کتابداران معتقدند انتخاب کتاب مناسب برای هر فرد، نیازمند شناخت علاقه‌مندی‌ها، روحیات و سطح آگاهی اوست و صرفاً معرفی آثار پرفروش یا شناخته‌شده نمی‌تواند پاسخگوی نیاز همه مخاطبان باشد. از سوی دیگر، گسترش شبکه‌های اجتماعی و ابزارهای هوش مصنوعی، شیوه جست‌وجو و انتخاب کتاب را تغییر داده، اما همچنان تجربه و شناخت کتابدار می‌تواند در ارائه راهنمایی دقیق‌تر به خوانندگان نقش مهمی داشته باشد.
در این گزارش، چهار کتابدار در مشهد از تجربه فعالیت خود، تغییر سلیقه مخاطبان، ضرورت مطالعه مستمر برای معرفی درست آثار و اقداماتی می‌گویند که می‌تواند زمینه ارتباط نزدیک‌تر مردم با کتاب را فراهم کند.
کتابدار باید راهنمای مخاطبان باشد، نه صرفاً عرضه‌کننده کتاب
مهدی کمالی، کتابدار، با اشاره به سابقه حدود ۱۳ سال فعالیت خود در این حوزه اظهار کرد: از ابتدا به کتاب و مطالعه علاقه داشتم و همین علاقه باعث شد وارد این حرفه شوم. در حال حاضر در یکی از شعب انتشارات وابسته به آستان قدس رضوی فعالیت می‌کنم و به‌تدریج علاقه‌ام به کتاب به حرفه اصلی من تبدیل شد.
وی با اشاره به موضوعات مورد علاقه مراجعه‌کنندگان افزود: بیشتر مخاطبان به دنبال کتاب‌هایی در حوزه ادبیات، رمان‌های ایرانی و خارجی و همچنین روان‌شناسی و خودیاری هستند که در این میان آثار روان‌شناسی و رمان‌های خارجی با استقبال بیشتری مواجه می‌شوند.
این کتابدار با تأکید بر اهمیت راهنمایی مخاطبان در انتخاب کتاب بیان کرد: تلاش ما این است که صرفاً عرضه‌کننده کتاب نباشیم، بلکه نقش راهنما را برای مخاطبان ایفا کنیم. فردی که برای انتخاب کتاب مراجعه می‌کند، به تجربه و شناخت ما اعتماد کرده و انتظار دارد اثری به او معرفی شود که برایش مفید باشد و حتی زمینه ورود جدی‌تر او به دنیای کتاب‌خوانی را فراهم کند.
کمالی ادامه داد: معرفی کتاب باید متناسب با روحیات و نیاز هر فرد انجام شود. ممکن است کتابی برای یک نفر جذاب و تأثیرگذار باشد، اما همان اثر برای فرد دیگری نتیجه مطلوبی نداشته باشد و حتی او را از ادامه مطالعه دلسرد کند. بارها پیش آمده است که مخاطب با درخواست کتابی مشخص مراجعه کرده، اما پس از گفت‌وگو و شناخت بهتر نیازهای او، اثر دیگری را پیشنهاد داده‌ایم.
وی با بیان اینکه فعالیت در حوزه کتاب تا اندازه‌ای به مشاوره و برقراری ارتباط با مخاطب نیاز دارد، خاطرنشان کرد: هدف نباید صرفاً درآمد حاصل از فروش باشد، بلکه باید تلاش کنیم فرد پس از مطالعه کتاب، چیزی به دانسته‌ها و تجربه‌هایش اضافه شود. معرفی نادرست یک اثر نیز ممکن است تجربه نامطلوبی برای مخاطب ایجاد کند و او را از کتاب‌خوانی فاصله دهد.
