این فرمانده بازنشسته ارتش، سالها پس از پایان جنگ هنوز بخشی از زندگی خود را در همان روزها جستوجو میکند؛ از بازگشت دوباره به مناطقی که روزگاری محل استقرار وی و همرزمانش بوده تا مرور عکسها، دفترچهها و خاطراتی که هر کدام بخشی از یک دوره تاریخی را در خود جای دادهاند.
سرتیپ دوم توپخانه ستاد، محمود سالاری در گفتوگوی مفصل با ایسنا میگوید: متولد اسفند سال ۱۳۳۳ در یکی از روستاهای استان کرمان هستم. تحصیلات ابتدایی را در همان روستا گذراندم و پس از آن، با توجه به نظام آموزشی آن دوران، از سال ششم به بعد تحصیلاتم را در تهران ادامه دادم. پس از آن برای دوره دوم متوسطه وارد دبیرستان نظام و سپس بهصورت مستقیم وارد دانشکده افسری شدم. در سال ۱۳۵۱ استخدام و وارد ارتش و در سال ۱۳۵۷ از دانشکده افسری فارغالتحصیل شدم. پس از فارغالتحصیلی، رشته توپخانه را انتخاب کردم و برای گذراندن دوره مقدماتی توپخانه به اصفهان آمدم. دوره مقدماتی با دوران انقلاب همزمان شد و پس از آن، در اردیبهشت سال ۱۳۵۸ به گروه ۴۴ توپخانه اصفهان ملحق شدم.

شمشیری از روزهای دانشکده افسری
زمانی که در دانشکده افسری تحصیل میکردیم، برای فارغالتحصیلی باید یک شمشیر میداشتیم، بههمین دلیل به خیابان سپه میرفتیم که یک شمشیرسازی در آنجا بود و برای ما شمشیر میساخت. این شمشیرها برای رژه و مراسم سان و رژه استفاده میشدند. آخرینبار که از این شمشیر استفاده کردم، زمانی بود که فرمانده توپخانه لشکر ۸۱ بودم. در آنجا مراسم هفته دفاع مقدس برگزار شد و من فرمانده میدان بودم.

حضور در مهاباد در نخستین ماههای پس از انقلاب
وی درباره نخستین مأموریتهای خود پس از ورود به گروه ۴۴ توپخانه اصفهان بیان میکند: از همان ابتدای ورودم به گروه ۴۴ توپخانه اصفهان که با دوران انقلاب همزمان بود، درگیر مسائل و مأموریتهای جنگی و نظامی شدم. در سال ۱۳۵۸ و در همان ماههای ابتدایی، گروههای ضدانقلاب، پادگان مهاباد را اشغال کرده بودند و برای مقابله با این شرایط، یک گردان از اصفهان حرکت کرد و به مهاباد رفت و حدود سه ماه در مهاباد حضور داشتیم. در بهمن سال ۱۳۵۸ از مهاباد برگشتم و تا فروردین سال ۱۳۵۹ در اصفهان بودم. در ۲۵ فروردین سال ۱۳۵۹، درگیریهای مرزی در منطقه غرب با عراق آغاز شده بود، اما هنوز جنگ بهصورت رسمی شروع نشده بود. در این شرایط، گردان مأموریت پیدا کرد که به منطقه غرب اعزام شود. در فروردین سال ۱۳۵۹، سالاری به همراه چهار گردان توپخانه از گروه ۴۴ توپخانه اصفهان به منطقه غرب رفت و در منطقه قصرشیرین و سرپلذهاب مستقر شد و تا زمان آغاز رسمی جنگ در آن منطقه ماند.
روزهای آغاز جنگ در سرپلذهاب و قصرشیرین
سالاری در روایت روزهای آغاز جنگ یادآور میشود که نیروهای عراقی پیشروی و قصرشیرین را اشغال کردند و تا ارتفاعات بازیدراز و حتی تا نزدیکی ورودی سرپلذهاب پیش آمدند، اما وارد سرپلذهاب نشدند و نیروهای ایرانی با پشتیبانی توپخانهای جلوی آنها را گرفتند. عراقیها در نهایت مجبور به عقبنشینی شدند و روی ارتفاعات بازیدراز و ارتفاعات دانهخشک مستقر شدند. نیروهای عراقی در آن منطقه نفوذ داشتند و همانجا باقی ماندند. ما نیز در منطقه حضور داشتیم و در دو عملیات بازیدراز، در اردیبهشت و شهریور سال ۱۳۶۰، شرکت کردم. در عملیات اردیبهشت، شهید شیرودی نیز در منطقه تنگ حاجیان به شهادت رسید. ارتفاعات بازیدراز سه قله مهم دارد؛ قلههای ۱۰۵۰، ۱۱۰۰ و ۱۱۵۰ و ما توانستیم قله ۱۱۵۰ را تصرف کنیم و بر تنگ حاجیان و منطقه اطراف آن مسلط شویم و رفتوآمد نیروهای عراقی را زیر نظر داشته باشیم.

