در شرایطی که بخش عمده آب شرب استان از منابع زیرزمینی تأمین می‌شود، تکمیل سدهای نیمه‌تمام، توسعه منابع جایگزین و اصلاح الگوی مصرف، بیش از گذشته اهمیت یافته است؛ موضوعی که نشان می‌دهد امنیت آبی زنجان نه با بارش‌های مقطعی، بلکه با مدیریت پایدار منابع و تغییر رویکرد در مصرف و تخصیص آب محقق می‌شود.
محمدرضا رحمن‌نیا، مدیرکل هواشناسی استان زنجان در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به وضعیت بارندگی استان، اظهار می‌کند: میزان بارش استان تا ۱۶ آبان و پیش از محاسبه بارندگی‌های همان روز، ۳۵.۳ میلی‌متر بوده که نسبت به سال گذشته ۳۴.۸ میلی‌متر افزایش و نسبت به دوره بلندمدت ۴۴.۴ درصد رشد داشته است.
وی می‌افزاید: طارم با ۵۳.۷ میلی‌متر بیشترین میزان بارندگی را به خود اختصاص داده و زنجان مرکز استان نیز ۳۶.۱ میلی‌متر بارندگی ثبت کرده است.
رحمن‌نیا درباره بارش‌های سامانه اخیر نیز می‌گوید: بیشترین بارش این سامانه از قیدار با ۴۷.۴ میلی‌متر گزارش شده و پس از آن سهرورد با ۳۱.۹ میلی‌متر، گرماب با ۲۴.۶ میلی‌متر و نیک‌بهار با ۲۳.۳ میلی‌متر قرار دارند.
وی همچنین درباره مطرح شدن تأثیر پدیده ال‌نینو بر وضعیت بارشی کشور نیز اظهار می‌کند: اثر این پدیده در همه مناطق یکسان نیست و نمی‌توان آن را عامل قطعی افزایش یا کاهش بارش‌ها در یک منطقه دانست.
کارشناسان هواشناسی نیز معتقدند پدیده‌هایی مانند ال‌نینو در مقیاس جهانی بر الگوهای جوی اثرگذارند، اما میزان بارش یک منطقه نتیجه مجموعه‌ای از عوامل جوی است و نمی‌توان تغییرات بارندگی را تنها به یک پدیده نسبت داد.
با وجود بهبود نسبی شرایط بارشی، کاهش منابع آب زیرزمینی که طی سال‌های گذشته ایجاد شده، همچنان یکی از چالش‌های اصلی استان محسوب می‌شود؛ موضوعی که مدیریت مصرف و توسعه منابع پایدار را به یک ضرورت تبدیل کرده است.
همزمان با فعالیت سامانه بارشی و صدور هشدار نارنجی هواشناسی، دستگاه‌های اجرایی استان نیز در وضعیت آماده‌باش قرار می‌گیرند. ایوب بیگدلی، مدیرکل مدیریت بحران استانداری زنجان در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به آمادگی دستگاه‌های خدمات‌رسان و امدادی اظهار می‌کند: اکیپ‌های بازرسی به‌صورت روزانه عملکرد دستگاه‌های مسئول را رصد می‌کنند و تمهیدات لازم برای مدیریت شرایط اتخاذ شده است.
با این حال، تجربه سال‌های اخیر نشان داده است که بارش‌های مقطعی نمی‌تواند جایگزین برنامه‌های بلندمدت مدیریت آب شود؛ چراکه امنیت آبی استان به میزان بارندگی یک فصل وابسته نیست و به مجموعه‌ای از اقدامات در حوزه تأمین، مصرف و حفاظت از منابع بستگی دارد.
سدسازی و مدیریت مصرف؛ دو مسیر همزمان برای امنیت آبی زنجان
استان زنجان در سال‌های اخیر با چالش‌هایی همچون کاهش سطح آب‌های زیرزمینی، افت آبدهی چاه‌ها و افزایش نیاز بخش‌های مختلف به منابع آبی پایدار مواجه بوده است. در چنین شرایطی، تکمیل سدهای نیمه‌تمام، توسعه خطوط انتقال، استفاده از پساب و اصلاح الگوی مصرف، به عنوان محورهای اصلی مدیریت منابع آب استان دنبال می‌شود.
بر اساس اظهارات مسئولان حوزه آب، حدود ۹۵ تا ۹۸ درصد آب شرب استان زنجان از منابع زیرزمینی تأمین می‌شود؛ موضوعی که با توجه به روند کاهش ذخایر زیرزمینی، اهمیت حرکت به سمت منابع پایدار و توسعه استفاده از آب‌های سطحی را افزایش داده است.
مسعود بیات‌منش، معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار زنجان، پیش‌تر با اشاره به وضعیت منابع آب استان اعلام کرده بود که حفر چاه به تنهایی راهکار پایدار مقابله با کم‌آبی نیست و باید به سمت تقویت منابع سطحی و اجرای طرح‌های زیرساختی حرکت کرد.