این کتابدار، مطالعه مستمر و شناخت محتوای آثار را مهم‌ترین عامل جلب اعتماد مخاطبان دانست و گفت: اگر معرفی کتاب صرفاً با هدف فروش اثری گران‌تر یا کسب درآمد بیشتر انجام شود، مخاطب به‌تدریج اعتماد خود را از دست می‌دهد. کتابدار باید خودش اهل مطالعه باشد تا بتواند با شناخت کافی، اثری متناسب با نیاز خواننده معرفی کند.
کمالی با اشاره به تأثیر فضای مجازی و ابزارهای هوش مصنوعی بر رفتار مخاطبان اظهار کرد: امروزه بسیاری از افراد پیش از مراجعه، از طریق شبکه‌های اجتماعی و ابزارهایی مانند چت‌جی‌پی‌تی درباره کتاب‌های مختلف اطلاعات به دست می‌آورند. این موضوع باعث شده مخاطبان با شناخت اولیه بیشتری مراجعه کنند و امکان گفت‌وگوی دقیق‌تر برای معرفی آثار مناسب فراهم شود.
کتابداری؛ شغلی آمیخته با آرامش و ارتباط با جویندگان علم
علی روشن‌کلاتی، کتابدار با سابقه ۱۲ سال فعالیت در مجموعه بوستان کتاب واقع در زیرگذر بوستان ملت مشهد، اظهار کرد: در شغل کتابداری آرامشی وجود دارد که آن را در سایر مشاغل تجربه نکرده‌ام و همین موضوع یکی از دلایل علاقه‌مندی من به ادامه فعالیت در این حوزه بوده است.
وی با اشاره به موقعیت مکانی این مجموعه در مقابل دانشگاه فردوسی مشهد افزود: بخش قابل توجهی از مراجعه‌کنندگان را دانشجویان و استادان دانشگاه فردوسی و همچنین اعضای هیأت علمی و دانشجویان سایر دانشگاه‌ها تشکیل می‌دهند. از آنجا که زمینه تخصصی این مجموعه عرضه کتاب‌های زبان‌های خارجی و منابع آموزش زبان است، زبان‌آموزان و آموزشگاه‌های زبان نیز از مراجعه‌کنندگان همیشگی آن هستند.
این کتابدار با اشاره به بخشی از فعالیت‌های خود در تأمین منابع دانشگاهی بیان کرد: یکی از کارهایی که معمولاً مخاطبان از جزئیات آن اطلاع ندارند، هماهنگی با استادان دانشگاه برای تهیه کتاب‌هایی است که به‌عنوان منابع درسی معرفی می‌کنند. در این مسیر گاهی لازم است با ناشران و مراکز پخش ارتباط بگیریم تا کتاب مورد نیاز دانشجویان تأمین شود.
روشن‌کلاتی درباره نقش کتابدار در راهنمایی مخاطبان گفت: با توجه به تخصصی بودن بخش قابل توجهی از کتاب‌های این مجموعه، صرفاً ارائه کتاب درخواستی کافی نیست و در بسیاری از موارد باید توضیحاتی درباره محتوای کتاب، سطح آموزشی و کاربرد آن ارائه شود تا فرد انتخاب مناسب‌تری داشته باشد.
وی ادامه داد: بارها پیش آمده است که مراجعه‌کنندگان پس از دریافت مشاوره، کتاب دیگری را به جای عنوان اولیه انتخاب کرده‌اند. شناخت دقیق خواسته مخاطب و ارائه اطلاعات درست می‌تواند در انتخاب بهتر کتاب تأثیرگذار باشد.
این کتابدار، برخورداری از اطلاعات کافی درباره آثار و آگاهی از نیاز مراجعه‌کننده را از مهم‌ترین عوامل جلب اعتماد دانست و تصریح کرد: با توجه به محدودیت فضای مجموعه و سرمایه موجود، امکان تأمین تمام منابع درخواستی وجود ندارد، اما تلاش می‌کنیم تا حد امکان نیاز مخاطبان را برطرف کنیم.