خاطرات روزهای نخست حضور در منطقه
وقتی از کرمانشاه به سمت سرپلذهاب حرکت میکنید، دو مسیر وجود دارد. یک مسیر از اسلامآباد غرب عبور میکند و پس از آن به کرمانشاه و ارتفاعات گردنه پاطاق میرسد و سپس از ارتفاعات پایین میآییم. ارتفاعات پاطاق بسیار بلند است و زمانی که از آنجا به سمت دشت ذهاب سرازیر میشوید، ناگهان شرایط آبوهوایی و جغرافیایی منطقه کاملاً تغییر میکند؛ یعنی از ارتفاع حدود دو هزار یا سه هزار متر پایین میآیید و وارد منطقهای کاملاً متفاوت میشوید. یادم هست در فروردین که از منطقه پاطاق پایین میآمدیم، از شدت سرما سربازان میلرزیدند، اورکت پوشیده بودند و در خودرو پتو دور خودشان پیچیده بودند، اما وقتی به سرپلذهاب رسیدیم، با علفزارها و منطقهای سرسبز و هوای گرم مواجه شدیم. کمکم پتوها کنار رفت، سربازان اورکتها را درآوردند و حتی لباسهایشان را نیز کم کردند. منطقه در فاصله کوتاهی چنین تغییر محسوس آب و هوایی داشت.
پاسخ توپخانه به حملات دشمن
عراقیها پیش از آغاز رسمی جنگ، منطقه قصرشیرین را هدف قرار میدادند. در منطقهای به نام خرناصرخان مستقر بودیم، گاهی نیروهای ایرانی مجبور میشدند با آتش توپخانه پاسخ حملات آنها را بدهند. چند نفر از همدورهایهای من در آنجا به شهادت رسیدند. سه نفر از این عزیزان حتی پیش از آغاز رسمی جنگ، در تیر سال ۱۳۵۹، در دشت ذهاب و منطقه نفتشهر به شهادت رسیدند. این نشان میدهد که درگیریهای مرزی از همان زمان رخ میداد. زمانی که نیروهای ایرانی در منطقه سرپلذهاب مستقر شدند، ابتدا در دامنه دانهخشک قرار گرفتند. دیدهبان در ارتفاعات دانهخشک مستقر بود و یک روز خبر داد که نیروی پیادهای که در اختیار داشتند، فرمانده خود را از دست داده است. نیروهای پایین منطقه نیز فرمانده نداشتند و نیروهای عراقی خودشان را به نزدیکی دیدهبان رسانده بودند و آتش سبک آنها نیز وارد مواضع توپخانه میشد. در آن شرایط از نیروی هوایی کمک گرفتند. هواپیماهای نیروی هوایی، نیروهای عراقی را با راکت هدف قرار دادند و نیروهای ایرانی توانستند موضع خود را تغییر دهند تا به دست نیروهای عراقی نیفتند.

با توجه به اینکه در آن مقطع مدت خدمت سربازی از دو سال به یک سال کاهش پیدا کرده بود، نیروی سرباز کافی وجود نداشت. زمانی که خودم را در گروه ۴۴ معرفی کردم، باید در آتشبار ۹۶ سرباز حضور میداشتند، اما تنها شش سرباز داشتیم. بههمین دلیل، آنها مجبور بودند از یگانهای دیگر نیرو بگیرند و نیروها را جمع کنند تا بتوانند چند گردان را تشکیل دهند تا به منطقه اعزام شوند. زمانی که به منطقه رفتیم، برای لشکر ۸۱ زرهی از منطقه باویسی تا مهران، چیزی حدود ۴۰۰ کیلومتر منطقه مسئولیت تعیین شده بود. در شرایط عادی، به یک لشکر در زمان جنگ معمولاً مسافتی بین ۱۶ تا ۳۰ کیلومتر واگذار میشود، اما لشکری که استعداد پرسنلی آن حدود ۵۰ درصد بود و بهدلیل کمبود سرباز با مشکل مواجه بود، باید از منطقهای حدود ۴۰۰ کیلومتر دفاع میکرد. مجبور بودیم توپخانههای خود را در چندین موضع مستقر کنیم تا بتوانیم تمام منطقه را زیر پوشش آتش قرار دهیم. با استفاده از حجم آتش توپخانه توانستیم این کار را انجام دهیم. شرایط در ماههای نخست جنگ نیز بهصورت مداوم ادامه داشت؛ صبحها، نیروهای عراقی در فاصله حدود چهار کیلومتری ما بودند. از صبح تا شب روی آنها آتش اجرا میکردیم و آنها را تا فاصله ۱۲ کیلومتری عقب میراندیم. حدود یکماهونیم تا دو ماه، شرایط بههمین شکل بود. آنها به فاصله ۱۲ یا ۱۳ کیلومتری عقب میرفتند و شب، دوباره برمیگشتند و به مواضع قبلی نزدیک میشدند. تا اینکه فراخوان سربازان سال ۱۳۵۶ انجام شد. با اعزام این سربازان، لشکر توانست دو گردان تشکیل دهد؛ یک گردان به نام «نور» و یک گردان به نام «امید».
