کتاب، سالهاست که یکی از مهمترین ابزارهای انتقال تجربه، دانش و اندیشه میان نسلها محسوب میشود، همراهی خاموش اما اثرگذار که میتواند پنجرهای تازه به روی انسان بگشاید، افق نگاه او را گستردهتر کند و فرصت مواجهه با جهانهایی را فراهم آورد که شاید در زندگی روزمره هرگز تجربه نکند، با این حال، در دنیای امروز که سرعت دسترسی به اطلاعات افزایش یافته و فناوریهای ارتباطی شکل تازهای به سبک زندگی مردم بخشیدهاند، جایگاه کتاب و مطالعه نیز با تغییرات و چالشهای جدی روبرو شده است.
در دورانی کتابخوانی یکی از راههای اصلی کسب آگاهی و پر کردن اوقات فراغت بود، اما امروز رقابت سنگینی میان کتاب و انبوهی از سرگرمیهای دیجیتال شکل گرفته است، محتوای کوتاه و پرسرعت شبکههای اجتماعی، فیلمها، بازیهای رایانهای و مشغلههای روزمره، فرصت و حوصله مطالعه عمیق را برای بسیاری از افراد محدود کردهاند، بهگونهای که گاهی ساعتها از وقت افراد در فضای مجازی سپری میشود، اما اختصاص حتی چند دقیقه به خواندن یک کتاب به برنامهای دشوار و به تعویق افتاده تبدیل میشود.
البته نمیتوان تمام دلایل کاهش اقبال به کتابخوانی را در گسترش فضای مجازی خلاصه کرد، هزینه تهیه کتاب، شرایط اقتصادی خانوادهها، نبود عادت مطالعه از دوران کودکی، ضعف برنامههای مستمر ترویجی، دسترسی نداشتن برخی مناطق به امکانات کتابخانهای مناسب و همچنین فاصله گرفتن شیوههای سنتی معرفی کتاب از سلیقه نسل جدید، از جمله موضوعاتی هستند که میتوانند در کمرنگ شدن فرهنگ مطالعه نقش داشته باشند. مسئلهای که اگر به درستی مورد توجه قرار نگیرد، ممکن است فاصله میان نسلهای جدید و دنیای کتاب را بیشتر کند.
در چنین شرایطی، کتابخانهها دیگر نمیتوانند صرفاً به عنوان مکانی برای نگهداری منابع مکتوب و امانت دادن کتاب شناخته شوند، بلکه باید به فضاهایی پویا برای گفتوگو، یادگیری، تبادل اندیشه، فعالیتهای فرهنگی و کشف استعدادها تبدیل شوند و در این میان، نقش کتابداران اهمیتی دوچندان پیدا میکند، افرادی که در بسیاری از مواقع، نخستین راهنمای مخاطبان برای ورود به دنیای کتاب هستند و میتوانند با شناخت علایق و نیازهای مطالعاتی افراد، معرفی آثار متناسب، برگزاری نشستهای کتابخوانی و اجرای برنامههای خلاقانه، فاصله میان کتاب و مخاطب را کاهش دهند.
از سوی دیگر، شکلگیری فرهنگ مطالعه از خانواده آغاز میشود، کودکی که در محیط خانه با کتاب و کتابخوانی مواجه میشود، بیش از دیگران فرصت دارد مطالعه را به بخشی طبیعی از زندگی خود تبدیل کند و مدارس نیز در کنار آموزش رسمی، میتوانند با ایجاد فرصتهای جذاب برای مطالعه آزاد، معرفی کتابهای متناسب با سن دانشآموزان و تقویت مهارت خواندن و تفکر، در پرورش نسل کتابخوان نقشآفرین باشند، در سطحی گستردهتر، نهادهای فرهنگی و مسئولان نیز باید با فراهم کردن زیرساختهای مناسب، حمایت از کتابخانهها و کتابداران و اجرای برنامههای اثربخش، زمینه دسترسی آسانتر مردم به کتاب را فراهم کنند.
