همدان سال‌هاست با واقعیتی جدی در بخش کشاورزی مواجه است؛ کاهش منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی، افت سطح آبخوان‌ها و محدودیت‌هایی که ادامه بسیاری از کشت‌های آب‌بر را با دشواری روبه‌رو کرده است. در چنین شرایطی، تغییر الگوی کشت دیگر صرفاً یک توصیه کارشناسی نیست، بلکه ضرورتی برای حفظ تولید، درآمد کشاورزان و پایداری اقتصاد روستایی به شمار می‌رود.
در میان گزینه‌های پیش‌رو، زعفران به‌واسطه نیاز آبی کمتر، ارزش اقتصادی بالا و قابلیت ایجاد اشتغال در مراحل برداشت و فرآوری، به یکی از محصولات مورد توجه برای توسعه در استان همدان تبدیل شده است؛ محصولی که اگرچه سهم آن در مقایسه با محصولات عمده کشاورزی هنوز محدود است، اما ظرفیت‌های اقتصادی و اشتغال‌زایی آن می‌تواند فراتر از سطح زیرکشتش باشد.
آمارهای بخش کشاورزی استان نیز از حرکت تدریجی در این مسیر حکایت دارد؛ به‌طوری‌که برنامه شش‌ساله توسعه کشت زعفران در چارچوب طرح سازگاری با کم‌آبی نه‌تنها محقق شده، بلکه عملکرد همدان از هدف‌گذاری اولیه نیز فراتر رفته است. در کنار این روند، تجربه فعالان این حوزه در شهرستان‌هایی مانند فامنین نشان می‌دهد زعفران می‌تواند با ایجاد زنجیره‌ای از تولید، برداشت، فرآوری و عرضه، فرصت‌های درآمدی تازه‌ای برای خانوارهای روستایی و حتی زنان خانه‌دار فراهم کند.
عبور از کشت‌های آب‌بر؛ زعفران در اولویت تغییر الگوی کشت همدان
مدیر امور باغبانی سازمان جهاد کشاورزی استان همدان با اشاره به ضرورت تغییر الگوی کشت و مدیریت منابع آبی در بخش کشاورزی، از تحقق ۱۱۵ درصدی برنامه توسعه کشت زعفران در استان خبر داد.
بهروز فروزان‌فر با بیان اینکه برنامه سازگاری با کم‌آبی از سال ۱۳۹۹ به‌صورت رسمی و با همکاری وزارت جهاد کشاورزی و وزارت نیرو آغاز شده است، اظهار کرد: دوره اولیه شش‌ساله این برنامه در سال ۱۴۰۴ به پایان رسید، اما به دلیل نتایج مثبت آن، اجرای برنامه تمدید شده و در سال جاری نیز ادامه دارد.
وی افزود: در بخش باغبانی هفت پروژه در چارچوب برنامه سازگاری با کم‌آبی تعریف شده که یکی از محورهای مهم آن، توسعه کشت زعفران و جایگزینی این محصول با کشت‌های زراعی آب‌بر در اراضی مستعد استان است.
فروزان‌فر با تأکید بر اینکه هدف از توسعه کشت زعفران صرفاً افزایش سطح زیرکشت نیست، تصریح کرد: با توجه به کاهش منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی و افت سطح آبخوان‌ها، ضروری است به سمت تولید محصولاتی حرکت کنیم که ضمن نیاز آبی کمتر، ارزش افزوده اقتصادی بیشتری برای کشاورزان داشته باشند.
وی خاطرنشان کرد: زعفران می‌تواند در اراضی‌ای که امکان تداوم کشت محصولات زراعی آب‌بر در آنها محدود شده است، به‌عنوان محصول جایگزین مورد توجه قرار گیرد.
مدیر امور باغبانی سازمان جهاد کشاورزی استان همدان با اشاره به ظرفیت‌های اقلیمی استان برای توسعه این محصول گفت: زعفران از جمله محصولات کم‌آب‌بر است که با توجه به نیاز آبی محدود و شرایط اقلیمی مناسب همدان، ظرفیت مطلوبی برای توسعه دارد. همچنین زعفران تولیدی استان از کیفیت مناسبی برخوردار است و زمینه گسترش کشت آن فراهم است.
عبور از هدف‌گذاری شش‌ساله؛ توسعه ۲۱۷ هکتاری زعفران
فروزان‌فر با تشریح عملکرد استان در اجرای برنامه سازگاری با کم‌آبی اظهار کرد: در برنامه شش‌ساله، توسعه ۱۹۱ هکتار کشت زعفران برای استان همدان هدف‌گذاری شده بود که با توسعه ۲۱۷ هکتار، این برنامه به میزان ۱۱۵ درصد محقق شد و عملکرد استان حدود ۱۵ درصد فراتر از هدف تعیین‌شده قرار گرفت.
وی با اشاره به وضعیت فعلی کشت این محصول در استان بیان کرد: در حال حاضر حدود ۴۲۰ هکتار از اراضی کشاورزی همدان زیر کشت زعفران قرار دارد و پیش‌بینی می‌شود امسال با افزایش حدود ۳۰ هکتار، سطح زیرکشت این محصول به ۴۵۰ هکتار برسد.