ورود نیروهای مردمی
سالاری از حضور نیروهای مردمی و کمکهایی که در آن مقطع میشد نیز خاطراتی دارد. وی به یاد میآورد که در آتشبار مشغول کار بود که فردی با نزدیک به ۱۰۰ سرباز آمد و آنها را در اختیار آتشبار قرار داد. زمانی که نیروها را نگاه میکردم، دیدم یکی از همسایههای ما که معلم بود نیز در میان همین عزیزان حضور دارد. مردم نیز بهتدریج وارد عمل شدند. کمکهای مردمی رسید و با این پشتیبانی نیروها توانستند کار را ادامه دهند.
وی همچنین از سه یا چهار سربازی که در آنجا با وی همکاری میکردند یاد میکند. زمانی که سال ۱۳۵۸ در مهاباد بودیم، سه سرباز از بچههای بوشهر هم حضور داشتند. یک روز یکی از آنها را برای نگهبانی بیرون گذاشته بودیم. وقتی رفتیم، دیدیم از شدت سرما بیحال شده و افتاده است، بعد از آن، این افراد را در مخابرات قرار دادیم. در منطقه سرپلذهاب و قصرشیرین نیز نیروهای مخابرات با آنها کار میکردند و شب و روز در کنار نیروها بودند. در روز حدود سه خودرو نیز بهصورت مستمر برای آوردن مهمات رفتوآمد میکردند.

از آتش روزانه تا نبرد شبانهروزی
در ماههای نخست جنگ، معمولاً از صبح تا شب درگیری و اجرای آتش وجود داشت و شبها شرایط آرامتر بود، اما بهتدریج این وضعیت تغییر کرد و اجرای آتش و درگیریها به شب و روز کشیده شد. سربازان در روزهای اول جنگ با لباس، پوتین، فانوس و کلاه آهنی و تجهیزات مربوط به آن دوران حضور داشتند، اما هرچه جنگ طولانیتر شد، شرایط تغییر کرد و تجهیزات و پوششها نیز تغییر یافت. حتی برخی از نیروها لباس کردی پوشیدند؛ زیرا فشار زیادی به آنها وارد میشد. در آن منطقه سه شهید دادیم. دیدهبان ما، محمدرضا شاکری، از بچههای یزد بود و در ارتفاعات بازیدراز و دانهخشک حضور داشت. نیروهای عراقی زمانی که جلو میآمدند، اطراف خود مینهای ضدنفر میریختند و زمانی که نیروهای ایرانی آنها را هدف قرار میدادند، عقبنشینی میکردند. دیدهبان، این مهمات را جمع میکرد و بعد گفت که چند نفر از نیروها بیایند و مهمات را پایین ببرند و برای آنها نیز آذوقه و باتری بیسیم بیاورند. در همین شرایط، سربازی به نام نورپرور، از بچههای اصفهان بههمراه سربازی به نام ایزدی از نجفآباد مأمور شدند با خودرو بروند، مهمات را منتقل کنند و بازگردند. آنها زمانی که به منطقه رسیدند، با خمپاره آنها را هدف قرار میدهند. داخل سنگر نشستند و در همین شرایط، یک خمپاره به نزدیکی آنها اصابت کرد. نورپرور و بیسیمچی شهید شدند ولی ایزدی و شاکری، آسیب جدی ندیدند.
شاید تصورش سخت باشد؛ در فضایی بسیار کوچک، چهار نفر حضور داشته باشند، یک خمپاره بیاید، دو نفر شهید شوند و دو نفر دیگر سالم بمانند. این نخستین شهدایی بودند که ما در آن منطقه دادیم. پس از آن نیز وارد ماجرای توپخانه شدیم و آتشبارهای دیگرمان نیز مورد اصابت قرار گرفتند و چند شهید دادیم؛ فرمانده و جانشین فرمانده برخی از آتشبارها نیز به شهادت رسیدند.