معرفی کتاب؛ فراتر از پاسخ به درخواست مخاطب
سیدمحمد مرتضوی، کتابدار با حدود ۱۳ سال سابقه فعالیت در این حوزه، اظهار کرد: از سال ۱۳۹۲ وارد این حرفه شدم و پیش از آن نیز به کتاب علاقه داشتم و با مطالعه مأنوس بودم. به‌تدریج متوجه شدم این شغل بیش از بسیاری از مشاغل دیگر با روحیاتم سازگاری دارد.
وی با اشاره به نوع درخواست‌های مخاطبان افزود: بخش قابل توجهی از مراجعه‌کنندگان به دنبال کتاب‌هایی برای اصلاح رفتار، افزایش مهارت‌های فردی و اجتماعی و بهبود کیفیت زندگی خود هستند و کتاب‌های روان‌شناسی و کسب‌وکار ازجمله موضوعات مورد استقبال آن‌هاست.
این کتابدار با بیان اینکه فعالیت در این حوزه تنها به چیدن و عرضه کتاب محدود نمی‌شود، ادامه داد: کتاب‌های سفارش‌داده‌شده پس از ورود باید بررسی، دسته‌بندی و در قفسه مناسب قرار بگیرند. همچنین معرفی آثار در فضای مجازی، رسیدگی به سفارش‌های اینترنتی، بسته‌بندی و ارسال کتاب‌ها، حضور در نمایشگاه‌ها و برگزاری تورهای کتاب‌گردی از دیگر فعالیت‌هایی است که برای ارتباط بیشتر مخاطبان با کتاب انجام می‌شود.
مرتضوی با تأکید بر اهمیت معرفی کتاب اظهار کرد: شاید تنها حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد مراجعه‌کنندگان از ابتدا کتاب موردنظر خود را انتخاب کرده باشند و صرفاً برای تهیه آن مراجعه کنند. بخش زیادی از مخاطبان انتظار دارند با توجه به نیاز و موضوعی که دنبال می‌کنند، کتاب مناسبی به آن‌ها معرفی شود. بنابراین کتابدار باید بتواند نیاز مخاطب را به‌درستی تشخیص دهد و با راهنمایی مناسب، او را به انتخاب درست برساند.
وی با اشاره به تأثیر تبلیغات فضای مجازی بر انتخاب مخاطبان بیان کرد: گاهی افراد به دلیل استقبال از یک کتاب در شبکه‌های اجتماعی، خواهان خرید آن می‌شوند، در حالی که ممکن است محتوای اثر با نیاز و انتظاراتشان هماهنگ نباشد. در چنین شرایطی تلاش می‌کنیم با توضیح درباره محتوای کتاب و معرفی گزینه مناسب‌تر، به مخاطب کمک کنیم انتخاب آگاهانه‌تری داشته باشد.
این کتابدار، مطالعه و تسلط بر محتوای آثار را از عوامل اصلی اعتمادسازی دانست و گفت: مخاطب زمانی به کتابدار اعتماد می‌کند که احساس کند با فردی اهل مطالعه و آشنا با محتوای کتاب‌ها روبه‌روست. مشتری از نحوه معرفی و توضیحات کتابدار متوجه می‌شود که او تا چه اندازه با اثر آشنایی دارد و آیا اطلاعاتش دقیق و قابل اتکاست یا خیر.
مرتضوی درباره فراهم کردن امکان ارتباط نزدیک‌تر مخاطبان با کتاب افزود: در این مجموعه میز و صندلی‌هایی قرار داده‌ایم تا افراد بتوانند کتاب را بردارند و بخشی از آن را پیش از خرید مطالعه کنند. همچنین گروه‌هایی از دانش‌آموزان، دانشجویان و خانواده‌ها برای شرکت در برنامه‌های کتاب‌گردی مراجعه می‌کنند و در این برنامه‌ها کتاب‌های متناسب با گروه‌های سنی مختلف به آن‌ها معرفی می‌شود.
