حسین خلیلی شایان در گفت‌وگو با ایسنا در تشریح نتایج بررسی‌های انجام‌شده درباره وضعیت منابع آب حوضه آبریز سد اکباتان، با اشاره به تفاوت معنادار روند بارش و جریان‌های سطحی اظهار کرد: بررسی داده‌های بلندمدت نشان می‌دهد در حالی که روند بارش در این حوضه طی دوره آماری مورد مطالعه تغییر کاهشی معناداری نداشته و حتی شیب روند آن افزایشی بوده است، ورودی آب به مخزن سد اکباتان در سال‌های اخیر با کاهش قابل توجهی مواجه شده است.
وی افزود: این مسئله نشان می‌دهد که تحلیل وضعیت منابع آب حوضه را نمی‌توان صرفاً بر اساس میزان بارش سالانه انجام داد و لازم است عوامل مؤثر بر تبدیل بارش به رواناب، تغییرات پوشش برف، وضعیت برداشت‌های انسانی، تغییر کاربری اراضی و الگوی بهره‌برداری از منابع آب به‌صورت هم‌زمان بررسی شوند.
کاهش محسوس ورودی آب به مخزن سد اکباتان
خلیلی شایان با اشاره به بررسی آمار ایستگاه‌های هیدرومتری و برآورد ورودی مخزن سد اکباتان گفت: بر اساس داده‌های موجود، میانگین بلندمدت ورودی آب به سد اکباتان حدود ۵۳ میلیون مترمکعب برآورد شده است؛ این در حالی است که در برخی سال‌های اخیر، حجم ورودی به مخزن به حدود ۲۱، ۲۳ و ۳۲ میلیون مترمکعب کاهش یافته است.
وی ادامه داد: بررسی میانگین‌های متحرک پنج‌ساله جریان‌های سطحی نیز نشان می‌دهد که از سال آبی ۱۳۸۸-۱۳۸۹ به بعد، این میانگین‌ها عمدتاً پایین‌تر از متوسط بلندمدت قرار گرفته‌اند؛ این در حالی است که در نمودارهای مربوط به بارش، چنین روند کاهشی مشابهی مشاهده نمی‌شود.
این کارشناس مطالعات آب‌های سطحی تصریح کرد: تفاوت روند بارش و جریان‌های سطحی، یکی از مهم‌ترین موضوعات حاصل از این مطالعات است و ضرورت بررسی دقیق‌تر عوامل مؤثر بر کاهش رواناب در حوضه آبریز سد اکباتان را نشان می‌دهد.
کاهش بارش‌های مؤثر؛ فراتر از شاخص مجموع بارندگی
وی با تأکید بر اهمیت بررسی ماهیت بارش‌ها اظهار کرد: در تحلیل‌های انجام‌شده، فراوانی بارش‌ها در حوضه آبریز سد اکباتان طبقه‌بندی و بررسی شده است. نتایج نشان می‌دهد با وجود ثبات نسبی مجموع بارش‌ها، بارش‌های بیش از پنج و ۱۰ میلی‌متر که نقش مهم‌تری در تولید رواناب دارند، روندی کاهشی داشته‌اند.
خلیلی شایان افزود: بنابراین، ثابت ماندن مجموع بارش سالانه لزوماً به معنای ثابت ماندن ظرفیت تولید رواناب در حوضه نیست؛ زیرا نوع، شدت، توزیع زمانی و میزان بارش‌های مؤثر در شکل‌گیری جریان‌های سطحی نقش تعیین‌کننده‌ای دارند.
وی خاطرنشان کرد: این موضوع از جمله عواملی است که می‌تواند بخشی از تفاوت میان روند بارش و میزان ورودی آب به سد را توضیح دهد و باید در مطالعات منابع آب مورد توجه قرار گیرد.
کاهش سطح پوشش برف و آب معادل برف
معاون مطالعات و تخصیص حوضه فلات مرکزی و شرق با اشاره به بررسی سه شاخص سطح پوشش برف، چگالی برف و آب معادل برف در حوضه آبریز سد اکباتان گفت: نتایج تحلیل‌ها نشان می‌دهد سطح پوشش برف روند کاهشی معناداری داشته و در شاخص آب معادل برف نیز کاهش معنادار مشاهده شده است؛ در حالی که در بررسی چگالی برف، روند کاهشی معناداری به دست نیامده است.