محمود غفاری از قم آمده بود و بهعنوان نیروی مأمور در اختیار آتشبار قرار داشت. دیدهبانی خوبی انجام میداد و بههمین علت آن شخص را به دیدگاه فرستادیم. غفاری برای نخستینبار بههمراه فردی به نام توکلی که افسر وظیفه نیروی هوایی بود و از سربازان سال ۱۳۵۶ به شمار میرفت و آموزش دیدهبانی دیده بود، در ارتفاعات بازیدراز مشغول دیدهبانی شدند. در شهریور سال ۱۳۶۰، غفاری در همان ارتفاعات بازیدراز به شهادت رسید.

حضور در لشکر ۲۸ پیاده کردستان
سالاری در شهریور سال ۱۳۶۰ به اصفهان بازگشت و سپس به لشکر ۲۸ پیاده کردستان منتقل و در آتشبار حضور یافت. در منطقه مریوان، بین بانه و مریوان، منطقهای به نام دشت شیلر وجود دارد؛ منطقهای که یک فرورفتگی است و عراق وارد خاک ایران شد و بهنوعی یک پیشآمدگی از خاک عراق در داخل ایران ایجاد کرد. آن زمان دشت شیلر را در اختیار گرفته بودیم و نیروهای خودمان در آنجا مستقر بودند. نزدیک سلیمانیه عراق، منطقهای به نام لالهحمره نیز وجود داشت که در آنجا حضور داشتم.
برای پشتیبانی عملیات کربلای ۴ و ۵ به منطقه جنوب اعزام شدیم. بههمراه تعدادی از نیروهای ارتش برای پشتیبانی عملیات حرکت کردیم. گردان را از مریوان حرکت دادم و به اهواز رسیدیم. زمانی که به پلیسراه اهواز رسیدم. پیش از آنکه به منطقه برسیم، عملیات شروع شده بود. نیروهای پرسنلی که همراه خودشان میبردند، با دو دستگاه اتوبوس حرکت کرده بودند. به آنها گفته شد به منطقه حسینی بروند و در آنجا مستقر شوند تا نیروهای دیگر نیز برسند. بقیه ستون نیز در مسیر حرکت میکردند و توپها در عقب ستون قرار داشتند.
سالاری از همین دوره بهعنوان مقطعی یاد میکند که نوشتن خاطرات روزانه خود را آغاز کرد؛ از زمانی که به لشکر ۲۸ پیاده رفتم، شروع به نوشتن خاطراتم کردم. خاطرات را در دفترچههای مختلف و بهصورت روزانه مینوشتم و هنوز تعدادی از این دفترچهها را دارم. یکی از همین دفترچهها در جریان یک بمباران آسیب دید. زمانی که به منطقه رسیدیم، داخل آمبولانس منتظر بودم بقیه ستون برسد. ناگهان یک هواپیمای عراقی شروع به بمباران کرد. بمبها در نزدیکی ما منفجر شدند و ترکشهای بمب وارد آمبولانس شد. یک ساک بزرگ برزنتی داشتم که داخل آن یک بالش کوچک، دفترچه خاطرات، چند ملحفه، قاشق و چنگال، لیوان و لباس گذاشته بودم. در این بمباران ترکشها وارد ساک شدند و دفترچه خاطرات را پاره کردند.

حضور در جزیره مجنون
پس از کربلای ۵، نیروها به جزیره مجنون رفتند و تا پایان خرداد سال ۱۳۶۶ در جزیره مجنون حضور داشتند. پس از آن، در سال ۱۳۶۶ برادران سپاه گفتند که قصد دارند عملیاتی در غرب انجام دهند و از آنها خواستند همراهشان بروند. غرب منطقه خطرناکی بود؛ دشمن روبروی ما قرار داشت و پشت سرمان نیز ضدانقلاب بود. پس از بازگشت از این عملیات، به منطقه دیگری رفتم و در همان مقطع بمباران شیمیایی شدیم، پس از این عملیات از سپاه جدا شدیم و در اختیار لشکر خودمان قرار گرفتیم. پشت لشکر بودیم تا اینکه آتشبس برقرار شد و جنگ به پایان رسید.
هیچگاه ترس به خود راه ندادیم
در منطقه عملیاتی پیش میآمد که انسان نمیدانست یک لحظه دیگر زنده خواهد بود یا خیر. اما بهمرور زمان بسیاری از این مسائل برای انسان عادی میشود. نیروها همیشه فکر میکردند این وظیفه آنهاست و باید آن را انجام دهند و مراحل را پشت سر بگذارند. من، همرزمان و همدورهایهایم که در جنگ حضور داشتیم، هیچگاه ترس به خود راه ندادیم؛ نه از دشمن ترسیدیم و نه از ضدانقلاب. همه تلاش میکردند در مقابل دشمن سر خم نکنند و روحیه خود را آنقدر بالا نگه دارند که نیروهای زیر دستشان نیز روحیه خود را از دست ندهند.