وی با تأکید بر ضرورت تبدیل مطالعه به یکی از نیازهای اصلی زندگی تصریح کرد: گاهی افراد گرانی کتاب یا نداشتن وقت را بهانه مطالعه نکردن می‌دانند، در حالی که اگر یادگیری زبان یا شرکت در یک دوره آموزشی را برای آینده خود ضروری بدانند، معمولاً زمان و هزینه آن را فراهم می‌کنند. مطالعه نیز می‌تواند در مدیریت بسیاری از مسائل زندگی، از روابط خانوادگی تا چالش‌های فردی و شغلی، به افراد کمک کند.
شناخت محتوای آثار؛ شرط راهنمایی درست خوانندگان
محمد دانایی‌فر، کتابدار با هفت سال سابقه فعالیت در این حوزه، اظهار کرد: از روی علاقه وارد این حرفه شدم و طی این سال‌ها تلاش کرده‌ام در زمینه کتاب فعالیت داشته باشم.
وی با اشاره به نوع درخواست‌های مراجعه‌کنندگان افزود: بیشتر مخاطبان به دنبال کتاب‌های دانشگاهی و کتاب‌های آموزش زبان‌های خارجی هستند و این دو حوزه از بخش‌های پرمراجعه مجموعه به شمار می‌روند.
این کتابدار درباره نقش خود در معرفی آثار به مخاطبان بیان کرد: در صورتی که مراجعه‌کننده به راهنمایی نیاز داشته باشد، تلاش می‌کنیم توضیحات لازم را درباره کتاب در اختیار او قرار دهیم. این راهنمایی به میزان نیاز مخاطب و پرسش‌هایی که درباره اثر مطرح می‌کند، بستگی دارد.
دانایی‌فر با اشاره به تجربه تغییر انتخاب برخی مراجعه‌کنندگان پس از دریافت توضیحات خاطرنشان کرد: بارها پیش آمده است که فردی با درخواست یک کتاب وارد مجموعه شده، اما در نهایت کتاب دیگری را انتخاب کرده است. البته گاهی نیز پس از بررسی و دریافت توضیحات، همان کتاب اولیه را تهیه می‌کند.
وی برخورداری از اطلاعات کافی درباره آثار را مهم‌ترین عامل جلب اعتماد مخاطبان دانست و گفت: هر اندازه کتابدار شناخت بیشتری از کتاب‌ها داشته باشد، بهتر می‌تواند به پرسش‌های مخاطب پاسخ دهد و او را در انتخاب کتاب راهنمایی کند. بنابراین افزایش آگاهی و مطالعه مستمر کتابداران، نقش مهمی در بهبود ارتباط با مراجعه‌کنندگان دارد.
در مجموع، تجربه کتابداران در مشهد نشان می‌دهد که راهنمایی خوانندگان برای انتخاب آگاهانه آثار، شناخت تفاوت سلیقه‌ها و نیازهای مطالعاتی و تسلط بر محتوای کتاب‌ها از مهم‌ترین ظرفیت‌های انسانی در ترویج فرهنگ مطالعه است. اگرچه گسترش فضای مجازی و ابزارهای هوشمند، شیوه دسترسی به اطلاعات و انتخاب کتاب را تغییر داده، اما تجربه و شناخت کتابدار همچنان می‌تواند حلقه ارتباطی ارزشمندی میان کتاب و خواننده باشد.
از این رو، تقویت جایگاه کتابداران، توجه به آموزش و افزایش دانش تخصصی آن‌ها و فراهم کردن فرصت ارتباط نزدیک‌تر مخاطبان با آثار، می‌تواند به گسترش فرهنگ کتاب‌خوانی کمک کند؛ فرهنگی که تحقق آن تنها به عرضه کتاب وابسته نیست و به راهنمایی درست و ایجاد علاقه‌ای پایدار به مطالعه نیاز دارد.
انتهای پیام
