مجید جعفری، در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به وضعیت تولید زعفران در استان، اظهار کرد: خراسان رضوی با برخورداری از ۹۶ هزار هکتار سطح زیر کشت، یکی از کانون‌های اصلی تولید زعفران کشور به شمار می‌رود. در سال زراعی گذشته، بروز تنش‌های شدید دمایی، از جمله تداوم گرمای شدید در تابستان، خشکسالی و کم‌بارشی‌های متوالی، موجب کاهش قابل‌توجه عملکرد مزارع استان شد؛ به‌گونه‌ای که مجموع برداشت زعفران خشک به حدود ۱۹۰ تن رسید و میانگین عملکرد در واحد سطح کاهش محسوسی یافت.
وی با اشاره به دشواری پیش‌بینی میزان تولید زعفران در سال جاری، بیان کرد: استقرار الگوهای اقلیمی متاثر از پدیده ال‌نینو و تغییرات ناشی از آن در رفتار سامانه‌های جوی، از جمله نوسانات نامتعارف دمای شب و روز، احتمال بارش‌های زودهنگام پاییزه یا تاخیرهای مقطعی در بارندگی و تداوم گرما تا اواسط پاییز، پیش‌بینی دقیق میزان تولید را با محدودیت مواجه می‌کند. در چنین شرایطی، ارائه برآورد قطعی از میزان تولید از نظر کارشناسی امکان‌پذیر نیست و اعلام پیش‌بینی‌های غیرقطعی نیز ممکن است با ملاحظات بخش تولید و تنظیم بازار هم‌خوانی نداشته باشد.
مدیرکل جهاد کشاورزی خراسان رضوی با تشریح نقش دما در گل‌دهی زعفران، تاکید کرد: تولید و گل‌دهی این محصول به‌شدت به دما و برقراری اختلاف دمای مناسب میان شب و روز وابسته است. پدیده ال‌نینو می‌تواند بر روند خواب و بیداری بنه‌ها و زمان‌بندی نخستین نوبت آبیاری، موسوم به بسارآب، تاثیر بگذارد. در صورت برخورداری پاییز از دمای مناسب و بارش‌های معتدل، شرایط برای گل‌دهی و باروری مطلوب‌تر مزارع فراهم می‌شود؛ بااین‌حال، تداوم گرما یا وقوع سرمای زودهنگام می‌تواند برآوردهای اولیه از عملکرد محصول را تغییر دهد.
جعفری افزود: سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی به‌جای اتکا به پیش‌بینی‌های غیرقطعی، انتقال یافته‌های علمی و تحقیقاتی، ارائه خدمات ترویجی و پایش مستمر هواشناسی کشاورزی از طریق سامانه تهک را در اولویت قرار داده است. کارشناسان پهنه نیز به زعفران‌کاران استان توصیه می‌کنند زمان نخستین آبیاری را صرفا براساس تقویم سنتی تعیین نکنند، بلکه با رصد هفتگی روند کاهش دما در منطقه خود و مشورت با مراکز خدمات جهاد کشاورزی، زمان آبیاری و برنامه تغذیه مزارع را متناسب با شرایط اقلیمی تنظیم کنند تا آثار نامطلوب نوسانات آب‌وهوایی بر عملکرد محصول به حداقل برسد.
افزایش عملکرد زعفران بدون توسعه سطح زیر کشت
مدیرکل جهاد کشاورزی خراسان رضوی با تاکید بر ضرورت افزایش بهره‌وری در مزارع زعفران، اظهار کرد: سیاست اصلی سازمان جهاد کشاورزی استان در محدوده ۹۶ هزار هکتاری مزارع زعفران، جلوگیری از گسترش افقی سطح زیر کشت و تمرکز بر افزایش عملکرد در واحد سطح است. میانگین عملکرد زعفران استان در روش‌های سنتی حدود سه الی ۳.۵ کیلوگرم در هکتار بوده است؛ اما با توسعه مزارع آرمانی و اجرای برنامه‌های ترویجی در سال‌های اخیر، مزارع الگویی و پیشرو استان به میانگین عملکرد هشت الی ۱۰ کیلوگرم در هکتار دست یافته‌اند.
