شغلی که یک روز آن می‌تواند با تماشای تولد بره‌های تازه‌متولدشده و آبرسانی به حیوانات به خاطره‌ای شیرین تبدیل شود و روز دیگر با تیراندازی شکارچیان، سقوط از ارتفاع یا تصادف در جاده‌های برفی و لغزنده، خاطره‌ای تلخ و فراموش‌نشدنی بسازد.
در استان همدان، ۶ منطقه حفاظت‌شده با وسعتی حدود ۶۴ هزار هکتار وجود دارد و نزدیک به ۴۵ محیط‌بان وظیفه حفاظت از این مناطق را بر عهده دارند. با وجود تجهیز برخی پاسگاه‌ها به دوربین‌های هوشمند، سامانه‌های پایش و ابزارهای جدید ارتباطی، کمبود نیروی انسانی، فرسودگی خودروها، دشواری‌های قانونی استفاده از سلاح و مشکلات معیشتی همچنان از دغدغه‌های اصلی محیطبانان است؛ دغدغه‌هایی که در کنار تهدیدهای ناشی از شکار غیرمجاز و تخریب زیستگاه، ضرورت حمایت بیشتر از این نیروها را نشان می‌دهد.
به مناسبت روز محیط‌بان خبرگزاری ایسنا منطقه همدان نشستی با محیطبانان استان همدان برگزار کرد تا از دغدغه‌ها و چالش‌های این شغل روایت کند.
از وضعیت مناطق حفاظت‌شده تا خطرهایی که محیطبانان را تهدید می‌کند
جعفر زهره‌وند، فرمانده یگان حفاظت محیط زیست استان همدان، با اشاره به نزدیک به ۱۷ سال سابقه خدمت خود در اداره حفاظت محیط زیست استان، به ایسنا گفت: فعالیتش را به‌عنوان کارشناس محیط انسانی در اداره شهرستان آغاز کرده، مدتی ریاست اداره شهرستان را بر عهده داشته و اکنون فرمانده یگان حفاظت محیط زیست استان است.
به گفته زهره‌وند، استان همدان ۶ منطقه حفاظت‌شده دارد؛ لشگردر و گلپرآباد در ملایر، خانگرمز در تویسرکان، ملوسان در نهاوند، نشر در همدان و آلموبلاغ در اسدآباد. مجموع وسعت این مناطق حدود ۶۴ هزار هکتار است که نزدیک به ۳.۲ درصد از وسعت استان را شامل می‌شود و حدود ۴۵ محیط‌بان وظیفه پوشش و حفاظت از آن‌ها را بر عهده دارند.
زهره‌وند درباره امکانات و تجهیزات این مناطق، تصریح کرد: پاسگاه‌ها به دوربین‌های مداربسته مجهز هستند و در برخی از آن‌ها دوربین‌های دید در شب و سامانه رصد هوشمند نیز فعال است. همچنین ابزار ارتباطی جدیدی آماده شده که ابتدا به‌صورت آزمایشی در منطقه خانگرمز مورد استفاده قرار می‌گیرد و پس از تأمین اعتبار، در سطح استان توزیع خواهد شد.
وی گونه جانوری شاخص استان را کل و بز عنوان کرد و درباره گونه‌های گیاهی شاخص نیز به گیاه مفراح اشاره کرد که در محدوده الوند می‌روید. به گفته زهره‌وند، این گیاه کمیاب و در معرض انقراض است و برداشت تجاری آن ممنوع شده است.
فرمانده یگان حفاظت محیط زیست همدان وضعیت حیات وحش استان را در مجموع مناسب ارزیابی کرد، گفت: انتشار عمومی آمار دقیق جمعیت گونه‌ها ممکن است برای حیات وحش و مقابله با شکار غیرمجاز مشکل ایجاد کند. به همین دلیل آمار و ارقام مربوط به حیات وحش برای حفظ آن‌ها محرمانه است.
