حجت‌الاسلام و المسلمین امیرعلی حسنلو، استاد سطوح عالی حوزه یادداشتی به مناسبت بزرگداشت «علامه سید محمدحسین طباطبائی (ره)» در اختیار ایسنا قرار داده است که متن آن را می‌خوانیم:

علامه سید محمدحسین طباطبایی (۱۲۸۱ - ۱۳۶۰ هجری شمسی) از برجسته‌ترین فیلسوفان، مفسران قرآن و عارفان شیعی در سده چهاردهم هجری است، او در تبریز متولد شد و برای تکمیل تحصیلات علوم دینی به نجف اشرف مهاجرت کرد و نزد اساتیدی چون عارف بزرگ الهی سید علی قاضی طباطبایی، و فقیه دورانی محمدحسین غروی اصفهانی (کمپانی) و محمدحسین نائینی پرورش یافت.

مهم‌ترین ویژگی‌های علمی و تأثیرگذار او عبارتند از تفسیر المیزان که شاهکار علمی علامه است، تفسیر المیزان فی تفسیر القرآن است که در ۲۰ جلد به زبان عربی نگاشته شده است و این تفسیر با روش «قرآن به قرآن» (تفسیر آیات توسط آیات دیگر) به عنوان یکی از منسجم‌ترین و روشمندترین تفاسیر شیعی شناخته می‌شود.

احیای فلسفه صدرایی؛ علامه با نگارش کتاب‌هایی نظیر بدایة الحکمة و نهایة الحکمة، فلسفه ملاصدرا را با زبانی آموزشی، منسجم و متناسب با نیازهای فکری معاصر بازنویسی کرد. این کتاب‌ها امروزه متن اصلی تدریس فلسفه در حوزه‌های علمیه هستند.

او در دوران فعالیتش با برگزاری جلسات بحث و گفت‌وگو (از جمله جلسات معروف با هانری کربن، فیلسوف فرانسوی) به شبهات فکری و فلسفی عصر مدرن از منظر حکمت اسلامی پاسخ داد و همچنین تدوین اصول فلسفه و روش رئالیسم که این اثر علامه با پاورقی‌های استاد شهید مرتضی مطهری همراه شده است، نقدی بنیادین بر ماتریالیسم دیالکتیک و دفاعی عقلانی از اصول جهان‌بینی اسلامی محسوب می‌شود که در آن زمان، گامی نو در فضای فکری حوزه بود.

علامه سید محمدحسین طباطبائی یک فیلسوف مفسر بود

در تاریخ معاصر جهان اسلام، کمتر شخصیتی توانسته است همزمان با گسترش تلاطم‌های فکری و فلسفی غرب، پاسخی استوار و مبتنی بر عقل و وحی ارائه دهد. علامه سید محمدحسین طباطبائی، در عصری که مرزهای میان دین و علم در حال فرسایش بود، با تکیه بر ریشه‌های عمیق فلسفی و تسلط بی‌نظیر بر علوم قرآنی، نه تنها از سنت‌های اصیل اسلامی دفاع کرد، بلکه مسیر جدیدی برای «فهم قرآنی» گشود، او نه یک مفسر صرف، بلکه یک فیلسوف مفسر بود که از دریچه هستی‌شناسی به متن وحی می‌نگریست.

علامه طباطبائی در دورانی رشد یافت که حوزه‌های علمیه در حال گذار از سنت‌های قدیمی به سمت مواجهه با چالش‌های جدید بودند و تحصیلات ایشان در قم، تنها به یادگیری قواعد فقه و اصول محدود نشد؛ بلکه ایشان با تسلط بر آثار بزرگ فلسفه مشاء و حکمت متعالیه، بنیانی استوار برای تحلیل‌های خود بنا نهاد.

وی با رویکردی که جامعیت در عین دقت بود، از ترکیب علوم نقلی و عقلی پرهیز نکرد و برخلاف بسیاری از مفسران پیش از خود که بیشتر بر جنبه‌های فقهی یا لغوی تمرکز داشتند، علامه همواره به دنبال یافتن نظم هستی‌شناختی در آیات بود؛ این سیر تحولی، از یک طالب علم به یک حکیم، مسیر حرکت او را از سطوح مقدماتی به سوی تفسیرِ هستی‌شناسانه هدایت کرد.

