محمد مقدم در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به اهمیت تغییر رویکردهای آموزشی در دانشگاه‌ها، اظهار کرد: با توجه به شرایط نظام آموزشی ایران، ساختار دانشگاه‌ها، امکانات آموزشی و شیوه‌های ارزشیابی رایج، یکی از موضوعات مهمی که باید مورد توجه قرار گیرد، حرکت از آموزش صرفاً نظری به سمت شیوه‌هایی است، که دانشجو بتواند آموخته‌های خود را در موقعیت‌های واقعی به کار بگیرد. یادگیری مبتنی بر پروژه یکی از روش‌هایی است که می‌تواند در این زمینه نقش مؤثری داشته باشد.
وی با تشریح تفاوت یادگیری مبتنی بر پروژه با انجام تکالیف معمول دانشگاهی، ادامه داد: در روش آموزش سنتی، دانشجو معمولاً مطالب را از استاد دریافت می‌کند و با انجام تکالیف، حل تمرین یا ارائه گزارش، میزان یادگیری خود را نشان می‌دهد. در این روش، تمرکز بیشتر بر یادگیری مفاهیم نظری، به خاطر سپردن مطالب و پاسخ‌گویی به پرسش‌های مشخص است، اما در یادگیری مبتنی بر پروژه، دانشجو باید آموخته‌های نظری خود را برای حل یک مسئله واقعی به کار بگیرد و در نهایت به نتیجه‌ای عملی و قابل ارزیابی برسد.
این عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد اضافه کرد: خروجی یک پروژه می‌تواند تولید یک محصول، طراحی یک دستگاه، اجرای یک آزمایش کاربردی یا ارائه یک راهکار علمی برای برطرف کردن یک مشکل باشد. بنابراین، تفاوت اصلی این دو شیوه در آن است، که در تکالیف معمولی، هدف عمدتاً یادگیری مطالب درسی است، اما در پروژه، دانشجو باید از دانش خود برای حل یک مسئله استفاده کند.
مقدم با بیان اینکه مسیر انجام تکالیف معمولاً از ابتدا مشخص است، بیان کرد: در پروژه‌های دانشجویی، فرد باید درباره روش اجرا، منابع مورد نیاز، چگونگی جمع‌آوری اطلاعات و راهکارهای رسیدن به نتیجه تصمیم‌گیری کند. این فرایند باعث می‌شود دانشجو علاوه بر یادگیری محتوای علمی، توانایی تصمیم‌گیری، برنامه‌ریزی و مواجهه با مسائل پیش‌بینی‌نشده را نیز در خود تقویت کند.
وی در ادامه با اشاره به تفاوت شیوه‌های ارزشیابی در این دو روش آموزشی، خاطرنشان کرد: در آموزش سنتی، ارزیابی بیشتر بر اساس امتحان و نمره انجام می‌شود، در حالی که در یادگیری پروژه‌محور، تنها میزان دانش نظری دانشجو ملاک نیست و مهارت عملی، خلاقیت، توانایی حل مسئله و کار گروهی نیز مورد توجه قرار می‌گیرد. در این روش، استاد بیشتر نقش راهنما و هدایت‌کننده را دارد و دانشجو مسئولیت فعال‌تری در فرایند یادگیری بر عهده می‌گیرد.
این عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد برای توضیح کاربرد این شیوه در رشته‌های کشاورزی و علوم باغبانی به مثالی اشاره کرد و گفت: به‌جای اینکه دانشجو صرفاً درباره روش‌های افزایش عملکرد زعفران تحقیق کند، می‌تواند یک پروژه واقعی طراحی کرده و تیمارهای مختلف را اجرا کند، داده‌های مورد نیاز را جمع‌آوری و تحلیل کند و در نهایت راهکاری کاربردی برای افزایش عملکرد این محصول ارائه دهد. در چنین شرایطی، دانشجو علاوه بر آشنایی با مباحث نظری، تجربه اجرای یک فعالیت پژوهشی و بررسی نتایج آن را نیز به دست می‌آورد.