زهره‌وند چرای غیرمجاز دام روستایی، افزایش تعداد دام‌ها و شخم غیرمجاز زمین‌ها را از مهم‌ترین عوامل تهدیدکننده مناطق حفاظت‌شده دانست و توضیح داد: این اقدامات به تخریب زیستگاه منجر می‌شود و گاهی تعارض میان انسان و حیات وحش را افزایش می‌دهد. چراکه با تخریب زیستگاه، حیوانات وارد زمین‌های کشاورزی می‌شوند. شکار غیرمجاز نیز از دیگر مشکلات موجود است، اما به گفته او، تخریب ناشی از شخم غیرمجاز یکی از مسائل جدی برخی مناطق به شمار می‌رود.
زهره‌وند درباره مشارکت جوامع محلی در حفاظت از طبیعت، گفت: میزان همکاری مردم از منطقه‌ای به منطقه دیگر متفاوت است. در برخی مناطق، مانند رسول‌آباد سفلی، مشارکت مردم بسیار خوب است و اطمینان وجود دارد که شکار، تخریب، تصرف یا آلودگی محیط زیست به‌ندرت اتفاق می‌افتد. اما در بعضی مناطق دیگر، مشارکت کمتر است و به آموزش و ترویج بیشتری نیاز دارد.
به اعتقاد وی، حفاظت از محیط زیست باید از دوران کودکی آغاز شود و با همکاری اداره محیط زیست، صداوسیما، مدارس و نشریات ادامه پیدا کند. در همین راستا، در قالب طرح «یک ساعت با محیط‌بان»، همکاران ادارات شهرستانی به روستاها می‌روند و برای کودکان درباره محیط زیست و موضوعاتی مانند پسماند توضیح می‌دهند. همکاری مردم و فرهنگ‌سازی نسبت به گذشته بهتر شده، اما همچنان با وضعیت مطلوب فاصله وجود دارد.
فرمانده یگان حفاظت محیط زیست همدان، محیط‌بانی را شغلی مبتنی بر علاقه و دلسوزی توصیف کرد و درباره شرایط کاری محیطبانان، توضیح داد: شیفت‌ها به‌صورت ۲۴ ساعت کار و ۴۸ ساعت استراحت تنظیم شده است، اما به دلیل کمبود نیرو، گاهی محیط‌بان به‌تنهایی برای گشت به منطقه می‌رود و از پیش از طلوع آفتاب تا غروب در طبیعت حضور دارد.
به گفته وی، تنهایی در گشت یکی از مشکلات جدی محیطبانان است. زیرا اگر با متخلفی روبه‌رو شوند، باید به‌تنهایی تصمیم بگیرند یا برای هماهنگی و درخواست کمک اقدام کنند. در چنین شرایطی ممکن است متخلف پیش از رسیدن نیروهای کمکی فرار کند.
زهره‌وند از حادثه‌ای در روزهای اخیر نیز یاد کرد و گفت: یکی از همکاران ما هنگام مشاهده سه یا چهار شکارچی و در جریان تعقیب آن‌ها، بر اثر تیراندازی شکارچی متخلف زخمی شده است.
وی همچنین از سانحه‌ای در ۲۸ آذر ۱۴۰۴ خاطره‌ای تلخ دارد؛ زمانی که در جریان تعقیب یک شکارچی، در هوای برفی و جاده لغزنده خودروی محیطبانان دچار سانحه شد. در این حادثه دو مهره کمر او شکست و همکارانش نیز از ناحیه دست و پا آسیب دیدند.
با وجود این دشواری‌ها، زهره‌وند خاطرات شیرین محیط‌بانی را در دیدن حیات وحش و احساس رضایتی می‌داند که از آبرسانی و حفاظت از حیوانات به دست می‌آید. به گفته او، دیدن حیوانات و مشاهده نتیجه تلاش‌ها انگیزه‌بخش است؛ هرچند تصمیم‌گیری در شرایط خستگی و هنگام مواجهه با متخلفی که قصد آسیب رساندن به حیوانات را دارد، دشوار است. محیط‌بان باید در چنین موقعیتی تشخیص دهد که به‌تنهایی اقدام کند یا برای هماهنگی و رسیدن نیروهای کمکی صبر کند.
وی فرسودگی و خرابی وسایل نقلیه و کمبود امکانات را از دیگر چالش‌های این شغل بیان کرد و گفت: اداره کل با وجود محدودیت بودجه تلاش کرده تجهیزات موردنیاز پاسگاه‌ها را تأمین کند و اولویت را به پاسگاه‌هایی بدهد که مشکلات بیشتری دارند.