تفسیر المیزان؛ انقلاب در روش‌شناسی تفسیر

بخش اعظم عظمت علمی علامه، در اثر سترگ او یعنی المیزان فی تفسیر القرآن تجلی یافته است؛ المیزان تنها یک کتاب تفسیر نیست، بلکه یک مانیفست معرفتی است. بزرگترین نوآوری علامه، تکیه بر اصل «تفسیر قرآن به قرآن» است، او معتقد بود قرآن یک حقیقت واحد است که بخش‌های مختلف آن، وجوه مختلف یک حقیقت را بیان می‌کنند که این روش، قدرت خودارجاعی متن وحی را به اثبات رساند و نیاز به واسطه‌های غیرموثق را کاهش داد.

پیش از علامه طباطبائی شبهات به شیوه‌های سنتی نقلی و کلامی صرف پاسخ داده می‌شد که علامه با ابتکار جدید و شیوه نوین پاسخ، تمام شبهات را در قالب ترکیبی برهان عقلانی و قرآنی و فلسفی داد؛ علامه در المیزان، با جریان‌های مادی‌گرایانه، مارکسیسم و حتی برخی برداشت‌های اشتباه از تکامل، به صورت مستقیم و علمی روبرو شد؛ او با استفاده از استدلال‌های عقلی، نشان داد که چگونه قرآن می‌تواند تبیین‌کننده نظام‌های پیچیده هستی باشد.

در المیزان، ما شاهد هستیم که چگونه یک آیه، از سطح معنای لغوی به سطح بحث‌های پیچیده هستی‌شناسی (مانند رابطه علت و معلول یا مبحث معاد) کشیده می‌شود که این ویژگی، المیزان را از یک کتاب صرفا کلامی به یک اثر فلسفی_قرآنی تبدیل کرده است.

اندیشه علامه طباطبائی را نمی‌توان بدون نگاه او به فلسفه درک کرد؛ او در آثار دیگری نظیر «بدایة‌الحکمة» و «نهایة‌الحکمة»، تلاش کرد تا مبانی فلسفی را برای نسل‌های جدید بازسازی کند؛ فلسفه صدرایی را در قالب جدید و به شیوه ابتکاری خود همراه با نبوغ فلسفی خود از نو پدید آورد، همچنین نگاه او به هستی، نگاهی است که در آن، وجود، حقیقتی است که از طریق عقل و شهود قابل ادراک است.

علامه معتقد بود که عقل و وحی در تقابل نیستند، بلکه عقل، ابزاری است که برای درک لایه‌های پنهان وحی به آن نیاز داریم و وی بر این باور بود که حقیقتِ دینی، با حقیقتِ عقلی، یکی است؛ حتی اگر روش‌های دستیابی به آن‌ها متفاوت باشد.

میراث تربیتی و جایگاه معرفتی علامه در دنیای معاصر

میراث علامه طباطبائی تنها در کتاب‌های مکتوب او خلاصه نمی‌شود؛ بلکه در مکتب فکری و شاگردان او نیز جاری است، وی مکتبی را بنا نهاد که در آن، دقت در متن و عمق در تفکر، دو رکن اصلی بودند و در دنیای امروز که با بحران‌های معنایی و شکاکیت‌های بنیادین روبرو هستیم، بازگشت به روش علامه طباطبائی ضرورت دارد. روش او به ما می‌آموزد که قرآن نباید تنها به عنوان یک کتاب احکام، بلکه باید به عنوان  نقشه راه هستی مطالعه شود.

همچنین می‌آموزد که دفاع از دین نباید با احساسات، بلکه باید با استدلال‌های دقیق فلسفی صورت گیرد، درواقع باید میان سنت و مدرنیته، پلی از جنس عقلانیت دینی ساخت. علامه طباطبائی در دورانی زیست که جهان اسلام با دو موج بزرگ ماتریالیسم (مادی‌گرایی) و روشنفکریِ غربی روبرو بود.