با این وجود، پرسش اساسی همچنان پابرجا است، زیرا کتاب باوجود تمام ظرفیتهای آموزشی، فرهنگی و اجتماعی خود، هنوز نتوانسته جایگاه ثابتی در برنامه روزانه بخش قابلتوجهی از جامعه پیدا کند؟ آیا مسئله تنها تغییر ذائقه مخاطبان است یا باید در شیوههای معرفی کتاب، مدیریت کتابخانهها و برنامههای ترویج مطالعه نیز بازنگری کرد؟ کتابداران برای جذب کودکان، نوجوانان و جوانان به کتابخانهها با چه دشواریهایی مواجهاند و چه اقداماتی میتواند کتاب را از حاشیه زندگی روزمره به متن آن بازگرداند؟
بیتردید، ترویج کتابخوانی با برگزاری چند برنامه مناسبتی و توصیههای همیشگی به مطالعه محقق نمیشود، بلکه نیازمند برنامهریزی مستمر، شناخت مخاطب، ایجاد جذابیت و همراهی خانوادهها و نهادهای فرهنگی است، چراکه جامعه کتابخوان، تنها جامعهای با تعداد بیشتری کتاب در قفسهها نیست، بلکه جامعهای است که در آن پرسیدن، اندیشیدن، آموختن و جستوجوی آگاهی به بخشی از زندگی روزمره مردم تبدیل شده است، مسیری که کتابداران در روشن نگه داشتن چراغ آن نقشی انکارناپذیر دارند.
کتابدار باید پیش از معرفی و امانت دادن آثار جدید، خودش آنها را مطالعه کند
محبوبه احمدی، مسئول کتابخانه شهدای چالشتر با ۲۴ سال سابقه در حوزه کتابداری در گفتوگو با ایسنا، با اشاره به راهکارهای ترویج فرهنگ کتابخوانی در جامعه، اظهار کرد: تحقق این هدف پیش از هر چیز مستلزم آگاهی و شناخت کافی مسئولان و کتابداران از ظرفیتهای کتابخانهها، بهویژه کتابخانههای عمومی است.
وی افزود: تشویق خانوادهها به حضور در کتابخانه و مطالعه جمعی از جمله اقداماتی است که میتواند در گسترش کتابخوانی مؤثر باشد، برای مثال، هنگامی که مادری به همراه فرزند یا سایر اعضای خانواده به کتابخانه مراجعه میکند، کتابدار باید با برخورد مناسب و معرفی آثار متناسب با علایق آنها، زمینه علاقهمندی و عضویت سایر اعضای خانواده را نیز فراهم کند.
احمدی به اهمیت پویایی منابع کتابخانهای اشاره کرد و گفت: کتابخانه نباید فضایی راکد و بدون تغییر داشته باشد، بلکه کتابداران و مسئولان آن باید برای تأمین کتابهای جدید، ارزشمند و متناسب با نیاز مخاطبان تلاش کنند، در کنار این موضوع، نظمبخشی به فضای کتابخانه و اطلاعرسانی گسترده در سطح شهر نیز ضروری است تا شهروندان ضمن آشنایی با محل کتابخانهها، از امکانات و ظرفیتهای آنها استفاده کنند.
این کتابدار گفت: خانوادهها باید خرید کتاب را به یکی از اولویتهای خود تبدیل کنند، از سوی دیگر، فرهنگ اهدای کتاب نیز باید تقویت شود و میتوان با در نظر گرفتن هدیهای هرچند کوچک برای اهداکنندگان، از این اقدام ارزشمند قدردانی کرد.
وی با اشاره به اینکه برگزاری مسابقات مکتوب کتابخوانی از دیگر راهکارهای جذب مخاطبان، بهویژه نوجوانان به کتاب به شمار میرود، تصریح کرد: این مسابقات میتوانند متناسب با مناسبتهای مختلف برگزار شوند، به این صورت که کتابی به مخاطبان معرفی شود و از نوجوانان دعوت کنیم پس از مطالعه آن، در مسابقه مکتوب شرکت کنند، همچنین نصب تابلوهای اطلاعرسانی در نقاط مختلف شهر و معرفی نشانی کتابخانهها از اقداماتی است که میتواند به رفع ناآگاهی برخی شهروندان از محل استقرار این مراکز کمک کند.