دوری از خانواده نیز بخش دیگری از دشواری‌های کار محیطبانان است. گاهی محیط‌بان دو شب در کوه می‌ماند و به دلیل نبود آنتن تلفن همراه، از خانواده خود خبری ندارد. زهره‌وند در همین زمینه از خانواده‌هایی که با صبوری این شرایط را تحمل می‌کنند قدردانی می‌کند.
فرمانده یگان حفاظت محیط زیست استان همدان با تأکید بر سختی این حرفه، گفت: هم کارشناسان محیط زیست و هم محیطبانان با خطرها و دشواری‌های زیادی روبه‌رو هستند. در استان همدان، با وجود حدود ۴۵ محیط‌بان، حوادثی مانند مصدومیت، سقوط از ارتفاع، گزش مار و تیراندازی رخ داده است. در سراسر کشور نیز همکارانی بر اثر حوادث مختلف آسیب دیده‌اند یا جان خود را از دست داده‌اند.
وی با اشاره به اینکه مسئله فقط سختی این شغل نیست، بلکه حقوق و مزایا نیز با این دشواری‌ها تناسب ندارد، بیان کرد: بسیاری از محیطبانان در شرایط سرما، گرما، برف و باران و با حضور طولانی‌مدت در کوه فعالیت می‌کنند، اما حقوق دریافتی آن‌ها کافی نیست. همکاران با وجود این شرایط از روی علاقه و دلسوزی کار می‌کنند، اما با توجه به تورم، حقوق یک ماه حتی پاسخ‌گوی هزینه‌های ضروری نیست، چه برسد به تأمین مسکن.
وی در عین حال وضعیت تجهیزات استان را نسبت به برخی استان‌ها بهتر ارزیابی کرد و گفت: دوربین‌های ثبت وقایع، بی‌سیم، خودروهای شاسی‌بلند، دوربین‌های مداربسته گردان و زوم‌دار، پهپاد و تجهیزات دیگر تهیه شده است. برای نمونه، در منطقه خانگرمز ۶ دوربین نصب شده که برخی از آن‌ها قابلیت تشخیص چهره از فاصله حدود یک کیلومتر و خواندن پلاک از فاصله حدود دو کیلومتر را دارند. با این حال، هنوز به تجهیزاتی مانند شوکر و برخی امکانات دیگر نیاز است و مشکل اصلی همکاران همچنان مسائل معیشتی و حقوقی است.
زهره‌وند درباره وضعیت حیات وحش در سال‌های اخیر نیز توضیح داد: مناطق حفاظت‌شده سالی دو بار سرشماری می‌شوند. دو سال قبل، هم‌زمان با اوج خشکسالی، جمعیت حیات وحش در بسیاری از مناطق کشور روند نزولی داشت، اما در همدان جمعیت در برخی مناطق ثابت ماند و در منطقه نشر حتی افزایش پیدا کرد.
وی وضعیت حیات وحش استان را در مجموع خوب عنوان کرد و گفت: درباره حضور شکارچیان نمی‌توان ادعا کرد حضور آن‌ها به‌طور کامل از بین رفته است، اما بر اساس پایش های ما، حضور شکارچیان نسبت به گذشته افزایش نداشته است.
فرمانده یگان حفاظت محیط زیست همدان درباره مسیر ورود علاقه‌مندان به این حرفه نیز گفت: محیط‌بانی شغلی بسیار سخت است و افراد باید پیش از انتخاب آن، از خطرها و دشواری‌هایش آگاه باشند.
از نظر وی، دیدن بره‌ها و نوزادان حیات وحش که تازه متولد شده‌اند و در کنار مادرشان حرکت می‌کنند، از خاطرات شیرین این حوزه است. در مقابل، درگیری با شکارچیان و آسیب دیدن همکاران، از جمله سقوط از صخره یا زخمی شدن بر اثر تیراندازی شکارچی متخلف، از خاطرات تلخ این کار به شمار می‌رود. تلخ‌ترین موضوع این است که مشکلات مالی و کاری همکاران دیده می‌شود، اما به دلیل محدودیت‌های ساختاری امکان کمک کافی وجود ندارد.
