قهرمان صمیمی، شامگاه چهارشنبه ۲۰ آبان در وبینار تخصصی «چالش‌های مشارکت عمومی در طرح‌های جامع شهری» به‌مناسبت روز جهانی شهرسازی توسط جهاددانشگاهی اصفهان با همکاری اندیشکده حکمرانی دانشگاه اصفهان درباره ضرورت بهره‌گیری از ظرفیت‌های حرفه‌ای و تخصصی برای پیشبرد مشارکت در طرح‌های جامع شهری اظهار کرد: مجموعه شرایط لازم برای پیشبرد مشارکت، از نظر عوامل ساختاری و نهادی، با محدودیت‌های جدی مواجه است و ظرفیت‌های موجود در این زمینه چندان پررنگ نیست. با توجه به این شرایط و نقشی که مشاوران می‌توانند ایفا کنند، می‌خواهم به کتاب «کنشگران مرزی» نوشته مقصود فراستخواه اشاره کنم.
وی افزود: نویسنده پس از سال‌ها تعاملات نظری با متون و منابع مرتبط با دو مفهوم «ساختار» و «عاملیت» در نهایت به این نتیجه رسیده است که در جوامعی مانند ایران، زیرساخت‌ها به‌اندازه کافی توسعه نیافته‌اند و ساختارها نیز چندان هوشمند نشده‌اند و حتی از برخی جهات می‌توان آن‌ها را ناکارآمد دانست. همچنین نهادهای اجتماعی نیرومند نیستند و تعداد آن‌ها بسیار محدود است.
مشاور طرح جامع شیراز خاطرنشان کرد: بنابراین، در چنین جوامعی، عاملان انسانی هوشمند و ابتکارات خاص کنشگران اهمیت تعیین‌کننده‌ای پیدا می‌کنند. انسان‌های هوشمند و خلاق، برخوردار از بلندپروازی و آگاهی‌های پیشرو، در چنین شرایطی می‌توانند نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشند؛ به‌ویژه زمانی که هوشمندی در ساختارها و نظام‌ها جاری نشده است. هنگامی‌که هوشمندی در ساختارها و نظام‌ها وجود ندارد، توجه به عاملیت‌های فردی و گروهی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. کنشگرانی که می‌توانند واسطه تغییر باشند، در چنین شرایطی سرنوشت‌ساز می‌شوند.
صمیمی گفت: برخلاف جوامعی که از ساختارهای نیرومند و تثبیت‌شده و نظام‌های هوشمند برخوردارند، در جامعه‌ای مانند ایران که هنوز چنین ظرفیت‌هایی به‌صورت نهادینه‌شده شکل نگرفته است، ابتکار عمل و افق‌گشایی هوشمندانه از طریق عاملیت‌های فردی، گروهی، محلی، مدنی، حرفه‌ای، صنفی و تخصصی، تنها مسیری است که می‌تواند امکان مواجهه با محدودیت‌ها، انسدادها و فروبستگی‌های ساختاری را فراهم کند.
وی یادآور شد: نویسنده در بخشی از کتاب به این عبارت اشاره می‌کند که «مردم از ایوان ملت رو به دیوان دولت»؛ موضوعی که در ارتباط با جایگاه مردم و نسبت آن‌ها با ساختارهای حکمرانی قابل توجه است. ما مشاوران نیز باید، مشابه آنچه در کتاب «کنشگران مرزی» درباره کنشگران فعال در عرصه سیاست مطرح شده است، در حوزه مشارکت وارد عمل شویم و با وجود تمام محدودیت‌ها، نقش خود را ایفا کنیم.
این مشاور طرح جامع شیراز اضافه کرد: البته بسیاری از همکاران ما همچنان با مجموعه شرایط موجود ارتباط دارند، اما محدودیت‌های ساختاری اجازه نمی‌دهد تمام ظرفیت‌های لازم برای این کار فراهم شود. با این حال، معتقدیم از این مسیر می‌توان امکان پیشبرد مشارکت در طرح‌های جامع را تقویت کرد.
