به اهمیت آشنایی نسل جوان با آیین‌های مذهبی اظهار کرد: برای حفظ سنت‌ها، صرفاً تکرار شکل ظاهری مراسم کافی نیست. جوانان باید با پیشینه و معنای این آیین‌ها نیز آشنا شوند تا بتوانند ارتباطی آگاهانه با آن‌ها برقرار کنند.
وی افزود: استفاده از ظرفیت مدارس، مراکز فرهنگی، هیئت‌های مذهبی و رسانه‌های محلی برای معرفی سنت‌های عزاداری می‌تواند مؤثر باشد. همچنین گفت‌وگو با پیشکسوتان و انتشار روایت‌های آنان به زبان ساده، زمینه آشنایی نسل جدید با تجربه‌های گذشته را فراهم می‌کند.
این پژوهشگر فرهنگ عامه خاطرنشان کرد: در کنار حفظ سنت‌های قدیمی، باید به نیازها و شرایط نسل جدید نیز توجه کرد. معرفی درست آیین‌ها، پرهیز از روایت‌های نادرست و فراهم کردن فرصت مشارکت جوانان می‌تواند به تداوم این میراث کمک کند.
انتهای پیام
