مرضیه کهندل در گفتوگو با ایسنا، در رابطه با وضعیت ارزیابی دانشجویان در دانشگاهها و تمرکز بر نتایج آزمونهای پایانی، اظهار کرد: ممکن است شیوه ارزشیابی دانشجویان در دانشگاههای ایران یکسان نباشد و کم وکیف آن از دانشگاهی به دانشگاه دیگر و از رشتهای به رشته دیگر متفاوت باشد؛ اما رویکرد غالبی که در دانشگاههای کشور مشاهده میشود، ارزشیابی آزمونمحور است که بر اساس ساختار ترمی، آزمون نهایی در پایان هر نیمسال تحصیلی برای آن پیشبینی شده و زمان برگزاری امتحانات نیز در تقویم دانشگاهها مشخص است. بنابراین این ساختار به سمت آزمونهای کتبی گرایش دارد.
وی با اشاره به محدودیتهای ارزشیابی کتبی در سنجش توانایی واقعی دانشجویان، بیان کرد: آزمونهای پایانترم در صورتی که به صورت کتبی برگزار شوند، بیشتر ابعاد دانش نظری را میسنجند؛ درحالیکه آموزشهای دانشگاهی صرفاً به دانش نظری محدود نمیشوند و ممکن است به روشهای دیگری نیز برای ارزیابی نیاز داشته باشند. دانشگاه کانون و محل تولید علم است و فرایند تولید دانش از مجموعهای از تجربهها و فعالیتها میگذرد که خود میتوانند مبنایی برای ارزیابی فعالیتها و شایستگیهای دانشجویان باشند.
این عضو هیأت علمی دانشگاه فرهنگیان ادامه داد: روندها و رویههای ارزشیابی در دانشگاههای مختلف و رشتههای گوناگون با یکدیگر تفاوت دارند. در دانشگاههای مادر، به دلیل برخورداری از امکانات بیشتر، امکان ارتباط گستردهتر با جامعه، صنعت و کارآفرینان وجود دارد، همچنین تنوع رشتهای بیشتری نیز دیده میشود؛ بنابراین این دانشگاهها از تنوع بالاتری در روشهای ارائه و ارزشیابی برخوردار هستند. در مقابل، دانشگاههایی که از نظر شکل و ساختار و همچنین نوع رشتههای ارائه شده با محدودیتهایی مواجه بوده و بیشتر ارائه دهنده دانش هستند تا تولیدکننده آن، عمدتاً دانشی را که منتقل کردهاند، دوباره در قالب آزمونهای کتبی از دانشجویان دریافت میکنند.
کهندل با اشاره به نقش ارتباط دانشگاه با جامعه و صنعت در تنوع روشهای ارزشیابی، اظهار کرد: دانشگاههایی که ارتباط بیشتری با جامعه و صنعت دارند، در پروژههایی مشارکت میکنند که طی آنها با مسائل واقعی جامعه مواجه میشوند و به حل مسئله میپردازند؛ بنابراین میتوانند مشارکت دانشجویان در این پروژهها را به عنوان مبنایی برای ارزیابی عملکرد آنان در نظر بگیرند. همچنین گاهی نرخ تولید دانش و فعالیتهای پژوهشی و ارائه مقاله در یک دانشگاه افزایش مییابد؛ در چنین شرایطی، دانشگاه میتواند این فعالیتها را نیز وارد فرایند ارزشیابی دانشجویان کند.
وی افزود: دانشگاههایی که فعالیتهای اجتماعی و دانشجویی گستردهتری دارند نیز میتوانند از طریق تشکیل انجمنها و گروههای علمی، بخشی از این فعالیتها را وارد ابعاد ارزشیابی خود کنند. بنابراین، شکل و ساختار دانشگاه، برنامه درسی، نوع رشتهها، امکانات، معماری و فضای دانشگاه، بودجه و عوامل متعدد دیگر، نوع فعالیتهایی را مشخص میکنند که دانشجویان در آن دانشگاه درگیر آنها میشوند و این فعالیتها میتوانند اشکال مختلف ارزشیابی را پیشنهاد دهند.