روحیه بالای همه رزمندگان
سالاری با اشاره به عملیات قادر که در منطقه اشنویه در سال ۱۳۶۵ انجام شد، میگوید زمانی که از ارتفاعات اشنویه حرکت کردند، برای رسیدن به ارتفاعات حدود چهار ساعت طول کشید. از میان برفهای سال گذشته عبور کردند و به ارتفاعات گلا زرد و کلاشین رسیدند و در آنجا مستقر شدند. وقتی وارد منطقه شدیم، یک آتشبار در حال تنظیم آتش بود. یک سرگرد که او را نمیشناختم، آنجا حضور داشت. با وی سلام و احوالپرسی کردم. خودش را احمد یابنده معرفی کرد. پرسیدم اینجا چه کار میکنی گفت «آمدهایم خوشحال شویم». پرسیدم چگونه میخواهی اینجا خوشحال شوی؟ اینجا که فقط گلوله و آتش است؛ گفت یک گلوله به کنار ما میخورد و دو نفر شهید میشوند و یک نفر سالم میماند، خوشحال میشویم که یک نفر سالم مانده است. ماشینمان به دره میرود و راننده سالم میماند، خوشحال میشویم که راننده سالم مانده است.
در جنگ شرایط به شکلی بود که باید برای همین اتفاقات کوچک نیز خوشحال میشدند، نیامده بودیم که روحیه خود را ببازیم. تلاش میکردیم همیشه روحیهمان بالا باشد، هرچند اتفاقات ناگوار فراوانی رخ میداد. در جنگ گاهی انسان مجبور میشود کاری انجام دهد که شاید در شرایط عادی نباید انجام دهد. افسر عملیات، وظیفه خودش را انجام میدهد و دیدهبان نیز مأموریت خودش را انجام میدهد، اما وقتی میبینید چند نفر از نیروها پشت سر هم از بین میروند، اتفاق بسیار ناگواری است. خاطرات جنگ شیرین نیستند، اما آنچه مسلم است این است که ما در تمام این عملیاتها همیشه روحیهمان بالا بود و هیچگاه روحیه پایینی نداشتیم.

خاطره مجروحان کربلای ۵
در عملیات کربلای ۵ که همراه سپاه در منطقه شلمچه حضور داشتند، سالاری برای مشخص کردن موضع توپخانه به پشت خاکریز رفت. ناگهان سه گلوله توپ شلیک شد؛ یکی کنار آنها، یکی آن طرف خاکریز و دیگری روی جاده، جایی که خودرو خودشان را قرار داده بودند، اصابت کرد. "ابتدا متوجه نشدم که گلوله به خودرو ما اصابت کرده است. ناگهان بالا پریدیم و دیدیم خودرو ما کاملاً مورد اصابت گلوله قرار گرفته است. دو درجهدار و یک سرباز که آنجا داشتیم زخمی شده بودند. یکی از آنها از ناحیه پا، دیگری از ناحیه گردن و یک نفر دیگر نیز مجروح شده بود. وسیلهای برای انتقال آنها نداشتیم و باید آنها را به بیمارستان میرساندیم. در همین شرایط، یک برادر سپاه با یک خودرو در حال عبور بود. مجبور شدیم جلوی وی را بگیریم تا مجروحان را سوار کنیم."
خاطره سنگکلیه در روزهای جنگ
وی با اشاره به آثار و تبعات حضور طولانیمدت در جنگ میگوید؛ مسئله حضور در جنگ فقط این نیست که حتماً ترکش به انسان اصابت کند، زخمی شود یا عضوی از بدن آسیب ببیند؛ بسیاری از آسیبها ناشی از شرایط جنگی است. زمانی که در توپخانه جابهجا میشدیم، گاهی متوجه میشدیم منطقهای که قبلاً در آن حضور داشتیم، مورد حمله شیمیایی قرار گرفته است. خود من نیز یک بار از ناحیه گوش آسیب دیدم.
زمانی که برای این موضوع مراجعه کردم تا مدارک لازم را برایم بنویسند، دکتر گفت گوشت در اثر موج انفجار و شرایط جنگی آسیب دیده است، اما پزشک حاضر نشد آن را به این شکل ثبت کند. دو هزار و ۲۸۶ روز در جنگ حضور داشتم. بهعنوان یک افسر توپچی، همیشه با توپ و توپخانه سروکار داشتم. هر جایی که گلوله توپ میآمد، ما نیز حضور داشتیم.