وی ادامه داد: این نتایج نشان می‌دهد بررسی تغییرات منابع آب حوضه باید فراتر از آمار بارش انجام شود و وضعیت ذخیره برفی و سهم آن در تأمین جریان‌های سطحی نیز به‌صورت ویژه مورد توجه قرار گیرد.
افزایش حدود چهار میلیون مترمکعبی مصارف آب در حوضه
خلیلی شایان در ادامه با اشاره به بررسی تغییرات منابع و مصارف آب در آماربرداری‌های دور دوم و سوم اظهار کرد: بر اساس اطلاعات موجود، مجموع مصارف آب در حوضه مورد مطالعه از حدود هشت میلیون مترمکعب در دوره دوم آماربرداری به ۱۱.۸ میلیون مترمکعب در دوره سوم رسیده است که نشان‌دهنده افزایش حدود چهار میلیون مترمکعبی مصارف است.
وی افزود: همچنین مقایسه تعداد چاه‌های ثبت‌شده در دو دوره آماربرداری نشان می‌دهد تعداد چاه‌ها از ۶۲ حلقه به ۱۵۴ حلقه افزایش یافته است.
این کارشناس مطالعات آب‌های سطحی با اشاره به ضرورت بررسی دقیق‌تر این آمارها تصریح کرد: بخشی از افزایش مصارف می‌تواند تحت تأثیر شرایط زمانی انجام آماربرداری و میزان آب موجود در رودخانه‌ها در زمان برداشت اطلاعات باشد؛ از این رو، برای تعیین میزان واقعی مصارف فعلی، لازم است وضعیت بهره‌برداری و برداشت‌های منابع آب در شرایط کنونی نیز مورد ارزیابی قرار گیرد.
افزایش ۴۰ درصدی اراضی آبی و باغی در حوضه سد اکباتان
وی با اشاره به نتایج بررسی تغییرات کاربری اراضی در حوضه آبریز سد اکباتان گفت: بر اساس اطلاعات استخراج‌شده از نقشه‌های کاربری اراضی، مجموع اراضی آبی و باغی در این حوضه از یک‌هزار و ۹۵۰ هکتار در سال ۱۳۶۲ به حدود دو هزار و ۷۱۱ هکتار در سال ۱۴۰۰ رسیده است که بیانگر افزایش حدود ۴۰ درصدی این اراضی است.
خلیلی شایان افزود: مجموع این اراضی حدود ۱۲ درصد از مساحت کل حوضه آبریز سد اکباتان را شامل می‌شود و با توجه به اهمیت تأمین آب شرب همدان، بررسی آثار توسعه اراضی آبی و باغی بر منابع آب سطحی و زیرزمینی منطقه ضرورت دارد.
وی با اشاره به تصاویر ماهواره‌ای و تغییرات پوشش گیاهی در سال‌های اخیر ادامه داد: بررسی تصاویر و لایه‌های اطلاعاتی کاربری اراضی، توسعه پوشش درختی و اراضی باغی در بخش‌هایی از حوضه و مجاورت با مسیر رودخانه‌ها را نشان می‌دهد که بررسی ارتباط این تغییرات با منابع تأمین آب و میزان برداشت‌ها ضروری است.
افت ذخایر آب زیرزمینی بر اساس تحلیل داده‌های ماهواره‌ای
معاون مطالعات و تخصیص حوضه فلات مرکزی و شرق همچنین با اشاره به استفاده از داده‌های ماهواره‌ای GRACE برای بررسی تغییرات ذخایر آب زیرزمینی اظهار کرد: نتایج تحلیل این داده‌ها، با وجود عدم قطعیت‌های موجود در این نوع مطالعات، نشان‌دهنده روند کاهشی ذخایر آب زیرزمینی در حوضه مورد بررسی است؛ به‌طوری که افتی در حدود هفت سانتی‌متر در هر دهه در تراز آب زیرزمینی برآورد شده است.