این دانشآموخته مقطع دکتری در رشته برنامهریزی درسی دانشگاه فردوسی مشهد، با بیان اینکه برخورداری از فرصتها و امکانات متنوع، زمینه ارتقای روشهای ارزشیابی را فراهم میکند، اظهار کرد: دانشگاههایی که چنین فرصتهایی در اختیار دارند، برای ارتقای ارزشیابی به سطوح متنوعتر و بالاتر، دست بازتری دارند؛ اما هرجا محدودیتهای ساختاری و کالبدی بیشتر باشد، فقر منابع، دانشگاه را به سمت سادهترین، در دسترسترین و سریعترین نوع ارزشیابی مانند ارزشیابی آزمونمحور پایان ترم مبتنی بر کتاب، سوق میدهد.

فرایند یادگیری باید مبنای ارزشیابی قرار گیرد
کهندل با تأکید بر ضرورت توجه به فرایند یادگیری در کنار نتایج آن، تصریح کرد: ارزشیابی در واقع خروجی هر فرایندی را مشخص میکند. در فرایند آموزشی، قصد بر این است تا به وسیلهی ارزشیابی، متوجه شد که نتیجه آموزشها برای یادگیرنده چه بوده، آیا به انتظارات موردنظر دست یافته و آیا یادگیری اتفاق افتاده است؛ بنابراین، باید به فرایند توجه کرده و دقت کرده یادگیری چه مسیری را طی کرده و در طول این مسیر چه اتفاقاتی رخ داده است.
وی ادامه داد: گاهی آموزشهای دانشگاهی مسیری خطی و مشابه آموزشهای مدرسهای را طی میکنند؛ به این معنا که یاددهی و یادگیری صرفاً از مسیر انتقال دانش انجام میشود. استاد سخنرانی میکند، متنی را ارائه میدهد یا جزوهای در اختیار دانشجویان قرار میدهد و در پایان نیز از همان متن و جزوه پرسش میکند. در چنین شرایطی، ارزشیابی به شکل آزمون پایانی، آزمونمحور و مداد و کاغذی انجام میشود.
این استاد دانشگاه خاطرنشان کرد: اگر فرایندهای دانشگاهی مسئلهمحور، پروژهمحور و فعالانه و در آزمایشگاهها یا محیطهای واقعی دنبال شوند، طبیعتاً ارزیابی نیز از همان محلها و بر اساس فعالیتهای انجام شده صورت خواهد گرفت. از سوی دیگر، ممکن است تمرکز یک دانشگاه بیشتر بر تولید مقاله، تولید دانش و گسترش مرزهای دانش باشد. در این فرایند نیز باید دانشجویان را وارد فعالیتها کرد؛ البته لزوماً دانشجویان کارشناسی مدنظر نیستند و ممکن است دانشجویان مقاطع بالاتر در این فعالیتها حضور داشته باشند.
وی با اشاره به تفاوت ساختار مقاطع تحصیلی در دانشگاهها، گفت: این موضوع به دانشگاه مادر نیز بازمیگردد که مقاطع تحصیلی بالاتری دارد. برای مثال، در چنین دانشگاههایی دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری حضور بیشتری دارند و ارزشیابی آنان میتواند بر اساس کمیت و کیفیت تولیدات علمیشان انجام شود.

ساختار فیزیکی دانشگاه بر شیوه ارزشیابی اثرگذار است
کهندل با اشاره به اینکه در حال حاضر دانشگاه و ساختار آموزشی الزامات جدیدی را ایحاد میکند، عنوان کرد: شکل دانشگاه میتواند نوع ارزشیابی را مشخص کند. زمانی که با کلاسهای اتوبوسی، راهروهایی مواجه هستیم که در دو طرف آنها صرفاً کلاسهای درس قرار گرفتهاند و فضاهای ارتباطی در آنها پیشبینی نشده است، کتابخانه و محل مطالعه در هر طبقه و ساختمان وجود ندارد و دسترسی به اینترنت یا فناوریهای پیشرفته نیز محدود و مختص فضاهای خاصی است، طبیعتاً تمام اتفاقات آموزشی در همان چهار دیواری کلاس درس رخ میدهد و ارزیابی نیز ناگزیر در همان کلاس، به شکل گروهی، متمرکز و استاندارد انجام میشود.