ایشان در برابر ماتریالیسم با تکیه بر استدلال‌های هستی‌شناختی، ثابت کرد که ماده نمی‌تواند منشأ وجود باشد و «وجود» حقیقتی است که پیش از ماده است و این بحث، پاسخ مستقیمی به نظریات فلسفه مادی قرن بیستم بود. در زمانی که برخی با استفاده از روش‌های مستشرقانه سعی در نقد اصالت قرآن داشتند، علامه با روش تفسیر قرآن به قرآن، نشان داد که قرآن خود دارای یک ساختار درونی خودپالایش و خوداثبات است که نیاز به تأیید خارجی ندارد.

شخصیت‌شناسی و اخلاق علمی

شخصیت و اخلاق علمی علامه طباطبائی ترکیبی از دقت ژرف در تحقیق و تواضع معنوی عمیق بود؛ ایشان تنها یک دانشمند نظری نبودند، بلکه شخصیتی بودند که علم را از پیوند با سلوک و اخلاق جدا نمی‌دانستند. علامه در روش تحقیق خود، بسیار سخت‌گیر بودند.

ایشان از آن دسته دانشمندانی نبودند که برای اثبات یک نظریه، به دنبال تایید اساتید یا مراجع بزرگ باشند؛ بلکه تنها به دلیل و دلیلِ مستند اعتماد می‌کردند و در تفسیر المیزان، ایشان گاهی به نقد آرای بزرگان مفسر پیش از خود می‌پردازند که نشان‌دهنده روحیه مستقل و جستجوگر ایشان است، وی معتقد بود؛ دانشمند باید فراتر از نقل‌قول‌ها، به دنبال حقیقت نهفته در متن باشد.

در منابع تاریخی و خاطرات شاگردان ایشان (نظیر شهید مطهری و دیگران)، از وارستگی ایشان یاد شده است. علامه از آن دسته افرادی نبودند که برای کسب شهرت یا جایگاه اجتماعی تلاش کنند. ایشان با وجود اینکه در دوران خود به یکی از قطب‌های فکری جهان اسلام تبدیل شده بودند، زندگی بسیار ساده‌ای داشتند و تمرکز اصلی ایشان بر «تألیف» و «خودسازی» بود.

یکی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد علامه، این بود که فلسفه را از عرفان جدا نمی‌دیدند؛ برای ایشان، رسیدن به حقایق فلسفی بدون پاکی باطن و تزکیه نفس، ناممکن بود. به همین دلیل، اخلاق ایشان اخلاق عملی بود؛ یعنی آنچه در کتاب می‌نوشتند، در سلوک شخصی‌شان نیز نمود داشت. این ویژگی باعث می‌شد که تفاسیر ایشان، صرفاً یک تحلیل لغوی یا ادبی نباشد، بلکه رنگ و بوی شهود داشته باشد.

علیرغم صلابت در عقیده، علامه در برخورد با مخالفان، روحیه بسیار باز و محترمانه‌ای داشتند. برخلاف بسیاری از عالمان که در مواجهه با شبهات یا دیدگاه‌های غیرمسلمان، حالت تدافعی و پرخاشگرانه به خود می‌گرفتند، ایشان با آرامش و با تکیه بر استدلال‌های عقلی با مخالفان (مانند فیلسوفان غربی) به گفتگو می‌نشستند. ایشان معتقد بودند که حقیقت نباید از ترس برخورد با شبهه، پنهان شود.

علامه خود را مسئول می‌دانستند که مفاهیم اصیل اسلامی را برای نسل جدید، که در معرض موج‌های فکری غرب (مانند ماتریالیسم و اگزیستانسیالیسم) قرار داشت، بازتعریف کنند. این امر باعث شد که ایشان برخلاف بسیاری از علمای سنتی، از نگاه به مسائل مدرن هراسی نداشته باشند و از ابزارهای فکری جدید برای دفاع از دین استفاده کنند، بنابراین علاوه بر دانش، سیره اخلاقی  علامه، بخشی جدایی‌ناپذیر از میراث اوست؛ وی نمونه‌ای بارز از دانشمند متواضع بود.