گستردگی مشارکت نباید به واگرایی منجر شود
صمیمی گفت: موضوع دیگری که از نظر ما اهمیت دارد، گستردگی و عمق مشارکت است. اصفهان در این زمینه گام‌های بیشتری برداشته است، اما از نظر ما باید به این نکته توجه کرد که اگر گستردگی مشارکت بدون برنامه‌ریزی و ملاحظات لازم افزایش پیدا کند، ممکن است به واگرایی منجر شود و در نتیجه، هدف اصلی مشارکت که همگرایی است، تضعیف شود. در طرح جامع شیراز و نقش مشاوران و دستگاه کارفرمایی در این زمینه، در بخش نخست، درباره نقش مشاوران و همچنین نظام کارفرمایی و دستگاه‌های دولتی، به راهبردی رسیدیم که آن را در طرح جامع شیراز دنبال کردیم. بر همین اساس، بخشی را با عنوان «بسترسازی ذهنی» به شرح خدمات خود اضافه کردیم.
وی افزود: در قالب این بخش، طی جلسات متعددی که با مجموعه شورا، شهرداری و دستگاه اداری برگزار کردیم، تلاش شد موضوع مشارکت به‌صورت دقیق‌تر تبیین شود و ظرفیت‌ها، ابعاد و نقش آن در پیشبرد طرح مورد بررسی قرار گیرد تا مشخص شود چگونه می‌توان از این ظرفیت برای پیشبرد کار استفاده کرد.والبته موضوع مشارکت با سازمان‌های مردم‌نهاد، افراد و گروه‌ها، مقوله متفاوتی است و بحث جداگانه‌ای دارد. در این بخش، صرفاً به راهکاری اشاره می‌کنم که در ارتباط با موضوع مطرح‌شده به آن رسیدیم.
مشارکت در کنار مزایا، آسیب‌هایی نیز به‌همراه دارد
این مشاور طرح جامع شیراز با تأکید بر ضرورت توجه به پیامدهای احتمالی مشارکت اظهار کرد: مشارکت به‌طور طبیعی دارای ابعاد و وجوه بسیار مثبتی است، اما نباید از زیان‌ها و آسیب‌هایی که ممکن است به همراه داشته باشد، غافل شد. ما در جریان تدوین طرح با این احتمال مواجه شدیم که رانت اطلاعاتی شکل بگیرد یا دیدگاه‌ها و نظرات گروه‌های خاص بر محتوای طرح تأثیر بگذارد. به همین دلیل، تلاش کردیم این موارد را تا حد امکان به حداقل برسانیم.
صمیمی با توضیح اینکه مشارکت باید با برنامه‌ریزی و به‌صورت تدریجی پیش برود، گفت: توصیه‌ای که می‌توانیم برای خود و همکاران مشاور داشته باشیم، این است که فرایند مشارکت باید با آرامش و به‌صورت گام‌به‌گام پیش برود و نباید بدون توجه به ظرفیت‌ها و پیامدهای آن، دامنه مشارکت را گسترش داد.
مشاوران باید از ظرفیت دانش‌آموختگان علوم انسانی و اجتماعی استفاده کنند
وی با تشریح نقش مشاوران در پیشبرد مشارکت ادامه داد: یکی از ضرورت‌های مهم برای مشاوران، تجهیز مجموعه تخصصی خود به دانش و ظرفیت‌های رشته‌های علوم انسانی و علوم اجتماعی است. مشاور باید در درون مجموعه خود از دانش‌آموختگان این رشته‌ها بهره‌مند باشد. بر اساس تجربه شرکت شهرخانه، توصیه ما این است که این افراد صرفاً به‌عنوان همکاران مقطعی در پروژه‌ها حضور نداشته باشند، بلکه بخشی از ساختار اصلی شرکت و حتی از شرکای آن باشند.
این مشاور طرح جامع شیراز درباره سابقه فعالیت شرکت شهرخانه از سال ۱۳۶۱ تأکید کرد: تجربه شرکت شهرخانه از سال ۱۳۶۱ نشان می‌دهد که از میان ۱۱ نفر از همکارانی که در این شرکت به‌عنوان شریک حضور داشتند، چهار نفر در حوزه علوم انسانی و علوم اجتماعی تحصیل کرده بودند و در نهایت به شرکای شرکت تبدیل شدند. این تجربه نشان می‌دهد که حضور متخصصان علوم انسانی و اجتماعی در ساختار شرکت‌های مشاور باید جدی گرفته شود و این ظرفیت به‌عنوان بخشی از بدنه اصلی مجموعه مورد توجه قرار گیرد.