مدیر امور باغبانی سازمان جهاد کشاورزی استان همدان میزان تولید سالانه زعفران استان را حدود دو تن پیش‌بینی کرد و افزود: اگرچه حجم تولید این محصول در مقایسه با محصولات عمده کشاورزی محدود است، اما به دلیل ارزش اقتصادی بالا، زعفران از محصولات مهم و ارزشمند بخش باغبانی به شمار می‌رود.
وی با اشاره به پراکنش جغرافیایی کشت زعفران در استان گفت: شهرستان ملایر با حدود ۱۱۵ هکتار، بیشترین سطح زیرکشت این محصول را به خود اختصاص داده است و پس از آن شهرستان‌های کبودراهنگ با حدود ۵۰ هکتار و نهاوند با حدود ۳۷ هکتار در رتبه‌های بعدی قرار دارند.
توسعه زعفران در همدان تنها به افزایش سطح زیرکشت و میزان تولید محدود نمی‌شود. ماهیت برداشت و فرآوری این محصول، امکان مشارکت نیروی کار خانوادگی را فراهم کرده و همین ویژگی، آن را به گزینه‌ای قابل توجه برای تقویت اقتصاد خانوارهای روستایی تبدیل کرده است.
فروزان‌فر در این باره اظهار کرد: برداشت زعفران در بازه زمانی محدودی انجام می‌شود و با توجه به اتکای بخش قابل توجهی از فعالیت‌های مربوط به تولید و برداشت آن به نیروی کار خانوادگی، زمینه مشارکت زنان روستایی و تقویت اقتصاد خانواده نیز فراهم می‌شود.
وی خاطرنشان کرد: توسعه کشت زعفران از برنامه‌های اولویت‌دار سازمان جهاد کشاورزی در چارچوب سیاست‌های سازگاری با کم‌آبی است و با هدف افزایش بهره‌وری منابع آب، بهبود درآمد کشاورزان، پایداری تولید و کمک به ماندگاری جمعیت در روستاها دنبال می‌شود.
تجربه فامنین؛ مشارکت بیش از هزار خانوار در فرآوری گل زعفران
در کنار آمارهای رسمی، تجربه فعالان این حوزه در شهرستان فامنین نیز ابعاد دیگری از ظرفیت اقتصادی زعفران را آشکار می‌کند؛ تجربه‌ای که نشان می‌دهد توسعه این محصول می‌تواند از مزرعه فراتر رفته و به ایجاد مشاغل خانگی و توزیع درآمد میان خانوارهای متعدد منجر شود.
مجید جمشیدی، زعفران‌کار خراسانی فعال در شهرستان فامنین، در گفت‌وگو با ایسنا، با تأکید بر مناسب بودن شرایط اقلیمی استان همدان برای کشت زعفران اظهار کرد: شرایط آب‌وهوایی همدان برای تولید زعفران بسیار مناسب است و تجربه فعالیت در این منطقه نشان داده که می‌توان با برنامه‌ریزی و توسعه کشت، از ظرفیت‌های موجود بهره گرفت.
وی با اشاره به سطح زیرکشت مجموعه خود افزود: در حال حاضر حدود ۲۰ هکتار زعفران کشت کرده‌ایم که البته همه این سطح به مرحله گل‌دهی نرسیده است؛ حدود پنج هکتار از اراضی امسال زیرکشت رفته و ۱۵ هکتار دیگر نیز در سال‌های گذشته کشت شده است.
جمشیدی با بیان اینکه بخشی از اراضی وارد دومین سال گل‌دهی شده‌اند، ادامه داد: از هر هکتار زعفران در شرایط مناسب می‌توان حدود ۱۰ تا ۱۵ کیلوگرم محصول برداشت کرد.
این زعفران‌کار با اشاره به بازار فروش محصول تولیدی خود تصریح کرد: زعفران پس از برداشت و فرآوری به بازارهای فروش و مراکز عرضه از جمله بورس کالا ارسال می‌شود و امکان عرضه آن در بازارهای خراسان، مشهد و تربت‌حیدریه نیز وجود دارد.
وی زعفران را یکی از محصولات دارای ظرفیت ارزآوری بالا دانست و گفت: این محصول علاوه بر ارزآوری برای کشور، می‌تواند درآمد مناسبی برای کشاورزان به همراه داشته باشد و از این نظر یکی از گزینه‌های قابل توجه برای توسعه فعالیت‌های کشاورزی و اقتصادی در استان همدان است.
آموزش؛ حلقه مفقوده توسعه زعفران در سال‌های نخست
جمشیدی با اشاره به مشکلات اولیه توسعه کشت زعفران در منطقه، کمبود نیروی کار ماهر را یکی از چالش‌های سال‌های نخست فعالیت دانست و اظهار کرد: زمانی که در سال ۱۴۰۳ فعالیت خود را در این منطقه آغاز کردیم، آشنایی مردم با نحوه برداشت و فرآوری زعفران محدود بود و حتی در نخستین سال، جمع‌آوری گل از داخل زمین نیز برای برخی نیروها دشوار بود.