سالاری به روزهای نخست جنگ در منطقه سرپلذهاب بازمیگردد؛ زمانی که حدود ۲۳ سال سن داشت. مرتب بین توپها جابهجا میشدم و برای رساندن مهمات و انجام مأموریتها از این توپ به آن توپ میدویدم. یک شب احساس کردم پهلویم درد گرفته است. درد زیادی داشتم، اما جرأت نمیکردم به نیروها بگویم پهلویم درد میکند؛ چون تصور میکردم اگر بگویم درد دارم، ممکن است فکر کنند ترسیدهام. فشار زیادی تحمل کردم تا اینکه بهتدریج متوجه شدم سنگکلیه دارم. چند سال بعد فهمیدم آن شبی که پهلویم درد میکرد، علت درد همان سنگکلیه بوده است.

هفت شهید در یک شب
سالاری خاطرهای تلخ از ارتفاعات بازیدراز دارد؛ یک شب در ارتفاعات بازیدراز، هفت شهید دادیم. آخرین شهید آقای خدابخش بود که از بچههای شمال بود که گفته بود فقط دعا کنید صبح شود. در آن شرایط، دشمن حجم زیادی از آتش را روی منطقه میریخت. زمانی که نیروهای ایرانی منطقهای را از دشمن میگرفتند، دشمن پاتک میزد و تلاش میکرد آن را پس بگیرد و تمام آتش خود را روی همان منطقه میریخت.
یک روز در آتشبار مشغول کار بودم که متوجه شدم دیدهبان درخواست آتش نمیکند. از بیسیمچی پرسیدم چرا درخواست آتش ندارد. بیسیمچی گفت منطقه بسیار ساکت است. پرسیدم چه اتفاقی افتاده است؟ گفت دیدهبان ما موجی شده و حاضر نیست وارد سنگر دیدهبانی شود. معمولاً در ارتفاعات یک سنگر استراحت در عقب و یک سنگر در جلو و رو به دشمن داشتند که دیدهبان باید در آنجا مستقر میشد. اما آن دیدهبان حاضر نبود به سنگر جلو برود. با رکن سوم گردان تماس گرفتم و سروان مهدیار آنجا بود. به وی گفتم مجید، بهسمت من میآیی؟ گفت: چه اتفاقی افتاده است؟ گفتم که با وی کار دارم. وقتی آمد، گفتم امشب تو در آتشبار بمان و من خودم میروم دیدهبان را عوض میکنم.
کشف مواضع نیروهای عراقی
عراقیها از منطقه تنگ حاجیان وارد دره میشدند و بعد ناگهان خودروهایشان ناپدید میشد و دیگر مشخص نبود کجا میروند. صبح زود که از ارتفاع بالا نگاه کردم، دیدم چند قاطر و اسب در حال حرکت هستند و از بالای منطقه پایین میآیند. متوجه شدم عراقیها در یک شیار موضع گرفتهاند. نقشه را بررسی کردم و با استفاده از نقشه و مختصات، نقطه مورد نظر را پیدا و سپس اجرای آتش را روی منطقه آغاز کردم. پس از اجرای آتش، صدای آمبولانس و اتفاقات ناشی از درگیری از آن سمت شنیده میشد. همزمان باران شدیدی نیز شروع شد و خمپارهها روی سر نیروها ریخته می شد. چون دشمن محل دقیق استقرار آنها را نمیدانست، خمپارهها را بهصورت جارویی شلیک میکرد؛ یعنی منطقه را از یک سمت تا سمت دیگر هدف قرار میداد. حتی کبکها نیز از شدت آتش و صدای انفجار به داخل سنگری که در آن بودم، پناه آورده بودند. نیروها مجبور شدند اجرای آتش را ادامه دهند تا منطقه آرام شود.

بازدید از مناطق عملیاتی پس از سالها
سال ۱۳۸۰ به برخی مناطق سفر کرده بودم و چند هفته پیش نیز دوباره راهی مناطق غربی شدم. از اینجا به سنندج، سپس پاوه، نوسود، دزلی و مریوان رفتیم. تمام مسیرهایی را که در گذشته یگانهای ما در آنجا حضور داشتند، دوباره دیدیم. جایی که قبلاً مرکز توپخانه لشکر ما بود، امروز تبدیل به تفریحگاه مردم مریوان شده است و مردم از آن استفاده میکنند.