وی ادامه داد: در چنین شرایطی، ساختار دانشگاه ناچار بر اساس همین ساختار به سمت آزمونهای پایانی و آزمونهای مداد و کاغذی در تاریخی مشخص و در موعد امتحانات گرایش پیدا میکند و یادگیری نیز به سمت یادگیری شب امتحانی سوق داده میشود.
عضو هیأت علمی دانشگاه فرهنگیان با تأکید بر تفاوت رسالت دانشگاه با مدرسه، اظهار کرد: رسالت دانشگاه مشخص است؛ دانشگاه محل تولید علم است و قرار است مرزهای دانش در آن افزایش و گسترش پیدا کند. بنابراین، رسالت دانشگاه این است که همواره افزودهای داشته باشد و صرفاً مصرفکننده دانش نباشد. ازاینرو، رویکردها و روشهایی که برای یادگیری و ارزشیابی در مدرسه وجود دارند، لزوماً نباید در دانشگاه نیز استمرار پیدا کنند. دانشگاه با توجه به رسالت ویژهای که دارد، باید رویکردهای آموزشی و ارزشیابی متناسب با خود را داشته باشد.

آزمون باید صلاحیت حرفهای دانشآموختگان را نشان دهد
کهندل درباره تأثیر آزمونمحوری بر کیفیت تحصیل دانشجویان و تربیت نیروی متخصص در جامعه، اظهار کرد: یکی از کارکردهای دانشگاه، حرفهپروری و حرفهمحوری است و حرفهها نیز در جامعه به مشاغل تبدیل میشوند. بنابراین، فردی که وارد دانشگاه میشود، باید در پایان تحصیل به مجموعهای از توانمندیها دست پیدا کند و برای ورود به حرفه یا مشاغل خاص مرتبط با رشته تحصیلی خود آمادگی لازم را کسب کند.
وی افزود: در این مسیر، ممکن است فرد نیاز داشته باشد تاریخچه آن رشته، نظریهها و روشهای آن را مطالعه کند؛ اما علاوه بر مطالعه، باید در معرض تجربه نیز قرار بگیرد، تمرین انجام دهد و فرایندهای آزمون و خطا را پشت سر بگذارد.
این دانشآموخته دکتری برنامهریزی درسی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به تفاوت تجربهاندوزی در دانشگاه و محیط واقعی کار، بیان کرد: تجربهاندوزی که در سطح دانشگاه اتفاق میافتد، طبیعتاً با تجربهای که فرد به شیوه استاد و شاگردی در فضای جامعه و در محیط شغلی به دست میآورد، متفاوت است. در دانشگاه، این تجربه میتواند بسیار خالص، فشرده، گزیده، بروز و علمی در اختیار دانشجو قرار بگیرد و حتی به توسعه بخشهای مختلف یک شغل منجر شود؛ اما ممکن است این روند در جامعه بسیار کندتر پیش برود.
وی ادامه داد: برای مثال، ممکن است فردی با تحصیل در رشته مهندسی، ظرف چهار سال به مجموعهای از توانمندیها دست پیدا کند؛ اما اگر بخواهد همین توانمندیها را صرفاً از طریق فعالیت شغلی در حوزه عمران و در محیط جامعه به دست آورد، ممکن است با تجربهای شغلی همراه با آزمون و خطاهای فراوان و بدون الگوی مشخص مواجه شود.
کهندل با بیان اینکه تربیت نیروی متخصص برای ارتقای سطح مشاغل جامعه از وظایف دانشگاه است، گفت: خاصیت دانشگاه، تربیت نیروی متخصص برای ارتقای سطح مشاغل در جامعه است و این یکی از وظایف دانشگاه به شمار میرود؛ اما گاهی احساس و مشاهده میشود که صنعت، بازار و جامعه به جای حرکت در پشت سر دانشگاه، از آن پیش افتادهاند و دانشگاه شکاف عمیقی با آنها پیدا کرده است. به این معنا که دانشگاه گاهی متوقف میشود یا در حوزه برخی فناوریها و مشاغل، مسیر دیگری را طی میکند.