جعفری اصلاح و استانداردسازی بستر کشت را از عوامل موثر در افزایش عملکرد مزارع برشمرد و گفت: استفاده از کودهای آلی پیش از کاشت، ترویج استفاده از بنه‌های استاندارد، درشت و سالم با وزن بیش از هشت گرم و کاهش دوره بهره‌برداری از هشت سال به پنج سال، از جمله اقداماتی است که برای بهبود عملکرد مزارع زعفران دنبال می‌شود. توسعه کشت متراکم و جایگزینی روش‌های سنتی و کرتی با روش‌های کشت نواری و دانه‌تسبیحی منظم نیز از دیگر راهکارهای افزایش بهره‌وری است که می‌تواند راندمان برداشت و کیفیت محصول را ارتقا دهد.
وی با اشاره به اهمیت تغذیه علمی مزارع، بیان کرد: اجرای برنامه‌های محلول‌پاشی پاییزه و زمستانه، استفاده از اسیدهای آمینه برای افزایش مقاومت گیاه در برابر تنش‌های محیطی و مصرف کودهای پتاسه و ریزمغذی‌ها در مرحله تکثیر بنه‌های دختری، از جمله اقدامات مورد تأکید در مدیریت تغذیه زعفران است. همچنین توسعه و ترویج سامانه‌های نوین آبیاری تحت فشار با هدف تأمین مناسب آب موردنیاز گیاه و صرفه‌جویی در مصرف آب دنبال می‌شود. افزایش تنها یک کیلوگرم به میانگین عملکرد زعفران در هر هکتار، بدون افزایش سطح زیر کشت یا برداشت آب بیشتر، می‌تواند نزدیک به ۱۰۰ تن به تولید زعفران خشک استان اضافه کند.
جعفری با اشاره به وضعیت منابع آبی خراسان رضوی خاطرنشان کرد: استان با کسری قابل‌توجه مخازن آب زیرزمینی و افت سطح آب در دشت‌های ممنوعه مواجه است. اگرچه زعفران به‌عنوان گیاهی کم‌آب‌بر که بخش عمده فعالیت رویشی و زایشی آن در فصل‌های پاییز و زمستان انجام می‌شود، از مزیت نسبی در مدیریت مصرف آب برخوردار است، حفاظت از آبخوان‌ها همچنان یکی از اولویت‌های اساسی بخش کشاورزی استان به شمار می‌رود.
مدیرکل جهاد کشاورزی خراسان رضوی افزود: یکی از محورهای مدیریت مصرف آب، تعیین زمان آبیاری براساس اطلاعات هواشناسی کاربردی است. تنظیم زمان نخستین آبیاری یا بسارآب متناسب با کاهش دمای هوا و ورود سامانه‌های خنک می‌تواند به کاهش تبخیر سطحی و جلوگیری از اتلاف منابع آب کمک کند.
وی ادامه داد: اجرای طرح‌های آبخیزداری و آبخوان‌داری در بالادست حوزه‌های زعفران‌کاری خراسان رضوی با هدف تقویت سفره‌های آب زیرزمینی و افزایش تغذیه آبخوان‌ها، از دیگر برنامه‌های مورد توجه است. همچنین کاهش تعداد نوبت‌های آبیاری سنتی از طریق استفاده از مالچ‌های ارگانیک، کودهای دامی کمپوست‌شده و تنظیم عمق کاشت بنه، با هدف حفظ رطوبت در لایه‌های زیرین خاک دنبال می‌شود.
تجهیز ۳۰ درصد از مزارع زعفران استان به روش‌های نوین آبیاری
جعفری درباره وضعیت توسعه سامانه‌های نوین آبیاری در مزارع زعفران، اظهار کرد: از مجموع ۹۶ هزار هکتار سطح زیر کشت زعفران در خراسان رضوی، حدود ۲۵ الی ۳۰ هزار هکتار به انواع روش‌های نوین آبیاری مجهز شده‌اند یا انتقال آب در آن‌ها تا کرت‌بندی از طریق لوله انجام می‌شود. این میزان، بسته به سطح دقیق اراضی تجهیزشده، حدود ۲۶ الی ۳۱ درصد از مزارع زعفران استان را شامل می‌شود.
وی افزود: سامانه‌های آبیاری موضعی از نوع تیپ و نواری، آبیاری کم‌فشار و لوله‌گذاری خطوط انتقال آب با هدف حذف جوی‌های خاکی و کاهش تلفات نفوذی، از جمله روش‌های مورد استفاده در این مزارع هستند. همچنین آبیاری بارانی کنترل‌شده، از جمله سامانه‌های میکروجت و مه‌پاش برای تنظیم شرایط دمایی مزرعه، در زمره روش‌های مورد اشاره قرار دارد. انتقال آب از طریق لوله تا پای کرت نیز می‌تواند تلفات آب در مسیر انتقال را کاهش دهد.
