سه‌شنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵ | ۱۳:۰۱
توجه به دانشگاه به‌عنوان شریک راهبردی نظام حکمرانی/باید برای استمرار بحران‌ها آماده باشیم

معاون فرهنگی و اجتماعی معاون اول رئیس‌جمهور تاکید کرد

توجه به دانشگاه به‌عنوان شریک راهبردی نظام حکمرانی/باید برای استمرار بحران‌ها آماده باشیم

معاون فرهنگی و اجتماعی معاون اول رئیس‌جمهور با اشاره به شرایط کشور، گفت: انتظار می‌رود دانشگاه از یک نهاد علمی که صرفاً متولی تولید و ترویج علم، آموزش و پژوهش و ترویج فرهنگ علمی است، به نهادی ارائه‌دهنده خدمات مشاوره‌ای و راهنمای مدیریت جامعه تبدیل شود؛ به تعبیری، دانشگاه باید به‌عنوان شریک راهبردی نظام حکمرانی مورد توجه قرار بگیرد.

به گزارش ایسنا، سیدضیاء هاشمی امروز در همایش «نقش دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌های کشور در تاب‌آوری ملی» با اشاره به جایگاه دانشگاه در ارتباط با نهادهای اجرایی اظهار کرد: در شرایط کنونی، دانشمندان در نهادهای اجرایی هم جایگاه دارند. رئیس‌جمهور شخصیتی علمی و دانشگاهی است، معاون اول رئیس‌جمهور نیز چهره‌ای علمی و شناخته‌شده است و بسیاری از اعضای دولت و مسئولان کشور هم از همکاران دانشگاهی هستند.

وی افزود: فارغ از اینکه بسیاری از ارکان دولت دانش‌آموخته دانشگاه یا حوزه علمیه به‌عنوان نهاد علم هستند، برای به‌روز بودن به تعامل با دانشگاه نیاز دارند. دانشگاه هم باید ضمن حفظ استقلال علمی و تمرکز بر مأموریت‌های اصلی خود، در این تعامل نقش داشته باشد. به اعتقاد من، مأموریت‌های اصلی دانشگاه در سه حوزه آموزش، پژوهش و فرهنگ مدنی است؛ یعنی فرهنگ‌سازی و اجتماعی کردن دانشجویان و کمک به شکل‌گیری جامعه‌ای مقتدر در سطح ملی.

بحران‌های امروز زنجیره‌ای و چندبعدی هستند

هاشمی با بیان اینکه بحران‌ها در جامعه جدید دیگر منفرد نیستند، گفت: در جامعه مدرن، پیشرفته، صنعتی و شهری با بحران‌های متعدد و زنجیره‌ای مواجهیم. ممکن است یک بحران از یک نقطه شروع شود، اما به حوزه‌های دیگر پیوند بخورد. برای مثال، وقتی جنگ اتفاق می‌افتد، هم اقتصاد آسیب می‌بیند، هم محیط زیست و هم تعاملات و آرامش اجتماعی تحت تأثیر قرار می‌گیرد.

وی ادامه داد: از نظر اجتماعی نیز تحقیقاتی که همین روزها انجام می‌شود، نشان می‌دهد عواطف جامعه تحت تأثیر شدید جنگ و ناملایمات قرار گرفته است. استرس، افسردگی، ترس، نگرانی، غم و خشم در مقایسه با عواطفی مانند شادی نشان می‌دهد که جامعه ما در این حوزه مسئله دارد. فقر هم منشأ بسیاری از مشکلات است و بی‌عدالتی و ناامنی، چه در سطح جهانی و چه در سطح ملی، بر این مشکلات می‌افزاید.

معاون فرهنگی و اجتماعی معاون اول رئیس‌جمهور با اشاره به ضرورت یافتن راهکار برای عبور از بحران‌ها اظهار کرد: حتی اگر پیش از این هم در برخی حوزه‌ها مشکلی نداشتیم، برای تاب‌آوری جامعه و موفقیت آن در مسیر پیشرفت به راهکار نیاز داشتیم؛ حالا که عواملی مانند جنگ، فقر، محدودیت‌های مختلف، شکاف اجتماعی و بحران‌های زیست‌محیطی و اقتصادی به مسائل قبلی اضافه شده‌اند، ضرورت این موضوع بیشتر است.