اگرچه در بحث‌های علمی بسیار قاطع بودند، اما هدف ایشان هرگز پیروزی در بحث نبود، بلکه «ظهور حقیقت» بود، این ویژگی باعث شد که حتی مخالفان ایشان، در رعایت ادب و احترام به شخصیت وی، تردیدی نداشته باشند.

درس‌هایی از زندگی علامه برای طلاب جوان ودانش‌جویان

برای طلاب و دانشجویان امروز که در عصر انفجار اطلاعات و در عین حال سطحی‌نگری زندگی می‌کنند، سبک زندگی علمی علامه طباطبائی مانند یک نقشه‌راه عمل می‌کند؛ می‌توان این آموزه‌ها را در پنج محور اصلی جامع‌نگری به جای  تخصص‌زدگی افراطی، مسئله‌محوری به جای مطالعه‌محوری، استقلال در فکر، شجاعت نقد، آرامش در گفتگو، پرهیز از هیجان‌زدگی و پیوند علم با عمل، شخصیت یکپارچه خلاصه کرد.

در حالی که امروزه نظام‌های آموزشی ما را به سمت تخصصی شدن صرف سوق می‌دهند، علامه نمونه بارز یک «حکیم جامع» بود. او هم‌زمان در فقه، اصول، فلسفه، عرفان و تفسیر استاد بود. تخصص داشتن لازم است، اما نباید به جزیره‌ای‌شدن ذهن، منجر شود؛ برای فهم دین، نیاز به دیدی کلان و متدولوژی جامع دارید تا بتوانید پیوند عمیق میان آموزه‌های فقهی و مبانی عقلی را درک کنید.

علامه هرگز صرفا برای انباشت دانش مطالعه نمی‌کرد؛ او کتاب‌هایش را بر اساس نیازهای جامعه و پرسش‌های زمانه نوشت، مثلا اصول فلسفه و روش رئالیسم در پاسخ به نفوذ مارکسیسم نوشته شد. به جای اینکه صرفا خواننده کتاب‌های دیگران باشید، به مسئله‌های زمانه خود نگاه کنید، دانشجو و طلبه باید ببیند در دنیای امروز چه گره‌های فکری وجود دارد و سپس برای باز کردن آن گره‌ها، به سراغ متون اصیل برود.

علامه در المیزان بارها آرای مفسران بزرگ پیش از خود را نقد می‌کند؛ نه از روی بی‌احترامی، بلکه از روی پایبندی به متن، او مقلد هیچ مکتب یا شخصیتی نبود، بلکه مقلد دلیل بود. درگیر «هاله تقدس» اساتید یا کتاب‌های درسی نشوید، اخلاق علمی علامه به شما می‌آموزد که هیچ متنی (جز وحی) وحی منزل نیست، شجاعت بازخوانی و نقد منصفانه، کلید رشد علمی است.

علامه با هانری کربن (فیلسوف غربی) گفت‌وگو می‌کرد، نه با نگاه حذفی یا هیجانی، بلکه با منطق عقلی، او معتقد بود که حقیقت در فضای آرام و دور از جنجال سیاسی و هیجانی شکوفا می‌شود. در محیط‌های علمی (دانشگاه و حوزه)، «گفت‌وگو» را جایگزین تقابل کنید، برای دفاع از حقیقت، نیازی به فریاد زدن نیست؛ استدلال قوی و متین، برنده‌ترین سلاح است.

تفاوت علامه با بسیاری از نویسندگان، این بود که میان نوشته‌ها ومنش‌اش شکافی نبود، او وقتی از زهد یا حقیقت‌طلبی می‌نوشت، پیش‌تر آن را در وجود خود پیاده کرده بود. علم بدون تزکیه، به حجاب اکبر تبدیل می‌شود، دانشی که با خودسازی همراه نباشد، تنها انباشت اطلاعات است و قدرت تأثیرگذاری بر جامعه را نخواهد داشت.

جوانان اعم از طلبه یا دانشجویان از علامه بیاموزند که دغدغه‌مند باشند، درد جامعه را بشناسند، عمیق بخوانند، به سطحی‌نگری بسنده نکنند و مستقل فکر کنند، مغلوب و اسیر جریان‌های فکری دنیای روز نشوند.

انتهای پیام