با گسترش شبکه‌های اجتماعی، پیش‌بینی‌های روزانه و ماهانه بر اساس ماه تولد به یکی از محتواهای پرتکرار در فضای مجازی تبدیل شده‌اند؛ پیش‌بینی‌هایی که گاهی با اتفاقات زندگی افراد همخوانی پیدا می‌کنند و همین موضوع می‌تواند زمینه باور به آن‌ها را فراهم کند. اما آیا این همزمانی‌ها مبنای علمی دارند و اساساً چه تفاوتی میان پیش‌بینی علمی و طالع‌بینی وجود دارد؟ برای بررسی این موضوع و شناخت معیارهای علمی ارزیابی چنین ادعاهایی، با یک کارشناس نجوم و اخترفیزیک گفت‌وگو کرده‌ایم.
آسیه یعقوبی در گفت‌وگو با ایسنا، درباره رواج پیش‌بینی‌های روزانه و ماهانه مبتنی بر ماه یا روز تولد افراد در فضای مجازی و مبنای علمی این پیش‌بینی‌ها، اظهار کرد: بر اساس علوم تجربی، این پیش‌بینی‌ها در محدوده علم قرار نمی‌گیرند. علم دارای ماهیت و ویژگی‌هایی است که برای بررسی گزاره‌هایی از این دست باید به آن‌ها توجه کرد؛ برای نمونه، یک نتیجه‌گیری علمی باید برای تمام افراد و در هر زمان تکرارپذیر باشد و بر اساس نظریه‌های علمی شناخته‌شده به دست آمده باشد. از آنجا که هیچ‌یک از نظریه‌های علمی موجود از این گزاره‌ها پشتیبانی نمی‌کنند و نتایج آن‌ها نیز برای همه افراد تکرارپذیر نیست، نمی‌توان برای این پیش‌بینی‌ها اعتبار علمی قائل شد.
وی با اشاره به امکان بررسی علمی ادعاهای مربوط به تأثیر ماه تولد بر شخصیت و آینده افراد، گفت: خود این ادعاها را می‌توان در چارچوب علم مورد بررسی قرار داد، اما نتایج بررسی‌ها تاکنون این گزاره‌ها را تأیید نکرده است. ممکن است برخی عوامل زیستی مرتبط با زمان تولد، مانند فصل تولد یا وضعیت تغذیه مادر، تأثیرات آماری محدودی بر بعضی شاخص‌های رشد داشته باشند که می‌توان آن‌ها را بررسی کرد؛ اما این تأثیرات ارتباطی با پیش‌بینی شخصیت یا سرنوشت افراد بر اساس ماه تولد ندارند و اثرات آن‌ها بسیار ناچیز و غیرقابل تعمیم است.
این کارشناس نجوم و اخترفیزیک با بیان اینکه پیش‌بینی در علم فیزیک با مفهوم عمومی پیش‌بینی تفاوت دارد، تصریح کرد: پیش‌بینی علمی زمانی معتبر است که بر اساس یک نظریه آزمون‌پذیر و دارای سازوکار علت و معلولی شفاف انجام شود و بتوان نتایج آن را با مشاهدات عینی سنجید. برای مثال، با استفاده از نظریه‌های معتبر فیزیک می‌توان موقعیت و وضعیت حرکت اجسام را پیش‌بینی کرد و محاسبه کرد که اگر ماهواره‌ای امروز به فضا فرستاده شود، یک ماه بعد در چه موقعیتی قرار خواهد داشت. اعتبار این پیش‌بینی به این دلیل است که بر اساس قوانین شناخته‌شده مکانیک و گرانش و با دقت بسیار بالا انجام و محاسبه می‌شود.