دریاچه زریوار مرتب مورد اصابت بمب و گلوله توپ قرار میگرفت و زمانی که در مریوان بودند، مردم مجبور میشدند شهر را ترک کنند. به یاد دارم زمانی که از مرخصی برمیگشتم و میخواستم به مریوان بروم، پیش از رسیدن به شهر دیدم هواپیما در حال بمباران است و توپخانه نیز در حال شلیک بود. مردم مریوان شهر را خالی کرده بودند و بازار نیز مورد حمله قرار گرفته بود. مردم به جنگلها و میان بوتهها رفته بودند. نزدیک ظهر که شد، من و همراهان وارد بازار شدیم و دیدیم بازار آسیب دیده است. در نهایت مجبور شدیم در همان شرایط و زیر بمباران، چلوگوشت بخوریم. هم گلوله و بمباران وجود داشت و هم شرایطی بود که یک لقمه غذا به سختی پیدا میشد.
هر زمان فرصت داشته باشم تلاش میکنم به مناطق مختلف بروم. به جنوب نیز سفر میکنم، هرچند مدت حضورم در جنوب نسبت به غرب کمتر بوده است. از دی سال ۱۳۶۵ تا خرداد سال ۱۳۶۶ در جنوب بودم، اما بیشتر خاطراتم مربوط به سرپلذهاب، قصرشیرین، مریوان و اشنویه است.
زندگی مردم مناطق عملیاتی
زمانی که در منطقه شیلر بودند، بیشتر مردم آنجا از کُردهای بارزانی بودند. در آن منطقه روستاهایی وجود داشت و رودخانه شیلر نیز قرار داشت. آن طرف رودخانه، موضع توپخانه امیر شهید موسوی قرار داشت که بعدها فرمانده رئیس ستاد کل نیروهای مسلح شد. بسیاری از آبادیها خالی شده بودند، اما چند آبادی وجود داشت که کردهای بارزانی در آنها زندگی میکردند. وقتی به مریوان میآمدیم، مردم خود مریوان و روستاهای اطراف آن مانند کارنیستان، نی، پیرصفا، ینگی و ساوجی را میدیدیم. تمام روستاهای منطقه را میشناختیم. در روستای ساوجی که در نزدیکی مرز ایران و عراق قرار داشت، بیشتر مردم منطقه را ترک کرده بودند و فقط یک مغازه وجود داشت. مغازهداری در آنجا بود که دفتر خاطراتی داشت. در این دفتر، هم اسامی برخی فرماندهان عراقی و هم اسامی فرماندهان ما را نوشته بود و با هر دو طرف ارتباط داشت.
تهدید ضدانقلاب در جادههای کردستان
در آن منطقه وقتی افراد برای خرید و تهیه برخی وسایل به روستاها میرفتند. آنها وقتی چیزی از مردم میخریدند، با آنها صحبت میکردند و اطلاعات میگرفتند. برای نمونه، از یک جوان سرباز درباره فرمانده او سؤال میکردند و او نیز اطلاعاتی را در اختیارشان میگذاشت. بعد همین افراد از طرف دیگر نیز از عراق اطلاعات میگرفتند.
در کردستان شرایط به این شکل بود که از حدود ساعت پنج بعدازظهر که هوا تاریک میشد تا ساعت هشت صبح، جادهها در اختیار ضدانقلاب بود و کنترل کامل آنها را در اختیار نداشتیم. یگانهای آنها در شب از مواضع خود خارج نمیشدند. دیدهبان جلوتر بود و نیروها از همان مواضع کار خود را انجام میدادند، اما از موضع خارج نمیشدند؛ زیرا اگر خارج میشدند، ممکن بود با گروههای ضدانقلاب مواجه شوند. اگر در برابر آنها مقاومت میکردیم، ممکن بود کشته شویم و اگر مقاومت نمیکردیم، سربازان را به عراق میبردند و میفروختند. برای درجهها و افراد مختلف نیز قیمت تعیین کرده بودند. در یکی از این موارد، سرهنگ ثابت که فرمانده تیپ بود، برای بازدید میآمد و هنگام غروب در مسیر با آنها برخورد کرد. مقاومت کرد و به شهادت رسید. سرگرد و سربازی که همراه وی بودند نیز اسیر شدند. فردای آن روز صدای آن سرگرد را از رادیو عراق شنیدیم و مشخص شد وی را به عراق فروختهاند.

رابطه نیروهای نظامی با مردم منطقه
رابطه نیروهای نظامی با مردم منطقه نقش مهمی در شرایط آن روزها داشت. اگر با مردم آن مناطق خوب رفتار میکردید، آنها نیز با شما خوب رفتار میکردند و به شما کمک میکردند. در کنار آتشبار در منطقه پیرصفا یک درمانگاه ایجاد کرده بودیم و به روستاییان گفته بودیم اگر بیمار شدند، میتوانند به اینجا مراجعه کنند تا پزشک آنها را ببیند. مردم میآمدند، پزشک آنها را معاینه و درمان میکرد. اگر کسی بیمار میشد، شب آمبولانس میفرستادم تا وی را به بیمارستان مریوان منتقل کنند. اگر بچههای روستا میخواستند به مدرسه بروند، برای آنها مینیبوس در نظر میگرفتیم تا بچهها را به مدرسه برسانند.
