به گزارش ایسنا، تاب‌آوری ملی مفهومی فراتر از توانایی دفاع نظامی یا مقاومت زیرساخت‌ها در برابر حمله و تخریب است. کشوری تاب‌آور محسوب می‌شود که بتواند در برابر بحران‌های مختلف، از جنگ و تهدیدهای امنیتی تا زلزله و سوانح طبیعی، کارکردهای حیاتی خود را حفظ کند و در کوتاه‌ترین زمان به شرایط عادی بازگردد. در چنین نگاهی، موقعیت جغرافیایی، توان دفاعی، پراکندگی زیرساخت‌ها، آمادگی نهادهای مسئول و مشارکت مردم اجزای به‌هم‌پیوسته یک نظام پدافندی هستند. مهدی زارع، رئیس مرکز پیش‌بینی زلزله پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله، در این یادداشت با بررسی لایه‌های نظامی، جغرافیایی، ژئوپلیتیکی و مدنی پدافند ایران، به این پرسش می‌پردازد که تاب‌آوری ملی چگونه شکل می‌گیرد و چه فاصله‌ای میان ظرفیت‌های موجود و الزامات اجرایی آن وجود دارد.
پدافند ملی ایران در آبان ۱۴۰۵: ایران چگونه تاب‌آور است؟
مزیت راهبردی پدافندی ایران تا آبان ۱۴۰۵ نه در یک سامانه واحد، بلکه در هم‌افزایی معماری پدافندی چندلایه با جغرافیای طبیعی و موقعیت ژئواستراتژیک شکل گرفته است. این ترکیب، بازدارندگی را از یک مفهوم صرفاً نظامی به یک «ژئوپلیتیک پدافندی» ارتقاء داده و در عین حال پایه‌های تاب‌آوری ملی را در برابر طیف وسیعی از مخاطرات—از جنگ تا زلزله—تقویت کرده است. تجربه سال‌های اخیر و درس‌های تاریخی نشان می‌دهد که تمرکز صرف بر لایه‌های نظامی کافی نیست؛ تاب‌آوری واقعی زمانی شکل می‌گیرد که پدافند مدنی، غیرعامل، اجتماعی و زیرساختی نیز به شکلی یکپارچه، شبکه‌ای و کل‌جامعه‌ای عمل کند.
ایران به‌جای رقابت متقارن با برتری هوایی دشمن، بر تحمیل هزینه نامتقارن تمرکز کرده است. شبکه‌ای توزیع‌شده از سامانه‌های پدافندی «پاپ‌آپ» در بیش از ۳۸۰۰ نقطه، همراه با بهره‌گیری هوش مصنوعی، شناسایی و انهدام آن‌ها را برای مهاجم پرهزینه ساخته است. در لایه تهاجمی، ارزیابی‌های اطلاعاتی آمریکا در سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد ایران با وجود بمباران‌های سنگین، حدود ۷۰ درصد از ذخایر موشکی و ۹۰ درصد از تأسیسات زیرزمینی پرتاب خود را بازیابی کرده است. انتقال خطوط تولید به «شهرهای موشکی زیرزمینی» با ژرفای تا ۱۰۰ متر، تضمین می‌کند که توان بازدارندگی حتی پس از حملات شدید حفظ شود. این رویکرد، حمله هوایی احتمالی دشمن را از یک عملیات کم‌هزینه به یک ماجراجویی پرهزینه و پرریسک تبدیل کرده است.
مزیت جغرافیایی: قلعه طبیعی و گلوگاه انرژی
جغرافیای ایران خود یک سلاح راهبردی است. رشته‌کوه‌های زاگرس در غرب و البرز در شمال، کشور را به یک قلعه طبیعی تبدیل کرده و هرگونه تهاجم زمینی را با دشواری لجستیکی عظیم روبه‌رو می‌کند. وسعت ۱٫۶ میلیون کیلومتری و پراکندگی تأسیسات در فلات مرکزی، عمق راهبردی لازم برای بقای زیرساخت‌های حیاتی را فراهم می‌کند.