وی پیشنهاد کرد: در استخدام محیطبانان، علاوه بر مدارک لازم، به گذراندن خدمت سربازی و آموزش‌های نظامی نیز توجه شود زیرا فردی که با سلاح کار می‌کند باید نظم و آموزش لازم را دیده باشد و بهتر است محیطبانان تازه‌استخدام‌شده دست‌کم یک تا سه ماه دوره‌های نظامی و مهارتی را در ارتش بگذرانند تا احتمال آسیب در مناطق کاهش یابد.
زهره‌وند نقش رسانه‌ها را در فرهنگ‌سازی مهم بیان کرد و گفت: علاقه‌مندان به طبیعت می‌توانند به‌جای شکار، عکاسی و مستندسازی حیات وحش را دنبال کنند. عکاسان و مستندسازان برای ثبت تصاویر طبیعت زحمت زیادی می‌کشند و این فعالیت می‌تواند جایگزین مناسبی برای شکار باشد. مردم حاشیه مناطق در سال‌های اخیر همکاری بیشتری داشته‌اند و در صورت مشاهده خودرو یا فرد مشکوک، سریع موضوع را اطلاع می‌دهند.
وی در بخش دیگری از سخنانش به ضرورت ایجاد مسیر آموزشی مشخص برای محیطبانان اشاره کرد و گفت: در دانشگاه رشته محیط زیست وجود دارد، اما گاهی محیطبانان امکان ارتقای مدرک تحصیلی خود را ندارند و این موضوع انگیزه ادامه تحصیل را کاهش می‌دهد.
به گفته زهره‌وند، در حال حاضر ۶ هنرستان محیط‌بانی در کشور فعال است و پیگیری‌هایی نیز برای راه‌اندازی یک هنرستان در همدان انجام می‌شود. دانش‌آموزان در این هنرستان‌ها آموزش می‌بینند و سپس می‌توانند دوره سربازی خود را در مناطق حفاظت‌شده بگذرانند. پیشنهادهایی نیز مطرح شده است تا در استخدام‌های آینده، فارغ‌التحصیلان این هنرستان‌ها در اولویت باشند. چراکه هم آموزش دیده‌اند و هم با شرایط واقعی این شغل آشنا شده‌اند.
محیطبانان که علاوه بر حفاظت از حیات وحش، بار مسئولیت‌های دیگر را هم به دوش می‌کشند
مهدی عبدالمحمدی، محیط‌بان اداره حفاظت محیط زیست شهرستان همدان، با ۲۷ سال سابقه کاری، در مناطق خانگرمز، لشگردر و نشر خدمت کرده است.
عبدالمحمدی نیز کمبود تجهیزات و امکانات، دوری از خانواده و مسائل معیشتی را از مشکلات اساسی محیطبانان دانست، گفت: در گذشته بعضی سال‌ها یک سلاح میان دو محیط‌بان مشترک بود، اما اکنون هر محیط‌بان یک سلاح و تجهیزات انفرادی مانند شوکر، اسپری، دستبند و دوربین شکاری در اختیار دارد. با این حال، اجرای قانون به‌کارگیری سلاح در برخی موقعیت‌ها دشوار است. برای استفاده از سلاح باید مراحل قانونی رعایت شود و در بسیاری از موارد، به‌ویژه در مناطق شکارممنوع، اثبات ضرورت استفاده از آن برای قاضی دشوار است. استفاده از سلاح عمدتاً برای دفاع از جان خود و همکاران مجاز است و محدودیت‌هایی دارد.
عبدالمحمدی خاطرنشان کرد: اگر چند متخلف به یک یا دو محیط‌بان حمله کنند، محیط‌بان ناچار به مواجهه می‌شود. زیرا خلع سلاح شدن او می‌تواند پیامدهای جدی داشته باشد. محیطبانان گاهی در شرایطی قرار می‌گیرند که از نظر تعداد نفرات در موقعیت برابری با متخلفان نیستند و محدودیت‌های قانونی و دشواری اثبات ضرورت استفاده از سلاح، کار را برای آن‌ها پیچیده‌تر می‌کند.