گاهی جاده ناامن بود و اگر سرباز ما نیمهشب به مریوان میآمد، مردم وی را سوار خودرو میکردند و به من تحویل میدادند. وقتی با مردم خوب رفتار میکردید، آنها نیز خوب رفتار میکردند و اجازه نمیدادند سربازان به دست ضدانقلاب بیفتند. فردی به نام مجید نیز با ما در ارتباط بود. به وی میگفتم اگر کسی در این آبادی دستش تنگ است یا مشکلی دارد، بگویید کمکش کنیم. اگر آرد، نخود، لوبیا یا هر چیز دیگری اضافه داشتیم، به آنها میدادیم و میگفتیم اینها را به افراد نیازمند برسانید و کمکشان کنید، نتیجه چنین رفتاری این بود که مردم نیز در کنار نیروها بودند و رفتار خوبی با آنها داشتند.
پشتیبانی مردم عامل مهم در دوران دفاع مقدس بود
سالاری، پشتیبانی مردم را یکی از عوامل مهم دوران دفاع مقدس میداند. تنها چیزی که باعث شد در هشت سال دفاع مقدس بتوانیم با روحیه کار کنیم، پشتیبانی مردم بود. مردم جبهههای جنگ را خالی نکردند. زمانی که شرایط به گونهای شد که آتشبس برقرار و قطعنامه پذیرفته شد، عوامل مختلفی مانند سیاست، اقتصاد و پشتیبانی مردم موثر بود. اگر پشتیبانی مردم باشد، بسیاری از مشکلات قابل حل است. باید جوانانمان را دلگرم کنیم تا پشتیبان کشور باشند. باید مشکلات کاری آنها را حل کنیم، بیکار نباشند و بتوانند زندگی خود را اداره کنند. وقتی جوانان دلگرم باشند، کارهای زیادی میتوان انجام داد.
دغدغه معیشت بازنشستگان ارتش
حدود ۲۶ هزار بازنشسته ارتش در اصفهان زندگی میکنند که حدود شش هزار و ۳۰۰ نفر از آنها در جنگ حضور داشتهاند و این افراد از نظر معیشتی در مضیقه هستند. برخی از آنها با سختی زندگی خود را اداره میکنند و تلاش میکنند ظاهر زندگی خود را حفظ کنند، اما باید به این نیروها دلگرمی داده شود، به وضعیت مسکن آنها رسیدگی شود و مشکلاتشان برطرف شود تا بتوانند به کار و زندگی خود ادامه دهند.
تدوین کتاب خاطرات از کودکی تا بازنشستگی
در حوزه تاریخ شفاهی فعالیتهایی را با مجموعه حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس انجام دادیم که قرار بود آن را به کتاب تبدیل کنند، اما این اتفاق به شکلی که باید انجام میشد، نشد، در نهایت متن کتاب مفصلتری را آماده کردم. در این کتاب خاطرات خودم از دوران کودکی تا زمان بازنشستگی و همچنین دوران فعالیت در کانون بازنشستگان را نوشتهام. تلاش میکنم کتاب را آماده، اشکالات آن را برطرف و با عنوانی جدید منتشر کنم.

تفاوت جنگ گذشته و امروز
در جنگ ۱۲ روزه از روز اول با فرماندهان خود تماس گرفتیم و گفتیم هر کاری از دست ما برمیآید، اعلام کنند تا برای انجام آن اقدام کنیم. جنگ امروز با جنگ گذشته تفاوت زیادی دارد. جنگ آن دوره صرفاً این نبود که توپخانه را علیه دشمنی که روبهروی نیروها ایستاده بود، به کار بگیرند؛ باید دقیقاً میدانستند دشمن کجا قرار دارد، چگونه باید عمل کنند و چگونه آسیب نبینند. امروز با استفاده از پهپادها و سامانههای شناسایی، منطقه رصد و اسکن میشود، شرایط کاملاً متفاوت شده است. جنگ امروز، جنگ فناوری و تکنولوژی پیشرفته است. آن زمان ممکن بود یک سنگر عراقی روبروی نیروهای ایرانی باشد و یک سنگر نیز در مقابل آن قرار داشته باشد. آنها یکدیگر را میدیدند و به سمت هم شلیک میکردند. با وجود این تفاوتها، نیروهای ما توانستهاند از تجهیزات و سامانههایی که در مناطق جنوبی به کار گرفته شدهاند، بهخوبی استفاده کنند و در بسیاری از مناطق مأموریتهای خود را انجام دهند.