مولفه علمی تکرارپذیری برای اثبات تأثیر ماه تولد بر شخصیت یا سرنوشت افراد وجود ندارد
این استاد فیزیک دانشگاه فرهنگیان با اشاره به نبود سازوکار فیزیکی شناخته‌شده برای ارتباط دادن موقعیت سیارات و ستاره‌ها در لحظه تولد با شخصیت یا رویدادهای آینده افراد، اظهار کرد: در سایر شاخه‌های علوم تجربی، از جمله ژنتیک، علوم اعصاب، روان‌شناسی و آمار اجتماعی نیز هیچ شاهد یا مؤلفه تکرارپذیری برای اثبات تأثیر ماه تولد افراد بر شخصیت یا سرنوشت انسان یافت نشده است. البته مسائل از این دست پیچیده هستند؛ زیرا شناخت و تعریف انسان و جهان دشوار است و همچنان باید برای شناخت آن‌ها تلاش کرد. از این رو، پیش‌بینی قطعی درباره آینده افراد از توان فعلی علم خارج است؛ با این وجود، علوم تجربی از اعتبار بسیار بالایی برخوردارند و همین اعتبار باعث می‌شود در زندگی روزمره بشر با اطمینان از نتایج آن‌ها استفاده شود.
یعقوبی درباره همزمانی برخی ویژگی‌ها یا رویدادهای زندگی افراد با پیش‌بینی‌های مربوط به ماه تولد و امکان علمی بودن چنین ارتباطی، اظهار کرد: همزمانی رویدادهای زندگی شخصی افراد با چنین پیش‌بینی‌هایی به‌تنهایی نمی‌تواند نشانه وجود یک رابطه علمی باشد. ممکن است اتفاقی در زندگی فرد با یک پیش‌بینی مطابقت داشته باشد، اما این همخوانی می‌تواند صرفاً ناشی از شانس یا سوگیری‌های شناختی انسان باشد؛ به این معنا که افراد معمولاً مواردی را که با پیش‌بینی‌ها مطابقت دارند به خاطر می‌سپارند و موارد ناسازگار را فراموش می‌کنند.
وی با اشاره به مؤلفه‌های شناسایی و ادعای وجود رابطه علمی میان پدیده‌ها، گفت: برای اینکه بتوان یک رابطه را علمی دانست، باید چند شرط در بررسی آن رعایت شود؛ از جمله اینکه نتیجه پژوهش تکرارپذیر باشد و پژوهشگران مستقل با استفاده از روش یکسان به نتایج مشابهی برسند. همچنین نتیجه باید کمّی و اندازه‌پذیر باشد، گروه کنترل برای تفکیک اثر شانس وجود داشته باشد و نتیجه نیز از نظر آماری معنادار باشد و امکان بررسی و رد آن با شواهد و نتایج پژوهش وجود داشته باشد. برای مثال، اگر توپی را از ارتفاع یک‌متری رها کنیم و زمان برخورد آن با زمین را اندازه‌گیری کنیم، با فرض ناچیز بودن مقاومت هوا و کروی بودن کامل زمین، همه به زمان یکسانی می‌رسیم. همین تکرارپذیری امکان پیش‌بینی زمان برخورد توپ با زمین را فراهم می‌کند.
این کارشناس نجوم و اخترفیزیک افزود: با تکیه بر همین دانش، ماهواره‌ها را نیز در مدار قرار می‌دهیم و از آن‌ها استفاده می‌کنیم. ادعاهای طالع‌بینی با پیش‌بینی‌های علمی تفاوت دارند و چنین ویژگی‌هایی در آن‌ها وجود ندارد؛ به‌طوری که هیچ سازوکار یا دلیل علمی شناخته‌شده‌ای برای ادعاهای طالع‌بینی وجود ندارد. همچنین پیش‌بینی‌های طالع‌بینی کلی و مبهم هستند و نمی‌توان درستی یا نادرستی آن‌ها را به‌طور دقیق سنجید. بررسی دوباره این پیش‌بینی‌ها در شرایط مشابه نیز درباره یک فرد یا افراد مختلف در زمان‌های متفاوت به نتایج یکسانی منجر نمی‌شود.