هاشمی تأکید کرد: البته قرار نیست از نگاه تخصصی خودمان خارج شویم یا چنین توصیه‌ای داشته باشیم. دانشگاهیان تخصص‌های مختلفی دارند، اما اگر این تخصص‌ها در تعامل و پیوند با یکدیگر قرار بگیرند و هم‌افزا شوند، می‌توانیم در برابر بحران‌های زنجیره‌ای و مشکلات چندبعدی هم راهکار پیدا کنیم. این ظرفیت و رسالت دانشگاه است.

تاب‌آوری فقط تحمل بحران نیست؛ باید آن را به فرصت تبدیل کرد

وی با بیان اینکه تاب‌آوری را نباید صرفاً به معنای تحمل شرایط دشوار دانست، گفت: سؤال ما این نیست که فقط در شرایط سخت و بحران تحمل کنیم؛ بلکه می‌خواهیم در برخی موارد، شرایط بحران و سختی‌ها را به فرصت تبدیل کنیم. شاید در شرایط عادی نتوان برخی مسائل را در حوزه اقتصاد، اجتماع و صنعت حل کرد، اما در شرایط جنگ و بحران و فشار، گاهی بسیج نیروها به شکلی اتفاق می‌افتد که می‌توان مسائل را بهتر حل کرد.

هاشمی با اشاره به تجربه جنگ‌های جهانی اول و دوم افزود: تاریخ نشان داده است که در این جنگ‌ها تحولات بزرگی در حوزه صنعت، فناوری و انسجام اجتماعی اتفاق افتاده است. در کشور ما هم می‌توانیم چنین ظرفیتی را ببینیم. مسائل صنعتی، زیست‌محیطی، اجتماعی، فرهنگی و به‌طور کلی مسائل اقتصادی می‌توانند در شرایط بحران بیشتر و بهتر مورد توجه قرار بگیرند. همراهی و همدلی عمومی و اجتماعی نیز ممکن است بیشتر شود و مطالبه جامعه در این حوزه‌ها افزایش پیدا کند و فرصتی برای رسیدگی به مسائل فراهم شود.

وی با اشاره به شرایط کنونی کشور اظهار کرد: اکنون در شرایط جنگ قرار داریم و با مشکلات اقتصادی گوناگونی از تحریم و تورم تا فقر و فاصله طبقاتی مواجهیم. مسائل سیاسی و تقابل‌های بین‌المللی هم وجود دارد. تحریکات قومی را در داخل کشور داریم که خوشبختانه به دلیل تمدن کهن و قوی و پیوند اجتماعی تاریخی، خیلی جدی نیست. حاشیه‌نشینی در شهرها، مسائل زیست‌محیطی، مدیریت شهری و موضوعاتی مانند ترافیک نیز از مسائل ما است. در ارتباط میان صنعت و جامعه هم با مسائلی مانند آلودگی هوا مواجهیم.

دانشگاه باید شریک راهبردی نظام حکمرانی باشد

معاون فرهنگی و اجتماعی معاون اول رئیس‌جمهور ادامه داد: در چنین شرایطی انتظار می‌رود دانشگاه از یک نهاد علمی که صرفاً متولی تولید و ترویج علم، آموزش و پژوهش و ترویج فرهنگ علمی است، به نهادی ارائه‌دهنده خدمات مشاوره‌ای و راهنمای مدیریت جامعه تبدیل شود؛ به تعبیری، دانشگاه باید به‌عنوان شریک راهبردی نظام حکمرانی مورد توجه قرار بگیرد. باید بپذیریم که حکمرانی موفق و خوب، جز با اتکا به علم و نهاد علم، یعنی دانشگاه و البته در جامعه دینی حوزه علمیه و دیگر مراکز علمی، امکان‌پذیر نیست.