وی با بیان اینکه آموزش و ترویج مستمر موجب رفع بخش زیادی از این مشکلات شده است، افزود: طی دو سال گذشته آموزش‌های لازم به نیروهای محلی ارائه شده و امروز مردم منطقه با مراحل برداشت و فرآوری زعفران آشنایی دارند و بدون مشکل می‌توانند روزانه دو تا سه نوبت برداشت گل را انجام دهند.
این فعال حوزه زعفران با تشریح ظرفیت اشتغال‌زایی این فعالیت گفت: در حال حاضر حدود ۱۰۰ نفر به‌صورت مستقیم در مجموعه ما مشغول فعالیت هستند و در بخش غیرمستقیم نیز شمار قابل توجهی از خانوارها از طریق دریافت گل زعفران و انجام فرآوری آن کسب درآمد می‌کنند.
وی ادامه داد: تنها در شهر همدان حدود ۶۰۰ خانوار برای دریافت گل و انجام فرآوری ثبت‌نام کرده‌اند و با احتساب شهرستان فامنین و روستاهای اطراف که گل زعفران میان خانوارها توزیع می‌شود، بیش از هزار خانوار در این فعالیت مشارکت دارند.
جمشیدی با اشاره به نقش فرآوری خانگی گل زعفران در اقتصاد خانواده‌ها خاطرنشان کرد: بخشی از گل برداشت‌شده در اختیار خانواده‌ها قرار می‌گیرد تا عملیات جداسازی و فرآوری را انجام دهند؛ این شیوه علاوه بر تأمین نیروی مورد نیاز تولید، زمینه درآمدزایی برای خانواده‌های منطقه را نیز فراهم کرده است.
زعفران؛ محصولی با ارزش اقتصادی بالا
این زعفران‌کار با اشاره به ارزش اقتصادی محصول تولیدی اظهار کرد: قیمت هر کیلوگرم زعفران در حال حاضر حدود ۳۵۰ میلیون تومان بوده که نشان‌دهنده ارزش اقتصادی بالای این محصول و ظرفیت آن برای افزایش درآمد تولیدکنندگان است.
وی درباره حمایت‌های مورد نیاز برای توسعه این فعالیت نیز گفت: در سال‌های ابتدایی، مشکلاتی در زمینه تأمین نیروی کار و توزیع گل وجود داشت که با افزایش آگاهی مردم و شکل‌گیری زیرساخت‌های لازم، بخش زیادی از این مشکلات برطرف شده است.
جمشیدی با قدردانی از همراهی مجموعه جهاد کشاورزی و مسئولان شهرستان فامنین افزود: حمایت‌های انجام‌شده از سوی جهاد کشاورزی، فرمانداری و سایر دستگاه‌های شهرستان نقش مهمی در شکل‌گیری و تثبیت این فعالیت داشته است و انتظار می‌رود حمایت‌های ترویجی و تأمین به‌موقع نهاده‌هایی مانند کود نیز برای تداوم و توسعه کشت زعفران ادامه یابد.
به گزارش ایسنا، آنچه از کنار هم قرار گرفتن آمارهای رسمی و تجربه فعالان تولید زعفران در همدان به دست می‌آید، نشان می‌دهد این محصول می‌تواند نقشی فراتر از جایگزینی یک کشت پرآب‌بر ایفا کند. تحقق ۱۱۵ درصدی برنامه توسعه کشت، پیش‌بینی رسیدن سطح زیرکشت استان به ۴۵۰ هکتار و تولید سالانه حدود دو تن زعفران، از یک سو ظرفیت کشاورزی استان را نشان می‌دهد و مشارکت بیش از هزار خانوار در فرآوری گل زعفران در تجربه یک مجموعه فعال در فامنین، از سوی دیگر ابعاد اشتغال‌زایی این فعالیت را نمایان می‌کند.
با این حال، توسعه پایدار زعفران تنها با افزایش هکتارهای زیرکشت محقق نمی‌شود؛ آموزش تخصصی نیروی انسانی، تأمین به‌موقع نهاده‌ها، توسعه زیرساخت‌های فرآوری و بسته‌بندی، ساماندهی بازار فروش و فراهم کردن مسیرهای مطمئن عرضه و صادرات، حلقه‌هایی هستند که باید در کنار تولید تقویت شوند.
زعفران می‌تواند برای کشاورزی همدان فرصتی ارزشمند در مواجهه با محدودیت منابع آبی باشد؛ فرصتی که اگر از مرحله کشت تا فرآوری و فروش به‌درستی مدیریت شود، نه‌تنها به بهره‌وری بیشتر آب کمک می‌کند، بلکه می‌تواند درآمد کشاورزان را افزایش دهد، زمینه اشتغال زنان و خانوارهای روستایی را گسترش دهد و به ماندگاری جمعیت در روستاها کمک کند. در واقع، ارزش واقعی طلای سرخ همدان زمانی آشکار می‌شود که توسعه آن از آمار سطح زیرکشت فراتر رفته و به بهبود معیشت و پایداری اقتصاد روستایی منجر شود.
انتهای پیام
