دسترسی به حمل‌ونقل، یکی از حقوق اساسی انسان‌هاست و امکان مشارکت در جامعه، دسترسی به آموزش، اشتغال و خدمات بهداشتی و درمانی همچنین برخورداری از فرصت‌های اجتماعی را فراهم می‌کند. نظام حمل‌ونقل کارآمد باید قابل اعتماد، مقرون‌به‌صرفه و در دسترس همه گروه‌های جامعه باشد به‌ویژه افرادی که با فقر حمل‌ونقلی مواجه هستند.
از سوی دیگر، تغییرات اقلیمی ضرورت کاهش انتشار کربن در بخش حمل‌ونقل را افزایش داده است. یکی از راهکارهای اصلی در این زمینه، کاهش استفاده از خودروهای شخصی و حرکت به سمت شیوه‌های پایدارتر جابه‌جایی، ازجمله پیاده‌روی، دوچرخه‌سواری و استفاده از حمل‌ونقل عمومی است.
با این حال، تحقق چنین تغییری مستلزم اصلاح الگوهای رفتاری مردم است. برای تغییر شیوه حمل‌ونقل، افراد باید توانایی، فرصت و انگیزه کافی داشته باشند. به عبارت دیگر، حتی اگر فردی توانایی و تمایل استفاده از دوچرخه یا حمل‌ونقل عمومی را داشته باشد، نبود زیرساخت مناسب و شرایط لازم می‌تواند مانع انتخاب این شیوه‌ها شود. بنابراین، دولت‌ها و نهادهای مسوول حمل‌ونقل باید شرایطی فراهم کنند که مردم بتوانند از حق جابه‌جایی برخوردار شوند و گزینه‌های پایدار را انتخاب کنند.
تفاوت نیازهای زنان و مردان در استفاده از حمل‌ونقل عمومی
توجه به جنسیت فقط به معنای بررسی تفاوت زنان و مردان نیست، بلکه نیازهای افراد در سنین مختلف، افراد دارای معلولیت و گروه‌های مختلف اجتماعی را نیز دربرمی‌گیرد. نقش‌های اجتماعی نیز بر الگوهای جابه‌جایی تاثیر می‌گذارند. برای مثال، مراقبت از کودکان و افراد وابسته اغلب به‌عنوان مسوولیتی جنسیتی در نظر گرفته می‌شود و همین مسئله می‌تواند نیازهای متفاوتی در زمینه رفت‌وآمد ایجاد کند.
زنان در بسیاری از موارد الگوهای حمل‌ونقل متفاوتی نسبت به مردان دارند. بخشی از سفرهای آنان به مسوولیت‌های مراقبتی مربوط می‌شود و معمولا چندین هدف و توقف را در یک مسیر شامل می‌شود. این الگو که «زنجیره سفر» نامیده می‌شود، می‌تواند رفت‌وآمد برای خرید، انجام امور روزمره، مراجعه به مراکز درمانی و همراهی کودکان یا بزرگسالانی را دربرگیرد که به‌تنهایی قادر به سفر نیستند.
به همین دلیل، خودروهای شخصی در بسیاری از موارد گزینه مناسب‌تری برای پاسخگویی به نیازهای پیچیده رفت‌وآمد زنان به نظر می‌رسند درحالی‌که حمل‌ونقل عمومی و دوچرخه‌سواری همیشه پاسخگوی این نیازها نیستند.
امنیت؛ یکی از عوامل تعیین‌کننده در انتخاب شیوه جابه‌جایی
بر اساس گزارش وب‌سایت اداره کل حمل‌ونقل و جابه‌جایی کمیسیون اروپا، وابستگی زنان به خودروهای شخصی در برخی کشور بالا است، اما دوچرخه‌سواری و حمل‌ونقل عمومی نیز ظرفیت رقابت با خودرو را دارند مشروط بر اینکه نیازهای زنان را بهتر تامین کنند.
نتایج پژوهش کنونی نشان داد امنیت، نقش مهمی در شکل‌گیری الگوهای جابه‌جایی زنان دارد. اگرچه امنیت برای همه کاربران حمل‌ونقل اهمیت دارد، یک تجربه ناخوشایند می‌تواند تاثیری ماندگار بر زنان بگذارد و دامنه رفت‌وآمد آنان را محدود کند. در چنین شرایطی، برخی زنان برای دوری از موقعیت‌های ناامن، مسیرها یا شیوه‌های رفت‌وآمد خود را تغییر می‌دهند.
بر اساس این گزارش، امنیت و دسترس‌پذیری باید در تمام مسیر سفر، از مبدا تا مقصد، مورد توجه قرار گیرد و نمی‌توان آن را فقط به یک بخش از مسیر یا ایستگاه حمل‌ونقل محدود کرد.
بحران‌های اقلیمی رفت‌وآمد زنان را دشوارتر می‌کند
نتایج گزارش جدید مجمع بین‌المللی حمل‌ونقل نشان می‌دهد که اختلالات ناشی از تغییرات اقلیمی می‌تواند به دلیل مسوولیت‌های مراقبتی و تعدد سفرهای روزانه، تاثیرات گسترده‌تری بر زندگی زنان داشته باشد به همین دلیل نیازهای آنان باید در طراحی و مقاوم‌سازی نظام‌های حمل‌ونقل در برابر بحران‌ها مورد توجه قرار گیرد.