احمدی با تأکید بر نقش الگویی کتابداران در ترویج مطالعه، بیان کرد: کتابدار باید پیش از معرفی و امانت دادن آثار جدید، خودش آنها را مطالعه کند تا بتواند با شناخت محتوای کتاب، آن را به مخاطبان، بهویژه کودکان و نوجوانان، معرفی کند.
وی در خصوص میزان استقبال شهروندان از امانت گرفتن کتاب در سالجاری، اظهار کرد: باوجود تلاشهایی که برای افزایش مراجعه و امانت کتاب انجام دادهام، استقبال در حد انتظار نبوده است، برای تحقق این هدف به مدارس مراجعه کردم و با شهردار، مردم و خیرین نیز گفتوگو داشتم، اما با این اقدامات نیز نتوانستم میزان استقبال موردنظر را ایجاد کنم و دلیل دقیق این موضوع برایم مشخص نیست.
مسئول کتابخانه شهدای چالشتر با اشاره به نوع مراجعهکنندگان به این کتابخانه، افزود: در حال حاضر کودکان، نوجوانان و بزرگسالان بیشتر برای قرائت یا استفاده از منابع کمک درسی به کتابخانه مراجعه میکنند و استقبال از امانت گرفتن کتابهای غیردرسی چندان مطلوب نیست.
وی با بیان اینکه یکی از عوامل مؤثر بر کاهش گرایش به مطالعه کتابهای چاپی گسترش استفاده از ابزارهای دیجیتال مانند تلفن همراه محسوب میشود، گفت: گرایش کودکان و نوجوانان به تلفن همراه و همچنین رواج پادکستها و کتابهای صوتی میتواند بر میزان مراجعه آنها به کتابخانه تأثیرگذار باشد، البته در میان مراجعهکنندگان، مادرانی نیز حضور دارند که برای مطالعه رمان، کتابهای روانشناسی کودک، علوم اجتماعی و آشپزی به کتابخانه مراجعه میکنند، برخی از آنها عنوان میکنند که از استفاده مداوم از تلفن همراه خسته شدهاند و برای بازگشت به مطالعه و انس گرفتن دوباره با کتاب به کتابخانه مراجعه کردهاند، امیدواریم این روند به تقویت مجدد فرهنگ کتابخوانی در میان خانوادهها منجر شود.
احمدی در ادامه به با اشاره به اقدامات انجام شده برای تأمین کتابهای متناسب با سلیقه کودکان و نوجوانان، گفت: برای شناسایی و تهیه آثار مورد علاقه این گروههای سنی، از طریق اینترنت با انتشارات مختلف ارتباط گرفتم و حدود دو ماه پیش با ۱۲ انتشارات تماس برقرار کردم، تلاش داشتم کتابهایی را انتخاب کنم که علاوه بر تناسب با علایق کودکان و نوجوانان، از نظر هزینه نیز امکان تهیه آنها وجود داشته باشد، در این زمینه کتابهایی تهیه شد و کودکان و نوجوانان نیز با آثار مورد علاقه خود آشنا شدند و آنها را مطالعه کردند.
این کتابدار در خصوص راهکارهای افزایش منابع کتابخانه با وجود رشد قیمت کتاب، اظهار کرد: یکی از اقداماتی که در این زمینه دنبال کردم، جلب مشارکت خیرین و برقراری ارتباط با ناشران بود.
وی افزود: همچنین از ظرفیت تریبون نماز جمعه، مدارس و مساجد و حتی خانوادههایی که برای شرکت در مراسم اعتکاف حضور پیدا میکنند، برای ترویج فرهنگ اهدای کتاب استفاده کردهام، در این ارتباط از خانوادهها خواستهام کتابهایی را که مطالعه کردهاند و همچنان تمیز و قابل استفاده هستند، به کتابخانه اهدا کنند تا سایر علاقهمندان نیز بتوانند از آنها بهره ببرند، امسال نیز نزدیک به ۶۰ میلیون تومان کتاب برای کتابخانه تهیه کردهام.
احمدی گفت: کتابهای بسیاری در حوزههای مختلف مطالعه کردهام، از جمله کتابهایی که در این زمینه خواندهام، میتوان به آثار حوزه دفاع مقدس از جمله «تنها گریه نکن» و «تب ناتمام» و همچنین کتابهای جدید ویژه نوجوانان اشاره کرد، کتابی نیز درباره زندگی امام علی(ع) تا شهادت امام حسین(ع) به شیوه داستانی و با نثری روان نوشته شده بود که آن را مطالعه کردم.