وی افزود: این موضوع در کنار افزایش مصارف، توسعه اراضی آبی و کاهش جریان‌های سطحی، ضرورت توجه هم‌زمان به منابع آب سطحی و زیرزمینی و مدیریت یکپارچه آنها را نشان می‌دهد.
لزوم بازنگری در الگوی بهره‌برداری از مخزن سد اکباتان
وی با اشاره به بررسی هم‌زمان ورودی، خروجی و حجم مخزن سد اکباتان اظهار کرد: داده‌های تاریخی نشان می‌دهد در بسیاری از سال‌های آبی، حجم ورودی به مخزن از ظرفیت اسمی آن بیشتر بوده و سد با تکرار سرریز مواجه شده است.
خلیلی شایان ادامه داد: این موضوع در شرایطی رخ می‌دهد که روند بلندمدت جریان‌های ورودی کاهشی است. بنابراین، بررسی ظرفیت ذخیره‌سازی، نحوه بهره‌برداری از مخزن و امکان استفاده مؤثرتر از منابع آب ورودی اهمیت ویژه‌ای دارد.
وی با اشاره به تفاوت رفتار بهره‌برداری در سال‌های مختلف آبی افزود: در برخی سال‌ها، با وجود بارش کمتر نسبت به سال قبل، میزان خروجی مخزن از ورودی آن بیشتر بوده و در برخی سال‌های دیگر نیز رفتار متفاوتی مشاهده شده است.
وی تصریح کرد: این تفاوت‌ها ضرورت بررسی منحنی فرمان بهره‌برداری سد، ارزیابی عملکرد مدل‌های پیش‌بینی و استفاده از روش‌های بهینه‌سازی مدیریت مخزن را مطرح می‌کند تا امکان ذخیره‌سازی مؤثرتر آب و مدیریت بهتر خروجی‌ها فراهم شود.
بررسی راهکارهای افزایش ذخیره‌سازی و مدیریت مصارف
معاون مطالعات و تخصیص حوضه فلات مرکزی و شرق در جمع‌بندی نتایج مطالعات، بر ضرورت پیگیری مجموعه‌ای از اقدامات مدیریتی و مطالعاتی تأکید کرد و گفت: بازنگری در منحنی فرمان بهره‌برداری سد، استفاده از مدل‌های پیش‌بینی بارش و رواناب، بررسی امکان احداث سازه‌های کنترل و تأخیری در مسیر رودخانه‌ها و افزایش زمان تمرکز رواناب از جمله اقداماتی است که می‌تواند در بهبود مدیریت منابع آب حوضه مؤثر باشد.
وی افزود: بررسی ارتباط سرریزهای سد اکباتان با تغذیه آبخوان همدان، ارزیابی نقش این سرریزها در تقویت منابع آب زیرزمینی و بررسی امکان استفاده مؤثرتر از ظرفیت‌های موجود برای تأمین آب شرب استان نیز از دیگر محورهای قابل پیگیری است.
خلیلی شایان همچنین بر ضرورت شفاف‌سازی وضعیت مصارف و حقابه‌ها، بررسی میزان برداشت‌های مجاز و غیرمجاز، تعیین سهم منابع آب سطحی و زیرزمینی در تأمین مصارف و ارزیابی تغییرات کاربری اراضی تأکید کرد.
وی خاطرنشان کرد: بررسی وضعیت حقابه‌های دارای سابقه پیش از سال ۱۳۶۱، میزان تحقق آنها و ساماندهی برداشت‌ها در محدوده حوضه نیز باید در برنامه مطالعاتی و مدیریتی قرار گیرد.
وی در پایان تأکید کرد: نتایج مطالعات حوضه آبریز سد اکباتان نشان می‌دهد که مدیریت پایدار منابع آب این منطقه نیازمند نگاهی جامع و فراتر از شاخص میزان بارش است. کاهش جریان‌های سطحی، تغییر ماهیت بارش‌ها، کاهش سطح پوشش برف، افزایش مصارف و توسعه اراضی آبی، مجموعه عواملی هستند که لزوم بازنگری در شیوه مدیریت منابع آب و بهره‌برداری از سد را بیش از پیش آشکار می‌کنند.
انتهای پیام