تعیین‌کننده‌ترین مزیت، تنگه هرمز است. با حدود ۱۸۰۰ کیلومتر خط ساحلی جنوبی و جزایری چون قشم (تنها ۲ کیلومتر فاصله از خاک اصلی)، ایران بر شمال این آبراه مسلط است. توانایی تهدید یا مختل کردن عبور حدود ۲۰ درصد نفت جهان، به اهرمی ژئوپلیتیکی فراتر از برنامه هسته‌ای تبدیل شده است. استقرار موشک‌های ضدکشتی، پهپادها و سامانه‌های جنگ الکترونیک در این جزایر، یک منطقه ضددسترسی-منع ورود ایجاد کرده که حتی ناوهای آمریکایی را به فاصله بیش از ۵۰۰ کیلومتری عقب رانده است. این «جغرافیای بازدارندگی» هر تنش نظامی را به سرعت به بحران اقتصادی فراگیر تبدیل می‌کند.
تاریخ این مزیت را تأیید می‌کند. بازپس‌گیری بندر گامرون (بندرعباس) از پرتغالی‌ها در سال ۱۶۱۴ و سپس تصرف هرمز در ۱۶۲۲، شاهکاری در تلفیق عملیات نظامی، بهره‌گیری از ژئوپلیتیک منطقه‌ای و زمان‌بندی فرصت‌طلبانه بود. صفویان با درک جغرافیا، برتری دریایی دشمن را خنثی کردند: با قطع منابع آب و غذا از سرزمین اصلی و قشم، قلعه هرمز را به زندانی گرسنه تبدیل کردند. امروز نیز «ناوگان پشه‌ای» مدرن ایران—قایق‌های تندرو مجهز به موشک و پهپاد—همان منطق نامتقارن را تکرار می‌کند. بستن تنگه هرمز در اوایل ۱۴۰۵ بزرگ‌ترین اختلال دهه‌های اخیر در بازارهای جهانی نفت و LNG را رقم زد و نشان داد ایران «کلید خاموش» فیزیکی اقتصاد جهانی را در دست دارد.
جزیره خارک نیز نماد دیگری از این تداوم است. از اخراج هلندی‌ها توسط میرمهنا در قرن هجدهم تا تبدیل شدن به قطب صادرات نفت در سده بیستم و هدف حملات گسترده در جنگ تحمیلی هشت ساله و سال ۱۴۰۵، پدافند از خارک بر اساس دکترین «اگر خارک نتواند نفت صادر کند، هیچ‌کس در خلیج فارس این کار را نخواهد کرد» استوار است. پدافند اصلی آن در سرزمین اصلی است: موشک‌های بالستیک و کروز ساحل به دریا، توپخانه سنگین و سامانه‌های متحرک کوتاه‌برد، هر اقدام آبی-خاکی را غیرممکن می‌سازد.
مزیت ژئوپلیتیک: درهم‌تنیدگی راهبردی
ایران از مفهوم سنتی «عمق راهبردی» به سمت «درهم‌تنیدگی راهبردی» حرکت کرده است: درک این واقعیت که ناامنی ایران، ناامنی منطقه است. شبکه مقاومت—شامل حوثی‌ها در یمن (تهدید دریای سرخ و باب‌المندب)، حزب‌الله و گروه‌های عراقی—حتی با تضعیف برخی اجزا، کارکرد بازدارنده خود را از طریق تحمیل هزینه همزمان در چند جبهه جغرافیایی حفظ کرده است. فشار دوگانه بر شریان‌های انرژی هرمز و باب‌المندب، هر ماجراجویی نظامی علیه ایران را به یک بحران اقتصادی جهانی تبدیل می‌کند.