ضرورت ارزیابی عادلانه سهم دانشجویان در پروژه‌های گروهی
مقدم به یکی از چالش‌های اجرای پروژه‌های گروهی در دانشگاه‌ها اشاره کرد و گفت: یکی از مشکلات رایج در پروژه‌های گروهی این است که گاهی تمام اعضای یک گروه نمره یکسانی دریافت می‌کنند، در حالی که میزان مشارکت، تلاش و مسئولیت‌پذیری آن‌ها یکسان نیست. ممکن است یک دانشجو بخش عمده فعالیت‌های پروژه را انجام دهد، اما دانشجوی دیگری مشارکت محدودی داشته باشد و در نهایت هر دو نمره مشابهی دریافت کنند.
وی ادامه داد: برای جلوگیری از این مسئله و دستیابی به یک نظام ارزشیابی عادلانه، بهتر است ارزیابی پروژه‌ها به‌صورت چندبخشی انجام شود، که علاوه بر کیفیت نتیجه نهایی، میزان مشارکت و عملکرد واقعی هر دانشجو نیز مشخص باشد.
این عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد نخستین گام در این زمینه را تعیین وظایف مشخص برای اعضای گروه دانست و افزود: در ابتدای اجرای پروژه باید مسئولیت هر دانشجو به‌صورت دقیق تعیین شود. برای مثال، یک نفر می‌تواند مسئول جمع‌آوری اطلاعات و منابع علمی باشد، دانشجوی دیگر اجرای آزمایش را بر عهده بگیرد و فرد دیگری مسئول تجزیه‌وتحلیل داده‌ها باشد. مشخص بودن وظایف باعث می‌شود عملکرد هر فرد در مراحل مختلف پروژه قابل بررسی باشد.
مقدم ارائه گزارش عملکرد فردی را یکی دیگر از راهکارهای ارزیابی دانست و گفت: هر دانشجو باید در مراحل مختلف پروژه، فعالیت‌هایی را که انجام داده و نتایجی را که به دست آورده است، گزارش کند. همچنین می‌توان از روش ارزیابی همتایان استفاده کرد، به این معنا که اعضای گروه میزان همکاری، مسئولیت‌پذیری و مشارکت یکدیگر را بررسی کنند.
وی با تأکید بر نقش استاد در ارزشیابی پروژه‌ها، اضافه کرد: استاد نیز باید با بررسی روند انجام کار، میزان تسلط علمی دانشجویان و نقش واقعی هر فرد را مشخص کند. علاوه بر این، برگزاری جلسه ارائه و دفاع فردی در پایان پروژه اهمیت زیادی دارد؛ زیرا هر دانشجو باید بتواند درباره بخشی که مسئولیت آن را بر عهده داشته و همچنین کلیات پروژه توضیح دهد و به پرسش‌های مطرح‌شده پاسخ بگوید.
این عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد بیان کرد: استفاده هم‌زمان از تعیین وظایف مشخص، گزارش عملکرد فردی، ارزیابی همتایان، بررسی استاد و دفاع فردی می‌تواند به ایجاد یک نظام ارزشیابی دقیق‌تر کمک کند. در این صورت، هم کیفیت محصول یا نتیجه نهایی پروژه اهمیت خواهد داشت و هم تلاش و سهم واقعی هر یک از دانشجویان به‌درستی دیده می‌شود.
ظرفیت رشته‌های دانشگاهی برای اجرای آموزش پروژه‌محور
مقدم درباره رشته‌هایی که ظرفیت بیشتری برای اجرای یادگیری مبتنی بر پروژه دارند، خاطرنشان کرد: این روش تقریباً در تمام رشته‌های دانشگاهی قابل اجراست، اما در رشته‌هایی که ارتباط مستقیم‌تری با مسائل واقعی جامعه، صنعت، کشاورزی و فناوری دارند، امکان اجرای آن بیشتر است. در واقع، هر رشته‌ای که بتواند بخشی از دانش نظری خود را به یک مسئله عملی پیوند دهد، ظرفیت استفاده از این روش را خواهد داشت.
وی با اشاره به ظرفیت رشته‌های فنی و مهندسی، ادامه داد: طراحی و ساخت تجهیزات صنعتی، طراحی سامانه‌های هوشمند، تولید نمونه اولیه محصولات و بهینه‌سازی فرایندهای تولید از جمله موضوعاتی هستند، که دانشجویان این رشته‌ها می‌توانند در قالب پروژه دنبال کنند. در چنین پروژه‌هایی، دانشجو با مراحل طراحی، اجرا، بررسی عملکرد و اصلاح محصول آشنا می‌شود و می‌تواند نتیجه آموخته‌های خود را در قالب یک دستاورد عملی ارائه دهد.
این عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد همچنین رشته‌های کشاورزی و منابع طبیعی را نیز از زمینه‌های مناسب برای اجرای این شیوه آموزشی دانست و افزود: تولید و فرآوری محصولات کشاورزی، طراحی سامانه‌های آبیاری هوشمند، تولید کودهای زیستی و محصولات ارگانیک، اصلاح روش‌های کشت، افزایش بهره‌وری و تولید فرآورده‌های گیاهی و دارویی از جمله موضوعاتی هستند، که می‌توانند به پروژه‌های کاربردی دانشجویان تبدیل شوند.
مقدم ادامه داد: در رشته‌های علوم پزشکی و دامپزشکی نیز می‌توان پروژه‌هایی با موضوع طراحی روش‌های تشخیص بیماری، تولید محصولات بهداشتی و دارویی، بررسی راهکارهای پیشگیری از بیماری‌ها و طراحی برنامه‌های بهبود سلامت جامعه و دام تعریف کرد. در رشته‌های علوم پایه نیز طراحی و اجرای آزمایش‌های کاربردی، تولید مواد و ترکیبات جدید، توسعه روش‌های آزمایشگاهی و استفاده از نتایج پژوهش‌ها در صنایع مختلف می‌تواند زمینه‌ساز اجرای پروژه‌های دانشجویی باشد.
وی با اشاره به اینکه کاربرد یادگیری پروژه‌محور به رشته‌های فنی و آزمایشگاهی محدود نمی‌شود، اضافه کرد: در رشته‌های علوم انسانی و مدیریت نیز می‌توان از این روش بهره گرفت. طراحی کسب‌وکارهای جدید، بررسی مشکلات اجتماعی و ارائه راهکار، طراحی سامانه‌های آموزشی و توسعه روش‌های نوین مدیریت سازمان‌ها از جمله موضوعاتی است که می‌تواند در قالب پروژه‌های دانشجویی دنبال شود.
ارتباط دانشگاه با بخش تولید، شرط موفقیت یادگیری پروژه‌محور
این عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد با تأکید بر ضرورت توجه دانشگاه‌ها به نیازهای واقعی جامعه و بازار کار، بیان کرد: با توجه به شرایط آموزشی و نیازهای اقتصادی ایران، یادگیری مبتنی بر پروژه می‌تواند فاصله میان آموزش دانشگاهی و نیازهای واقعی جامعه را کاهش دهد. یکی از مهم‌ترین مزایای این روش آن است، که دانشجو به‌جای اینکه صرفاً برای امتحان و کسب نمره درس بخواند، یاد می‌گیرد چگونه از دانش خود برای حل مسائل واقعی، تولید محصول، ایجاد اشتغال و توسعه فناوری استفاده کند.
مقدم با بیان اینکه صرف تعریف پروژه برای دانشجویان به معنای تحقق کامل آموزش پروژه‌محور نیست، خاطرنشان کرد: مهم این است که پروژه‌ها از مسائل واقعی و نیازهای موجود در جامعه انتخاب شوند و دانشجو فرصت داشته باشد آموخته‌های خود را در عمل به کار بگیرد. اگر پروژه‌ها صرفاً به تهیه گزارش‌های نظری و گردآوری مطالب محدود شوند، نمی‌توان انتظار داشت، که مهارت‌های عملی و توانایی حل مسئله در دانشجویان به شکل مطلوب تقویت شود.
وی ارتباط واقعی دانشگاه با صنعت، کشاورزی و بخش تولید را مهم‌ترین شرط موفقیت این روش در دانشگاه‌های ایران دانست و تصریح کرد: پروژه‌های دانشجویی باید به مسائل واقعی جامعه متصل شوند و خروجی آن‌ها قابلیت استفاده و حتی تجاری‌سازی داشته باشد. در چنین شرایطی، دانشگاه می‌تواند علاوه بر انتقال دانش و مفاهیم علمی، زمینه پرورش دانش‌آموختگانی را فراهم کند، که توانایی به‌کارگیری آموخته‌های خود، پاسخ‌گویی به نیازهای جامعه و مشارکت در تولید و توسعه فناوری را داشته باشند.
انتهای پیام