وی افزود: هرچه ارتباط دانشگاه با جامعه و صنعت بیشتر شود، این شکاف کمتر خواهد شد و فرصتهای تازهای نیز برای شناسایی توانمندیهای دانشجویان به وجود میآید. این موضوع میتواند بر نحوه ارزیابیها و تعریف شکلهای مختلف ارزشیابی در دانشگاه تأثیر بگذارد.
این عضو هیأت علمی دانشگاه فرهنگیان با اشاره به تفاوت سطح و ساختار دانشگاههای کشور، اظهار کرد: شکل فعالیتهای دانشگاه و حتی مواجهه آن با مسئله آزمون میتواند بر اساس رشتههایی که در آن ارائه میشود و همچنین سطح و نوع دانشگاه متفاوت باشد؛ بنابراین، همه دانشگاههای ایران در یک سطح و با یک شکل و ساختار فعالیت نمیکنند.

حذف آزمون راهکار نیست؛ باید شیوههای ارزشیابی متنوع شوند
کهندل درباره تاثیر آزمونمحوری در دانشگاهها بر افزایش یا کاهش کیفیت تربیت نیروی متخصص، تصریح کرد: تربیت نیروی متخصص به حوزه موردنظر بستگی دارد. برای مثال، در حوزههای فنی و مهندسی، آزمونها شکلهای مختلفی دارند؛ زیرا آزمون در نهایت مرحلهای برای سنجش یادگیری یا عملکرد فردی است که یک دوره آموزشی را طی میکند. اساساً آزمون و ارزشیابی همواره برای صدور گواهی و اعطای صلاحیت لازم هستند و نمیتوان آنها را از برنامههای آموزشی دانشگاه حذف کرد.
وی ادامه داد: چه در سطح مدرسه، چه در سطح دانشگاه و چه در سایر موقعیتهایی که قرار است گواهی صلاحیت حرفهای به فردی اعطا شود، به آزمون و ارزشیابی نیاز است. بنابراین، حذف آزمون، مانند پاک کردن صورت مسئله است.
این دانشآموخته دکتری برنامهریزی درسی دانشگاه فردوسی مشهد با تأکید بر ضرورت بازنگری در شیوههای آزمون و ارزشیابی، گفت: موضوع اصلی این است که آزمون باید چگونه برگزار شود و آیا آزمونها باید پایانی، متمرکز، کتبی و دانشمحور باشند یا در قالب فعالیتهای بلندمدت، فعالیتمحور و پروژهمحور و مبتنی بر کشف، خلاقیت، تولید و نوآوری انجام شوند. این شیوهها با یکدیگر متفاوت هستند.
وی افزود: در سطح دانشگاه نیز در برخی مقاطع یا رشتههایی که واقعاً به سمت آزمونهای کیفی حرکت کردهاند، لزوماً همه آزمونها کاغذی و کمی نیستند. همه این موارد میتوانند بر درجه صلاحیتی که به دانشآموخته اعطا میشود، تأثیر بگذارند و تعیین کنند که آیا آن نوع از ارزشیابی معرف درستی از صلاحیت فرد بوده است.
کهندل با اشاره به ضرورت اعتبارسنجی نتایج ارزشیابی برای محیطهای شغلی، بیان کرد: فرد با برخورداری از این درجه صلاحیت فارغالتحصیل میشود و وارد جامعه خواهد شد. در این شرایط، کارفرمایی که قصد استخدام او را دارد نیز باید بتواند به صلاحیت و تواناییهای وی و همچنین نمره آزمون یا معدل دانشجو استناد کند؛ و نتایج آن را واقعاً معتبر دانسته و نشانهای از شایستگی و توانمندی فردی تلقی کند که از یک دانشگاه مدرک گرفته است.
وی خاطرنشان کرد: گاهی مشاهده میشود که معدل لزوماً بیانگر تمام ظرفیتها و توانمندیهای یک دانشآموخته نیست؛ بنابراین، باید بررسی کرد که آیا آزمونهای گرفته شده از افراد توانایی سنجش تمام ابعاد صلاحیت دانشجو را داشته است.
انتهای پیام