این لایه‌های نظامی و ژئواستراتژیک تنها زمانی کامل می‌شوند که با پدافند مدنی و غیرعامل چندلایه همراه شوند. پدافند مدنی اصطلاحی گسترده‌تر است که طیف وسیعی از اقدامات برای محافظت از غیرنظامیان در برابر سوانح طبیعی و انسان‌ساخت—از جمله جنگ و تروریسم—را در بر می‌گیرد و شامل آموزش عمومی، سامانه‌های هشدار، برنامه‌های تخلیه، ساخت پناهگاه و ارائه خدمات ضروری می‌شود. پدافند غیرعامل زیرمجموعه‌ای از آن است که بر کاهش آسیب‌پذیری و به حداقل رساندن خسارات ناشی از حملات دشمن (استتار، اختفا، مقاوم‌سازی، پراکندگی و فریب) تمرکز دارد. این دو راهبرد مکمل یکدیگرند: پدافند غیرعامل اهداف آسان دشمن را حذف می‌کند و پدافند مدنی عواقب حملاتی را که از حلقه‌های حفاظتی عبور کرده‌اند، مدیریت می‌کند.
تمرکز بالای جمعیت، زیرساخت و فعالیت اقتصادی در تهران، این کلان‌شهر را در برابر جنگ، زلزله و سایر مخاطرات بسیار آسیب‌پذیر کرده است. تجربه‌های اخیر نشان داده هر جا تمرکز بیشتر بوده، آسیب‌پذیری نیز بیشتر بوده است. بنابراین الگوی سنتی و صرفاً کالبدی مدیریت بحران کافی نیست و باید به سمت رویکردی شبکه‌ای، اجتماع‌محور و چندلایه حرکت کرد. الزامات جنگ و زلزله شباهت‌های عمیقی دارند: ساختار فرماندهی غیرمتمرکز و شبکه‌ای، ارتباطات چندلایه، مدیریت سریع افکار عمومی، مشارکت مردم، پایداری زیرساخت‌های حیاتی و امکان ترمیم سریع آن‌ها، عناصر مشترک تاب‌آوری هستند. تأخیر در اطلاع‌رسانی یا وابستگی بیش از اندازه به یک مرکز یا شبکه، آسیب‌پذیری را افزایش می‌دهد.
مفهوم پدافند مدنی باید فراتر از پدافند صرفاً مهندسی یا نظامی دیده شود و حفاظت از کارکردهای اجتماعی، اقتصادی، روانی، سایبری و زیرساختی جامعه را در برابر مخاطرات طبیعی و انسان‌ساخت به‌صورت یکپارچه پوشش دهد. هدف آن نه تنها حفظ زیرساخت‌ها، بلکه مقابله با فروپاشی کارکردهای جامعه است. بر اساس تجربیات ۲۲ ساله اخیر تفکیک کامل مدیریت بحران طبیعی از مخاطرات انسان‌ساخت اشتباه به نظر می رسد و نیازمند بازاندیشی جدی است.
توسعه زیرساخت‌های دوکاربردی و غیرمتمرکز از الزامات آینده است: فضاهای زیرزمینی، مترو، تونل‌ها، پارکینگ‌های طبقاتی، ریزشبکه‌های محلی انرژی و سامانه‌های ارتباطی مستقل می‌توانند در شرایط مختلف نقش پشتیبان را ایفا کنند. سامانه هشدار نیز باید از شکل تک‌مخاطره‌ای خارج شده و به سامانه‌ای چندمنظوره تبدیل شود که در برابر زلزله، حملات و سایر مخاطرات، هشدار به‌موقع و قابل‌فهم ارائه دهد.
درس‌های دفاع مقدس هشت‌ساله و ۱۲ روزه خرداد-تیر ۱۴۰۴ و چهل روزه اسفند ۱۴۰۴-فروردین ۱۴۰۵ این ضرورت را برجسته کرده است: مقاومت مردمی و بسیج ملی، پراکندگی و استتار مراکز حیاتی، خودکفایی در بحران، پدافند شهری و پناهگاه‌ها، حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی و مدیریت جنگ روانی. تمرکز صنایع در نقاط خاص خسارات سنگینی به بار آورد؛ انتقال به مناطق کوهستانی و ساخت تونل‌های راهبردی از نقاط قوت است. برج‌سازی گسترده در شهرها نقاط آسیب‌پذیر بیشتری ایجاد می‌کند. در محیط شهری، ترکش‌های آواری (قطعات بتن، سنگ، شیشه و آوار ساختمان‌ها) اغلب بیش از خود موج انفجار تلفات و جراحات ایجاد می‌کنند و جراحات چشمی از پیامدهای مهم آن است.