مشاور برای ایفای نقش کنشگر مرزی باید مردم را دوست داشته باشد
صمیمی در رابطه با مسئولیت مشاوران در ایجاد ارتباط میان مردم و نظام دولتی گفت: اگر قرار است مشاور به‌عنوان یک کنشگر مرزی میان مردم و نظام دولتی، فرایند مشارکت را پیش ببرد، در وهله نخست باید خود را به دانش و ظرفیت‌هایی که به آن‌ها اشاره کردم، مجهز کند. مشاور باید مردم را دوست داشته باشد. منظورم این نیست که الزاماً عاشق مردم باشد، بلکه باید مردم را دوست داشته باشد تا اساساً بتواند مشارکت را در عمل جاری کند.
تجربه شیراز؛ ضرورت حفظ تعادل میان مشارکت و اهداف راهبردی طرح جامع
وی با توضیح درباره ارائه تجربه طرح جامع شیراز در مجامع حرفه‌ای افزود: تجربه شیراز را در مجامع حرفه‌ای ارائه کرده‌ام و در حال حاضر نیز جامعه و انجمن مربوطه در حال جمع‌بندی این تجربه‌ها هستند. ما تقریباً بر اساس دستورالعمل اولیه پیش رفتیم و تلاش کردیم گستردگی مشارکت به‌اندازه‌ای نباشد که خود طرح جامع را تحت تأثیر قرار دهد و آن را با خود همراه کند. یکی از خطراتی که به‌دلیل همان محدودیت‌های ساختاری مطرح‌شده، طرح‌های جامع شهری را تهدید می‌کند، این است که مشارکت زمان بسیار زیادی را به خود اختصاص دهد.
این مشاور طرح جامع شیراز خاطرنشان کرد: در چنین شرایطی، ممکن است موضوعات اصلی و راهبردی طرح، ازجمله مسائل استراتژیک، چشم‌اندازها و الگوی فضایی توسعه، به حاشیه بروند و اهمیت آن‌ها کمرنگ شود. اگر در فرایند مشارکت، زمان و ظرفیت کافی برای پرداختن به مسائل راهبردی طرح جامع باقی نماند و چشم‌اندازها و الگوی فضایی توسعه تحت تأثیر قرار بگیرند، در نهایت این موضوع به زیان مردم و شهر خواهد بود.
صمیمی درباره تجربه برخی شخصیت‌های تأثیرگذار در تاریخ ایران گفت: مقام‌هایی همچون ورودی یا مشیرالدوله و افرادی از این دست، در تاریخ ایران نقش‌های سرنوشت‌سازی داشته‌اند؛ به‌گونه‌ای که یک پای آنان در دولت و پای دیگرشان در میان مردم بوده است. من نیز این الگو را مبنا قرار دادم و از آن الهام گرفتم؛ به‌ویژه در ارتباط با موضوعی که در آن، ساختار و عاملیت مطرح می‌شود. بسیاری از همکاران و افراد معتقدند مجموعه عوامل ساختاری مانع از آن شده است که موضوع موردنظر به نتیجه برسد و این عوامل را به‌عنوان محدودیت‌هایی در مسیر تحقق اهداف در نظر می‌گیرند.
وی یادآور شد: بر همین اساس، به این نتیجه رسیدم که ما مشاوران می‌توانیم میان نظام دولتی از یک‌سو و مردم و ذی‌نفعان از سوی دیگر، پیوند برقرار کنیم. هدف این است که بتوانیم نقش جامعه و تأثیرگذاری آن بر تصمیم‌گیری‌ها و پیشبرد امور را از طریق ایجاد چنین پیوندی تقویت کنیم و خودمان نیز به‌عنوان عاملی برای ارتباط میان این دو بخش، در تحقق این موضوع نقش‌آفرینی کنیم.
انتهای پیام