به اعتقاد این محیط‌بان، آموزش اهمیت زیادی دارد و هرچه آموزش‌ها بیشتر باشد، آسیب به محیطبانان کمتر خواهد شد.
وی رسانه‌ها، از جمله صداوسیما و خبرگزاری‌ها، را در آگاه‌سازی مردم مؤثر دانست و گفت: باید فرهنگ حفاظت از حیات وحش تقویت شود تا مردم بدانند حفظ گونه‌های جانوری وظیفه همه است، نه فقط محیطبانان. چراکه این میراث باید برای نسل‌های آینده باقی بماند.
عبدالمحمدی با تأکید بر اینکه یکی از چالش های جدید در مناطق طبیعی حفاری غیرمجاز برای یافتن اشیای تاریخی و زیرخاکی است، تصریح کرد: برخی افراد با کلنگ زمین را حفر می‌کنند و چاله‌های زیادی بر جای می‌گذارند. این چاله‌ها برای حیات وحش خطرناک‌اند. زیرا ممکن است حیوان در آن‌ها سقوط کند، آسیب ببیند یا تلف شود. حتی کوهنوردان نیز ممکن است در این چاله‌ها سقوط کنند.
این محیط‌بان درباره راهکار مقابله با حفاری‌های غیرمجاز نیز بر ضرورت همکاری دستگاه‌های مسئول تأکید کرد وگفت: یگان حفاظت میراث فرهنگی باید در مناطقی که حفاری غیرمجاز در آن‌ها زیاد است، نیرو مستقر کند و در کنار محیطبانان حضور داشته باشد. دستگاه‌هایی مانند منابع طبیعی، میراث فرهنگی، مبارزه با مواد مخدر و جهاد کشاورزی می‌توانند با اختصاص یک یا دو نیرو به پاسگاه‌ها و همکاری بین‌دستگاهی، بخشی از مسئولیت را بر عهده بگیرند. این تعامل هم به محیطبانان کمک می‌کند و هم باعث می‌شود هر دستگاه وظیفه خودش را انجام دهد.
وی با اشاره به اینکه محیطبانان علاوه بر وظیفه اصلی خود، با درخواست دستگاه‌های مختلف برای مقابله با تخلفاتی مانند کشت خشخاش، حفاری غیرمجاز، حفر چاه، ساخت‌وساز و شخم غیرمجاز نیز روبه‌رو هستند، مطرح کرد: این وظایف اضافی فشار زیادی بر آن‌ها وارد می‌کند، در حالی که وظیفه اصلی‌شان حفاظت از حیات وحش و گونه‌های جانوری است.
به گفته عبدالمحمدی، مهم‌ترین دغدغه همکارانش مسائل معیشتی، دوری از خانواده و کاهش ارزش حقوق در اثر تورم است. اگر مشکلات مالی محیطبانان حل شود، بخش بزرگی از مشکلات آنان برطرف خواهد شد. بسیاری از همکاران آن‌ها مستأجرند و هزینه اجاره، مخارج فرزندان و هزینه‌های درمان فشار زیادی به آن‌ها وارد می‌کند.
وی تأکید کرد: شغل محیط‌بانی باید حتماً در زمره مشاغل سخت و زیان‌آور قرار گیرد. بسیاری از محیطبانان دچار آسیب‌های جسمی مانند زانودرد، کمردرد و مشکلات بینایی شده‌اند. استفاده مداوم از دوربین و فشارهای عصبی ناشی از کار نیز بر سلامت آن‌ها اثر می‌گذارد. لازم است حمایت بیشتری از محیطبانان صورت گیرد تا بتوانند با آرامش و انگیزه از طبیعت برای نسل‌های آینده حفاظت کنند.