رویکرد «پدافند کل جامعه» یا «پدافند کامل» مهم‌ترین درس جنگ‌های اخیر است. ساکنان محلی نه تماشاگرانی منفعل، بلکه ستون‌های فعال پدافند مدنی هستند. شناخت عمیق محیط زندگی، آن‌ها را به «پاسخ‌دهندگان اولیه» تبدیل می‌کند. ایران از زمان جنگ تحمیلی یکی از چندلایه‌ترین چارچوب‌های پدافند کامل را سامان داده است: سازمان بسیج، جهاد سازندگی و دکترین پدافند موزاییکی از دهه هشتاد شمسی. بر اساس این دکترین، کشور به ۳۱ فرماندهی استانی مستقل تقسیم شده است؛ اگر ساختار مرکزی قطع شود، هر استان با اختیارات از پیش تفویض‌شده، اطلاعات مستقل و زنجیره‌های لجستیکی محلی قادر به عملکرد مستقل خواهد بود. سازمان پدافند غیرعامل نیز پروژه‌های بزرگ زیرساختی را ملزم به رعایت الزامات پدافندی (پناهگاه، باند اضطراری، گره فرماندهی جایگزین) و پراکندگی جغرافیایی می‌کند.
تاب‌آوری فقط موضوعی فنی نیست. سرعت بازگشت جامعه به شرایط عادی، علاوه بر ایمنی ساختمان‌ها، به تاب‌آوری سازمانی، اجتماعی و اقتصادی بستگی دارد. جامعه‌ای تاب‌آورتر است که در برابر شوک کمتر افت کند، سریع‌تر خدمات خود را بازیابد و در صورت امکان پس از بحران با شرایطی بهتر از قبل به مسیر توسعه بازگردد. فاصله میان دانش و اجرا یکی از مسائل اصلی است: ظرفیت علمی قابل‌توجهی وجود دارد، اما بخش مهمی از آنچه می‌دانیم در ساخت‌وساز، زیرساخت، پناهگاه، پراکندگی مراکز حیاتی و آمادگی عمومی به اجرا تبدیل نشده است. مهم‌ترین درس تجربه‌های اخیر، تبدیل آموخته‌های علمی و میدانی به تصمیم اجرایی و الزام عملی است.
منطق منسجم تاب‌آوری ملی
مزیت راهبردی ایران در آبان ۱۴۰۵ حاصل یک منطق پدافندی منسجم است: پدافند پراکنده و ارزان، حمله هوایی را پرهزینه می‌کند؛ زرادخانه موشکی و تولید زیرزمینی، توان پاسخ را حتی پس از بمباران حفظ می‌کند؛ جغرافیای قلعه‌مانند به‌همراه گلوگاه هرمز و شبکه منطقه‌ای، هر تنش را به بحران چندجبهه‌ای و اقتصادی برای مهاجم تبدیل می‌کند؛ و پدافند مدنی شبکه‌ای، اجتماع‌محور، چندلایه و کل‌جامعه‌ای—با تکیه بر درس‌های تاریخی از هرمز و خارک تا پدافند مقدس و جنگ‌های اخیر—تاب‌آوری جامعه را در برابر شوک‌های همزمان نظامی و طبیعی تضمین می‌کند.
این ترکیب، بازدارندگی را نه از طریق جلوگیری مطلق از نفوذ، بلکه از طریق اطمینان از هزینه غیرقابل‌قبول و عدم‌قطعیت برای هر مهاجم و همزمان حفظ کارکردهای حیاتی جامعه بازسازی کرده است. ایران تاب‌آور است چون لایه‌های نظامی، جغرافیایی، ژئوپلیتیکی و مدنی را به هم پیوند زده و از تمرکز آسیب‌پذیر به پراکندگی هوشمند، مشارکت اجتماعی و پدافند موزاییکی حرکت کرده است. تحقق کامل این تاب‌آوری، مستلزم پر کردن فاصله دانش و اجرا و نهادینه‌سازی رویکرد یکپارچه پدافند ملی است.
انتهای پیام