مدیرکل جهاد کشاورزی خراسان رضوی با تشریح برنامه‌های توسعه‌ای این بخش، بیان کرد: هدف‌گذاری میان‌مدت سازمان، افزایش پوشش سامانه‌های نوین و تحت فشار آبیاری به بیش از ۴۰ درصد اراضی مستعد استان طی سه سال آینده است.
جعفری خاطرنشان کرد: اعطای کمک‌های بلاعوض دولتی تا سقف قانونی مصوب، معرفی متقاضیان به بانک‌های عامل برای دریافت تسهیلات ارزان‌قیمت توسعه سامانه‌های نوین آبیاری و طراحی رایگان نقشه‌های فنی از سوی کارشناسان مهندسی آب و خاک در مدیریت‌های جهاد کشاورزی شهرستان‌ها، از جمله حمایت‌های پیش‌بینی‌شده برای تحقق این هدف است.
سودآوری تولید زعفران به عملکرد مزارع وابسته است
وی با اشاره به ساختار هزینه‌های تولید زعفران، اظهار کرد: کشت زعفران به دلیل توسعه محدودتر مکانیزاسیون در مقایسه با بسیاری از محصولات باغی، وابستگی زیادی به نیروی انسانی دارد. بخش عمده هزینه تمام‌شده تولید هر کیلوگرم زعفران در بازه زمانی فشرده ۲۰ الی ۳۰ روزه فصل پاییز صرف هزینه‌های کارگری، نهاده‌های تولید، تهیه بنه استاندارد و سایر هزینه‌های مرتبط می‌شود. محاسبات کارشناسی اقتصاد کشاورزی نشان می‌دهد قیمت‌های فعلی بازار و بورس برای کشاورزانی که عملکرد مزارع آن‌ها در سطح استاندارد، یعنی بیش از چهار الی پنج کیلوگرم در هکتار قرار دارد، تا حدودی توجیه‌پذیر است و می‌تواند حاشیه سود متعارفی را تامین کند.
مدیرکل جهاد کشاورزی خراسان رضوی ادامه داد: در مزارعی که به دلیل ضعف تغذیه، تنش‌های محیطی یا استفاده از بنه‌های ضعیف، عملکردی کمتر از دو کیلوگرم در هکتار دارند، هزینه تمام‌شده تولید هر کیلوگرم زعفران افزایش می‌یابد و سودآوری محصول به‌شدت تحت تاثیر قرار می‌گیرد. افزایش عملکرد در واحد سطح یکی از راهبردهای اصلی سازمان جهاد کشاورزی استان است تا از طریق افزایش تولید در هر هکتار، زمینه بهبود سود خالص کشاورزان فراهم شود.
مدیرکل جهاد کشاورزی خراسان رضوی با اشاره به برنامه‌های ارتقای کیفیت فرآوری زعفران اظهار کرد: نوسازی تجهیزات فرآوری اولیه، شناسنامه‌دار کردن مزارع، ایجاد سامانه ردیابی محصول و صیانت از نشان جغرافیایی زعفران استان، از جمله اقداماتی است که با هدف افزایش ارزش افزوده و تقویت جایگاه این محصول در بازارهای داخلی و صادراتی دنبال می‌شود.
وی با اشاره به ضرورت نوسازی تجهیزات خشک‌کردن زعفران بیان کرد: خشک‌کردن سنتی محصول در هوای آزاد، علاوه بر کاهش سطح بهداشت، می‌تواند موجب شکستگی و تیره‌شدن کلاله‌ها و افت مواد موثره زعفران شود. در این راستا، سازمان جهاد کشاورزی با معرفی و توزیع دستگاه‌های خشک‌کن مکانیزه مجهز به حرارت غیرمستقیم و جریان هوای یکنواخت، در قالب تسهیلات مشاغل خانگی و خطوط اعتباری، توسعه فرآوری باکیفیت زعفران را در مناطق روستایی دنبال کرده است.
جعفری افزود: این اقدام با هدف گسترش تولید زعفران باکیفیت، از جمله محصولات موسوم به نگین ممتاز و سوپرنگین اتویی، در سطح روستاها انجام شده است. براساس برآوردهای ارائه‌شده، استفاده از این تجهیزات می‌تواند ارزش افزوده محصول در مرحله فرآوری اولیه را بین ۲۰ الی ۳۰ درصد افزایش دهد.