به گفته وی، وضعیت آبدهی چاه‌های شهر زنجان نیز در سال‌های اخیر تغییر قابل توجهی داشته است؛ به‌گونه‌ای که برداشت از حدود ۲۰ حلقه چاه که در گذشته نزدیک به 1200 لیتر بر ثانیه بود، اکنون با افزایش تعداد چاه‌ها به حدود ۵۰ حلقه، به حدود ۲۶۰ لیتر بر ثانیه رسیده است.
یکی از مهم‌ترین طرح‌های آبی استان، سد بلوبین در شهرستان ایجرود است؛ پروژه‌ای که اکنون حدود ۸۷ درصد پیشرفت فیزیکی دارد و قرار است بخشی از نیازهای آبی منطقه را تأمین کند.
سیدمحسن صادقی، استاندار زنجان، در جریان بازدید از این طرح اعلام کرده است عملیات اجرایی سد بلوبین از سال ۱۳۸۶ آغاز شده و این پروژه تا پایان سال ۱۴۰۱ حدود ۲۰ درصد پیشرفت داشته، اما در سال‌های اخیر با پیگیری‌های انجام شده روند اجرای آن سرعت گرفته و پیشرفت آن به حدود ۸۷ درصد رسیده است.
سد بلوبین با ظرفیت مخزن ۳۰ میلیون مترمکعب، پس از بهره‌برداری، تأمین آب شرب شهرستان ایجرود، شهرهای حلب و زرین‌آباد و ۹۲ روستای منطقه را بر عهده خواهد داشت.
سعید صنعتی‌منفرد، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای زنجان، نیز در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به ظرفیت‌های این سد، اظهار می‌کند: علاوه بر تأمین آب شرب، حدود ۷.۹ تا ۸ میلیون مترمکعب برای حقابه پایین‌دست و نیاز زیست‌محیطی و حدود ۶.۱ میلیون مترمکعب برای ظرفیت صنعتی منطقه پیش‌بینی شده است.
وی همچنین تأکید می‌کند: پس از تأمین نیازهای شرب، کشاورزی و صنعت، مازاد آب این سد می‌تواند به عنوان ظرفیت پدافندی برای مدیریت کمبود آب سایر مناطق استان از جمله شهر زنجان مورد استفاده قرار گیرد.
در کنار سد بلوبین، سد مشمپا نیز به عنوان یکی دیگر از طرح‌های راهبردی استان در حوزه تأمین آب مطرح است. این پروژه پس از حدود ۹ سال توقف، دوباره وارد مرحله اجرایی شده و با ظرفیت مخزن ۳۵۰ میلیون مترمکعب، قرار است در تأمین آب شرب شهر زنجان، ۲۱۹ روستا و نیازهای بخش صنعت نقش داشته باشد.
با این حال، تجربه مدیریت منابع آب در کشور نشان می‌دهد توسعه زیرساخت‌ها به تنهایی پاسخگوی بحران آب نیست. اصلاح الگوی مصرف در بخش کشاورزی، کاهش برداشت از منابع زیرزمینی، استفاده از پساب در صنایع و افزایش بهره‌وری آب، بخش مهمی از مسیر عبور از تنش آبی محسوب می‌شود.
در همین راستا معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری زنجان اعلام کرده است سالانه حدود ۴۰ تا ۴۵ میلیون مترمکعب آب در بخش صنعت استان مصرف می‌شود که هدف‌گذاری شده حداقل ۲۰ میلیون مترمکعب از این میزان از طریق پساب تأمین شود.
در کنار مدیریت منابع، توجه به پیشگیری از خسارات ناشی از بارش‌ها نیز اهمیت دارد. لایروبی مسیر رودخانه‌ها، جلوگیری از ساخت‌وساز در حریم رودخانه‌ها، نگهداری مناسب کانال‌های هدایت آب و توجه به هشدارهای هواشناسی از جمله اقداماتی است که می‌تواند آثار احتمالی بارش‌های شدید را کاهش دهد.
به گزارش ایسنا، در نهایت، بارش‌های پاییزی زنجان فرصتی برای بهبود نسبی وضعیت منابع آبی ایجاد کرده است، اما این بارش‌ها نمی‌تواند جایگزین برنامه‌ریزی بلندمدت برای تأمین امنیت آبی استان باشد؛ مسیری که تکمیل طرح‌های آبی، مدیریت مصرف و حفاظت از منابع موجود را به ضرورتی اجتناب‌ناپذیر تبدیل کرده است. بارش‌های اخیر را می‌توان نه پایان نگرانی‌های آبی، بلکه فرصتی برای اجرای سیاست‌هایی دانست که بتواند فاصله میان منابع موجود و نیازهای روزافزون استان را کاهش دهد؛ چراکه امنیت آبی آینده زنجان بیش از آنکه به میزان بارش یک فصل وابسته باشد، به کیفیت تصمیم‌های امروز در مدیریت منابع بستگی دارد.
انتهای پیام