مسئول کتابخانه شهدای چالشتر با بیان اینکه مطالعه کتاب توسط کتابدار نقش مهمی در جذب مخاطب دارد، تصریح کرد: کتابداری که خودش اهل مطالعه نباشد، نمیتواند بهدرستی در جذب افراد به کتابخانه و افزایش عضویت آنها اثرگذار باشد، کتابدار باید کتابها را بشناسد، درباره آنها اطلاعات کافی داشته باشد و بتواند آثار مناسب را به مخاطبان معرفی کند.
احمدی گفت: هفتهای یک بار به مدارس مراجعه میکنم و کتابهایی را که مطالعه کردهام به دانشآموزان معرفی میکنم، این شیوه در علاقهمند کردن دانشآموزان به کتاب مؤثر بوده است، همچنین از آنها میخواهم کتاب معرفیشده را در کتابخانه مطالعه کنند یا به امانت ببرند و پس از خواندن، نظر و نوشته خود را درباره آن به من تحویل دهند تا بهعنوان تشویق، جایزهای دریافت کنند.
کتابخانه باید محیطی جذاب و متناسب با روحیات نسل جدید باشد
سیده فرزانه موسوی، کتابدار با ۱۱ سال سابقه فعالیت در حوزه کتاب و ترویج کتابخوانی در گفتوگو با ایسنا، با اشاره به کمرنگ شدن عادت مطالعه در جامعه، اظهار کرد: یکی از مهمترین چالشهای پیشروی کتابخانههای چهارمحال و بختیاری، کاهش تدریجی عادت به مطالعه، بهویژه در میان نسل نوجوان و جوان به شمار میرود، زیرا بخش قابل توجهی از اوقات فراغت این گروههای سنی به سرگرمیهای فضای مجازی اختصاص پیدا کرده است.
وی افزود: به نظر میرسد خانوادهها و مدارس نیز آنگونه که باید به موضوع کتابخوانی توجه نمیکنند و فرصت کافی برای مطالعه در برنامه روزانه کودکان و نوجوانان در نظر گرفته نمیشود، در چنین شرایطی، کتابخانهها نیز باید متناسب با تحولات جامعه و نیازهای روز مخاطبان حرکت کنند.
موسوی تصریح کرد: کتابخانهای در ترویج کتابخوانی موفق خواهد بود که بتواند خود را با نیازها و علایق مخاطبان هماهنگ کند، در گام نخست باید نیازهای گروههای مختلف سنی شناسایی و سپس خدمات و برنامههای متناسب با آنها ارائه شود.
این کتابدار در خصوص میزان مراجعه شهروندان و امانت گرفتن کتاب در سالجاری، گفت: در حال حاضر نیز افرادی به کتابخانهها مراجعه میکنند و از خدمات این مجموعهها بهره میبرند، همچنین میزان مراجعه در دورههای مختلف سال متفاوت است و عواملی مانند فصل امتحانات، تعطیلات تابستانی و مناسبتهای مختلف بر تعداد مراجعهکنندگان تأثیر میگذارد، به گونهای که در برخی بازههای زمانی، مراجعه به کتابخانهها افزایش پیدا میکند.
وی افزود: باوجود توسعه ابزارهای ارتباطی و فناوریهای جدید، کتابخانهها همچنان جایگاه خود را حفظ کردهاند و میتوانند در کنار این فناوریها به فعالیت خود ادامه دهند، البته برای افزایش مراجعهکنندگان و میزان امانت کتاب، لازم است خدمات کتابخانهها متناسب با نیاز مخاطبان توسعه پیدا کند.
موسوی با اشاره به اهمیت تقویت زیرساختهای دیجیتال در کتابخانهها، گفت: بهبود زیرساختهای دیجیتالی و استفاده از ابزارهای نوین برای اطلاعرسانی میتواند در معرفی بهتر خدمات و منابع کتابخانهها مؤثر باشد و زمینه افزایش مراجعه شهروندان و امانت گرفتن کتاب را فراهم کند.