اجرای طرح شناسنامه سلامت و ردیابی زعفران در خراسان رضوی
وی با اشاره به اهمیت رهگیری محصول در زنجیره تولید و عرضه، اظهار کرد: اجرای طرح شناسه سلامت و اصالت مزارع زعفران استان تا پایان برنامه هفتم توسعه کشور در دستور کار قرار دارد. در قالب این طرح، اطلاعات مربوط به محصول از مرحله تولید در مزرعه، شامل سموم و کودهای مصرفی و نحوه آب‌گیری، تا مراحل سورتینگ و آزمایشگاهی تحت پایش قرار می‌گیرد و امکان ردیابی محصول از طریق بارکد یا کد پاسخ سریع (QR Code) فراهم می‌شود.
مدیرکل جهاد کشاورزی خراسان رضوی ادامه داد: شناسنامه‌دار کردن مزارع و ایجاد سامانه ردیابی می‌تواند زمینه عرضه زعفران دارای مشخصات کیفی و اصالت قابل‌پیگیری را در بازارهای ممتاز صادراتی فراهم کند. براساس برآورد مطرح‌شده، ارزش فروش چنین محصولاتی در برخی بازارها می‌تواند تا دو برابر نرخ زعفران فله باشد.
جعفری با تاکید بر ضرورت حفاظت از اعتبار زعفران استان، اظهار کرد: پیگیری‌های قانونی در مراجع ملی و بین‌المللی برای ثبت نشان جغرافیایی و صیانت از برند زعفران خراسان رضوی در حال انجام است. یکی از اهداف این اقدامات، جلوگیری از عرضه و بسته‌بندی زعفران بی‌کیفیت خارجی تحت نام و نشان معتبر خراسان و مشهد و حفاظت از اعتبار این محصول در بازارهای هدف است.
مدیرکل جهاد کشاورزی خراسان رضوی با اشاره به ضرورت افزایش سهم تولیدکنندگان از درآمد نهایی فروش زعفران، تصریح کرد: یکی از چالش‌های اقتصادی این بخش در گذشته، محدودبودن سهم کشاورزان از درآمد نهایی فروش محصول در مقایسه با سهم واسطه‌های بین‌المللی بوده است. بر این اساس، تقویت ارتباط مستقیم میان تولیدکنندگان، شرکت‌های صادراتی و صنایع فرآوری و بسته‌بندی با هدف بازگرداندن بخش بیشتری از ارزش اقتصادی محصول به مرحله تولید، در اولویت قرار دارد.
وی با تشریح نقش کشاورزی قراردادی در تقویت زنجیره ارزش زعفران، افزود: ایجاد ارتباط مستقیم میان شرکت‌های بزرگ صادراتی و صنایع معتبر بسته‌بندی با زعفران‌کاران، یکی از راهکارهای توسعه این الگو است. در این چارچوب، تامین نهاده‌های استاندارد، ارائه مشاوره فنی و فراهم‌کردن دستگاه خشک‌کن می‌تواند بر عهده طرف صنعتی قرار گیرد و محصول نیز با قیمت توافقی و تضمین‌شده، بالاتر از نرخ بازار آزاد، به‌صورت مستقیم از کشاورز خریداری شود.
جعفری با اشاره به ظرفیت ابزارهای بازار سرمایه برای بهبود فرآیند فروش زعفران، بیان کرد: توسعه گواهی سپرده کالایی و استفاده از صندوق‌های تخصصی می‌تواند به افزایش قدرت چانه‌زنی کشاورزان کمک کند. در این سازوکار، کشاورز به‌جای فروش شتاب‌زده محصول، زعفران باکیفیت خود را به انبار معتبر تحویل می‌دهد و از طریق عرضه آن در بورس کالا، امکان مشارکت در فرایند شفاف کشف قیمت را به دست می‌آورد. این روش می‌تواند از نقش واسطه‌های غیررسمی در تعیین قیمت و بهره‌مندی از سود اصلی زنجیره فروش بکاهد.
وی حمایت از تشکل‌ها و تعاونی‌های تولید روستایی را از دیگر محورهای توسعه زنجیره ارزش زعفران دانست و گفت: توانمندسازی شرکت‌های تعاونی روستایی و نظام‌های صنفی برای راه‌اندازی کارگاه‌های تجمیعی پاک‌کنی بهداشتی و خشک‌کنی در قطب‌های زعفران‌کاری استان، از جمله برنامه‌های مورد توجه است. اجرای این برنامه‌ها می‌تواند زمینه ماندگاری ارزش افزوده حاصل از فرآوری اولیه در روستاها و مناطق تولیدکننده را فراهم کند و سهم بیشتری از منافع اقتصادی محصول را به جوامع محلی اختصاص دهد.
انتهای پیام