در این گزارش با عنوان «تداوم زندگی با رویکرد مردم‌محور به تاب‌آوری حمل‌ونقل» آمده است که در شرایط افزایش بی‌سابقه ناامنی اقلیمی، شهرها و کشورها در حال سازگاری و بازسازی نظام‌های حمل‌ونقل خود برای مقابله با چالش‌های اقلیمی هستند. در همین حال، استفاده‌کنندگان از حمل‌ونقل نیز باید با خطرها و اختلالات مکرری که زندگی روزمره خود و نزدیکانشان را تحت تاثیر قرار می‌دهد، کنار بیایند.
این گزارش بررسی کرد که نظام‌های حمل‌ونقل چگونه می‌توانند در برابر شوک‌ها و بحران‌ها مقاومت، ارتباطات و مسیرهای ضروری را حفظ کنند و در نهایت به شیوه‌ای بازسازی شوند که پاسخگوی نیازهای همه استفاده‌کنندگان باشند.
این موضوع به‌ویژه درباره زنان اهمیت دارد زیرا توانایی آنان برای مقابله با اختلالات حمل‌ونقل، علاوه بر نیازها و مسوولیت‌های شخصی، تحت تاثیر نقش‌های مراقبتی و مسوولیت‌های بدون دستمزدی است که بر عهده دارند.
بر اساس این گزارش، درحالی‌که حمل‌ونقل به‌طور سنتی مجموعه‌ای از سفرهای تک‌منظوره، مانند رفت‌وآمد روزانه به محل کار، در نظر گرفته می‌شود، نتایج پژوهش‌ها نشان می‌دهد افرادی که مسوولیت مراقبت از دیگران را بر عهده دارند، معمولا برای پاسخگویی به نیازهای مختلف افراد تحت تکفل خود، سفرهای متعددی انجام می‌دهند.
الگوی جابه‌جایی «زنجیره سفر» می‌تواند شامل رفت‌وآمد برای دسترسی به خدمات آموزشی، بهداشتی و درمانی، انجام امور خانه و دریافت خدمات ضروری باشد. این الگوی پیچیده رفت‌وآمد، به‌ویژه در برابر پیامدهای تغییرات اقلیمی آسیب‌پذیر است و می‌تواند اختلالات متوالی و زنجیره‌ای برای این گروه از استفاده‌کنندگان حمل‌ونقل ایجاد کند. چنین اختلالاتی ممکن است پیامدهای جدی و در بسیاری از موارد کمتر مشاهده شده بر سلامت، رفاه و وضعیت اقتصادی آنان داشته باشد.
سه تغییر ضروری برای پاسخگویی به نیازهای زنان
این گزارش برای بهبود وضعیت حمل‌ونقل و پاسخگویی بهتر به نیازهای مختلف کاربران، سه تغییر اساسی را پیشنهاد می‌کند. نخست، باید شناخت دقیق‌تری از نیازهای متفاوت گروه‌های مختلف استفاده کننده از حمل‌ونقل و تاثیراتی که بحران‌ها بر هر یک از این گروه‌ها می‌گذارند، به دست آید.
دوم، لازم است نظام‌های حمل‌ونقل با نگاهی دوباره به نیازهای روزمره مردم طراحی شوند تا بتوانند حمایت بیشتری از رفت‌وآمدهای ضروری و فعالیت‌های روزانه آنان فراهم کنند.
سوم، باید رویکردهای کلان و محلی با یکدیگر ترکیب شوند و بر توانمندسازی و مشارکت مردم تمرکز داشته باشند. در این زمینه، ادغام ملاحظات جنسیتی و استفاده از دانش، تجربه و شناخت جوامع محلی در واکنش به شرایط اضطراری اهمیت دارد.
جوزفین ماشاریا، تحلیلگر حمل‌ونقل در مجمع بین‌المللی حمل‌ونقل و پژوهشگر این پژوهش گفت: با تغییر ماهیت رویدادهای اقلیمی و تبدیل اختلالات مقطعی به بحران‌های ترکیبی با پیامدهای زنجیره‌ای، رویکردهای استاندارد برنامه‌ریزی برای تاب‌آوری حمل‌ونقل باید انعطاف‌پذیرتر و فراگیرتر شوند.
وی در ادامه افزود: استفاده از رویکرد جنسیتی برای بررسی چالش‌هایی که استفاده‌کنندگان از حمل‌ونقل با آنها مواجه هستند، شناخت مهمی از نیازها و ظرفیت‌های متفاوت آنان برای سازگاری با شرایط فراهم می‌کند. این گزارش رویکردهای کاربردی و معناداری را برای تصمیم‌گیران حوزه حمل‌ونقل ارائه می‌دهد تا اطمینان حاصل شود هیچ‌کس در این فرایند نادیده گرفته نمی‌شود.
شیلا واتسون، معاون مدیر بنیاد فدراسیون بین‌المللی اتومبیل‌رانی(FIA)، نیز با اشاره به مسوولیت‌های مراقبتی زنان در سراسر جهان گفت: زنان، صرف‌نظر از شرایط جغرافیایی و اجتماعی خود، بخش عمده‌ای از مسوولیت‌های مراقبتی را بر عهده دارند. در نتیجه، آنان سفرهای بسیار بیشتری انجام می‌دهند، اما نیازها و تجربه‌هایشان اغلب نادیده گرفته می‌شود.
وی تاکید کرد: نتایج این پژوهش از آن جهت اهمیت دارد که نشان می‌دهد اختلالات اقلیمی چگونه به‌طور نامتناسبی بر زنان تاثیر می‌گذارند و چرا اکنون بیش از هر زمان دیگری باید نیازهای آنان در نظام‌های حمل‌ونقل مورد توجه قرار گیرد، نظام‌هایی که قرار است به همه افراد جامعه خدمت‌رسانی کنند.
انتهای پیام