کمبود نیرو و امکانات، در کنار ضرورت فرهنگ‌سازی از مدرسه
محمد مرادی، مسئول منطقه حفاظت‌شده نشر نیز در این نشست، کمبود نیروی انسانی و نیاز به نوسازی خودروهای گشت را از مشکلات اصلی مناطق حفاظت‌شده عنوان کرد و گفت: استاندارد ثابتی برای تعداد محیطبانان وجود ندارد، اما به‌طور معمول هر محیط‌بان باید حدود ۶ تا هفت هزار را پوشش دهد. در حال حاضر هر محیط‌بان در منطقه تحت مسئولیت او حدود ۶۰۰۰ هکتار را در شیفت کاری پوشش می‌دهد. با وجود اینکه در هر منطقه حدود چهار تا پنج نیرو حضور دارند، همچنان کمبود نیروی انسانی احساس می‌شود و افزایش تعداد نیروها می‌تواند فشار کاری محیطبانان را کاهش دهد.
مرادی از محدودیت‌های قانونی استفاده از سلاح و خطر درگیری با شکارچیان نیز به‌عنوان یکی از دشواری‌های این حرفه یاد کرد.
به گفته وی، گاهی محیط‌بان تنهاست و در صورت بروز درگیری شاهدی ندارد، در حالی‌که ممکن است متخلفان چند نفر باشند و فرد متخلف شاهد همراه داشته باشد.
او معتقد است حقوق محیطبانان با سختی و مسئولیت کار تناسب ندارد. این شغل فشار جسمی و روحی زیادی به نیروها وارد می‌کند، اما سختی کار به‌درستی در حقوق و مزایا لحاظ نمی‌شود.
مرادی انتظار دارد حقوق محیطبانان اصلاح شود و سختی کار آن‌ها در بازنشستگی و مزایا مورد توجه قرار گیرد تا مدت خدمت متناسب با دشواری‌های این شغل باشد.
وی همچنین تأمین مسکن را از مطالبات مهم محیطبانان دانست و گفت: اختصاص زمین یا تسهیلات برای تهیه واحد مسکونی می‌تواند کمک‌کننده باشد و مهم‌ترین دغدغه محیطبانان همچنان مسائل اقتصادی است.
مسئول منطقه حفاظت‌شده نشر، فرهنگ‌سازی را مهم‌ترین راهکار کاهش انگیزه شکار توسط شکارچیان غیرمجاز اعلام کرد و گفت: این کار باید از دوران مدرسه آغاز شود و آموزش محیط زیست به‌صورت مستمر در برنامه آموزشی دانش‌آموزان قرار بگیرد. اگر این فرهنگ شکل بگیرد، حتی کودکان می‌توانند خانواده خود را از شکار بازدارند.
وی استفاده از دوربین‌های مداربسته و تجهیزات پایش را نیز مؤثر عنوان کرد و گفت: خطای این تجهیزات کمتر است و استفاده از آن‌ها فشار جسمی بر محیطبانان را کاهش می‌دهد. با این حال، فرهنگ‌سازی از طریق رسانه‌ها و آموزش‌وپرورش از همه چیز مهم‌تر است.
مرادی درباره ویژگی‌های افرادی که قصد ورود به حرفه محیط‌بانی را دارند، علاقه را مهم‌ترین ویژگی یاد کرد و گفت: بدون علاقه نمی‌توان سختی این کار را تحمل کرد. آمادگی جسمانی نیز ضروری است. زیرا محیط‌بان باید بتواند در کوه حرکت کند و در صورت لزوم تعقیب و گریز انجام دهد. داشتن سواد و آگاهی محیط زیستی نیز بسیار مفید است.
به‌گزارش ایسنا، به اعتقاد این محیطبانان حوزه حفاظت محیط زیست وحفاظت از طبیعت تنها با حضور محیطبانان در مناطق محقق نمی‌شود. بلکه به تأمین نیروی انسانی و تجهیزات، حمایت معیشتی و شغلی، آموزش مستمر، مشارکت مردم و همکاری دستگاه‌های مسئول نیاز دارد.
محیطبانان در خط مقدم حفاظت از حیات وحش قرار دارند، اما مسئولیت پاسداری از طبیعت، مسئولیتی همگانی است. مسئولیتی که اگر از مدرسه و خانواده آغاز شود و با حمایت نهادها و مشارکت جوامع محلی ادامه پیدا کند، می‌تواند آینده امن‌تری برای طبیعت و نسل‌های بعد رقم بزند.
انتهای پیام