تفاوت پیش‌بینی علمی و طالع‌بینی چیست؟
یعقوبی درباره وضعیت پژوهش‌های انجام‌شده در حوزه ارتباط ماه تولد با ویژگی‌های شخصیتی و رویدادهای زندگی افراد، گفت: مطالعات آماری گسترده‌ای درباره ویژگی‌های شخصیتی و رویدادهای زندگی افراد متولد ماه‌های مختلف و همچنین آزمون‌های کنترل‌شده‌ای درباره پیش‌بینی‌های طالع‌بینان انجام شده است. در این آزمون‌ها، پیش‌بینی‌های واقعی با پیش‌بینی‌های ساختگی مقایسه شده‌اند. این پژوهش‌ها با استفاده از روش علمی و ابزارهای کمّی روان‌شناسی و آمار برای اندازه‌گیری متغیرها انجام شده‌اند و نتایج آن‌ها تاکنون نشان داده است که توانایی پیش‌بینی فراتر از شانس وجود ندارد. بنابراین، همزمانی‌های گاه‌به‌گاه نمی‌توانند به‌عنوان شاهدی علمی برای تأیید پیش‌بینی‌های طالع‌بینی در نظر گرفته شوند.
وی درباره تفاوت نجوم به‌عنوان یک علم با طالع‌بینی و پیش‌بینی‌های مبتنی بر ماه تولد، اظهار کرد: نجوم شاخه‌ای از علم فیزیک است که اجرام و پدیده‌های آسمانی را از طریق مشاهده، اندازه‌گیری، مدل‌سازی بر اساس قوانین فیزیک و محاسبه مطالعه می‌کند. گزاره‌های نجومی قابل اندازه‌گیری، آزمون و رد هستند؛ برای مثال، می‌توان محاسبه کرد که یک سیاره در تاریخ مشخص در کدام قسمت آسمان دیده می‌شود و سپس این پیش‌بینی را با رصد بررسی کرد. در مقابل، طالع‌بینی یک شاخه علمی نیست و به‌جای اندازه‌گیری و آزمایش، برای اتفاقات توضیح و معنا می‌سازد. ادعاهای طالع‌بینی کیفی و اغلب مبهم هستند و بر اساس نظریه یا سازوکار علت و معلولی شناخته‌شده‌ای شکل نگرفته‌اند. به همین دلیل، امروزه طالع‌بینی بیشتر در حوزه سرگرمی و فرهنگ عمومی جامعه قرار می‌گیرد و در حوزه علم جایگاهی ندارد.
وی درباره معیارهای تشخیص علمی یا غیرعلمی بودن محتوای منتشرشده در فضای مجازی، اظهار کرد: مخاطبان می‌توانند بررسی کنند که منبع انتشار محتوا چه کسی است و آیا به پژوهش یا منبع اصلی ارجاع می‌دهد یا خیر؛ زبان ادعاهای مطرح‌شده کلی و مبهم است یا دقیق و مشروط؛ برای آن‌ها شاهد و داده ارائه شده یا صرفاً به تجربه‌های شخصی استناد شده است؛ همچنین باید توجه کنند که محتوا در حوزه سرگرمی مطرح می‌شود یا به‌عنوان یک گزاره علمی و مبنای تصمیم‌گیری جدی ارائه شده است. رسانه‌ها و مراکز معتبر آموزش نجوم نیز می‌توانند مرجع مناسبی برای مخاطبان باشند.
این استاد دانشگاه فرهنگیان تأکید کرد: لازم است اعتبار تمام محتوای تولیدشده در فضای حقیقی و مجازی، پیش از پذیرش، رد یا انتشار، بر اساس معیارهای بیان‌شده بررسی شود. همچنین از رسانه‌ها انتظار می‌رود توجه بیشتری به این موضوع داشته باشند و مطالب علمی را از مراجع علمی روایت کنند.
انتهای پیام