وی با اشاره به ضرورت تغییر شیوههای جذب نسل نوجوان و جوان به مطالعه کتابهای غیردرسی، اظهار کرد: برای علاقهمند کردن این گروههای سنی به کتابخوانی، پیش از هر اقدامی باید نیازها و علایق آنها را بشناسیم و بر اساس این شناخت برنامهریزی کنیم، نمیتوان با روشهای سنتی گذشته یا صرفا توصیه به مطالعه، انتظار داشت نوجوانان به کتابخوانی علاقهمند شوند.
این کتابدار با تأکید بر اینکه کتابخانه باید محیطی جذاب و متناسب با روحیات نسل جدید باشد، افزود: کتابخوانی باید برای نوجوانان تجربهای لذتبخش باشد، در همین راستا میتوان در کنار کتابهای چاپی، کتابهای صوتی را نیز در اختیار مخاطبان قرار داد، نشستهای دورهمی کتابخوانی برگزار کرد و باشگاههای کتابخوانی ویژه نوجوانان تشکیل داد.
موسوی با بیان اینکه استفاده از ظرفیت فضای مجازی برای معرفی کتاب ضروری است، تصریح کرد: میتوان از فضای مجازی و ابزارهای جدید برای معرفی جذاب کتابها به نوجوانان استفاده کرد، همچنین خانوادهها نقش مؤثری در علاقهمند کردن کودکان و نوجوانان به کتاب دارند، زمانی که فرزندان از کودکی مشاهده کنند پدر و مادرشان اهل مطالعه هستند و اعضای خانواده در کنار یکدیگر کتاب میخوانند یا به کتابخانه مراجعه میکنند، بیشتر به مطالعه ترغیب میشوند.
این کتابدار ادامه داد: صرفاً توصیه کردن به نوجوانان و بیان اینکه کتابخوانی خوب است یا مطالعه نکردن موجب کاهش آگاهی و عقب ماندن از همسالان میشود، چندان اثربخش نیست، باید ابتدا نیاز و علاقه نسل نوجوان را بشناسیم و سپس بر اساس آن، برنامه و خدماتی طراحی کنیم که برای این گروه جذاب و قابل استفاده باشد.
وی با اشاره به افزایش قیمت کتاب و تأثیر شرایط اقتصادی بر توان خرید خانوادهها، اظهار کرد: افزایش قیمت کتاب در کنار شرایط اقتصادی جامعه، فشار بیشتری بر خانوادهها وارد کرده است، در چنین شرایطی، نقش کتابخانهها در تأمین منابع مطالعاتی و فراهم کردن امکان دسترسی کمهزینه به کتاب، پررنگتر از گذشته میشود.
موسوی تأکید کرد: کتابخانهها باید برای بروزرسانی منابع خود تلاش بیشتری کنند و کتابهایی در اختیار داشته باشند که بتوانند نیازهای مطالعاتی اقشار مختلف جامعه را پوشش دهند.
این کتابدار در پایان با بیان اینکه کارکرد کتابخانهها نباید صرفاً به نگهداری و امانت دادن کتاب محدود شود، خاطرنشان کرد: کتابخانهها باید به مراکزی تبدیل شوند که زمینه تحقق عدالت در دسترسی به منابع مطالعاتی را برای همه افراد جامعه فراهم میکنند، در این مسیر، توجه به نیازهای اقشار مختلف و تلاش برای پاسخگویی به آنها ضروری است تا بتوان از ظرفیت ارزشمند کتابخانهها برای گسترش فرهنگ مطالعه در جامعه بهره بیشتری برد.
آنچه امروز بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد، بازنگری جدی در شیوه مواجهه جامعه با کتاب و کتابخوانی است، زیرا نمیتوان از توسعه فرهنگی و ارتقای آگاهی عمومی سخن گفت، اما نسبت به فاصله گرفتن مردم از مطالعه بیتفاوت ماند، بازگرداندن کتاب به زندگی روزمره، تنها با افزایش تعداد کتابخانهها یا برگزاری برنامههای مناسبتی امکانپذیر نیست، بلکه به ایجاد انگیزه برای مطالعه، دسترسپذیر کردن منابع، شناخت سلیقه و نیاز نسل جدید و فراهم کردن تجربهای جذاب از کتابخوانی نیاز دارد
انتهای پیام