هاشمی با اشاره به ضرورت به‌روز شدن دانشگاه‌ها گفت: دانشگاه با تحولات سریع جامعه و چالش‌های نوپدید مواجه است و باید بتواند خود را به‌روز کند. گزارش‌هایی که در این مدت با آنها مواجه شدم، از جمله مأموریت‌گرایی تعریف‌شده در ستاد وزارت علوم برای دانشگاه‌های مختلف و اقداماتی که دوستان در حوزه‌های تخصصی، از جمله ژنتیک انجام داده‌اند، این باور و امیدواری را ایجاد می‌کند که دانشگاه می‌تواند در این زمینه اثرگذار باشد.

وی با اشاره به تأکید مسئولان دولت بر استفاده از ظرفیت دانشگاهیان برای حل مسائل کشور، افزود: این موضوع را بارها از رئیس‌جمهور، معاون اول رئیس‌جمهور و دیگر بزرگان دولت، از نزدیک و مستقیم شنیده‌ام. همین امروز صبح نیز رئیس‌جمهور در جلسه تجلیل از مدال‌آوران المپیادهای علمی استان تأکید کرد که انتظار و نیاز داریم مسائل کشور با کمک نهاد علم، دانشگاهیان، نخبگان و محققان از جمله محققان جوان حل شود.

دانشگاه‌ها باید تهدیدهای نوظهور را شناسایی کنند

هاشمی با بیان اینکه برای تحقق این هدف باید اقداماتی میان نهاد علم و نهاد سیاست‌گذاری و مدیریت کلان انجام شود، اظهار کرد: نخستین موضوع، شناخت روندهای نوظهور است. ما با تهدیدات جدیدی مواجهیم. فناوری‌های جدیدی مانند هوش مصنوعی و کوانتوم، هم انتظارات و ظرفیت‌های جدیدی ایجاد می‌کنند و هم تهدیدات تازه‌ای به همراه دارند.

وی ادامه داد: در خود دانشگاه‌ها و نظام آموزش و پژوهش نیز با چالش‌هایی مواجهیم. در سطح دنیا این مسئله مطرح است که با وجود هوش مصنوعی، فرایندهای آموزش چگونه باید تعریف شوند، تعامل میان استاد و دانشجو و معلم و دانش‌آموز چگونه تنظیم شود و سازوکارهای سنجش چگونه باید باشد.

معاون فرهنگی و اجتماعی معاون اول رئیس‌جمهور با تأکید بر ضرورت توجه به سناریوهای مختلف گفت: باید سناریوها را نه‌فقط بر اساس تحولات فناوری، بلکه با توجه به تحولات اقتصادی و اجتماعی دنیا بررسی کنیم. اتفاقی که در آمریکا می‌افتد، به هر حال بر ما هم اثر دارد. مسئله ما انتخابات آمریکا یا اینکه کدام جناح در آن کشور باشد نیست، اما پیامدهای این تحولات برای ما متفاوت است؛ گاهی فرصت‌هایی ایجاد می‌کند و گاهی تهدیدهایی را تشدید می‌کند. مسائل محیط زیست و معادلات نظامی در سطح جهانی نیز برای ما تعیین‌کننده است. بنابراین انتظار می‌رود دانشگاه‌ها کانون بررسی و شناسایی این تهدیدهای نوظهور و تدوین سناریوهای مناسب برای مواجهه با آنها باشند.

نباید در مسابقه دانش عقب بمانیم

وی دومین موضوع را عقب نماندن دانشگاه‌ها از تحولات علمی دانست و گفت: اگر واقعاً باور داریم دانش می‌تواند به سعادت جامعه بشری و موفقیت و پیشرفت جامعه کمک کند، نباید در این مسابقه دانش عقب بمانیم. در حوزه‌های جدید علمی، فناوری‌های نوین و روش‌های جدید مانند استفاده از هوش مصنوعی و تحلیل کلان‌داده‌ها باید به‌روز باشیم. طراحی سامانه‌های هشدار سریع، سامانه‌های مدیریت منابع، زیرساخت‌های هوشمند و دولت هوشمند نیز از جمله حوزه‌هایی است که باید به آنها توجه کنیم.

هاشمی افزود: ما در این زمینه ظرفیت‌هایی داریم و در عین حال با ضعف‌هایی مواجهیم که باید آنها را بشناسیم و از نظر علمی به‌روز شویم. همچنین باید زبان گفت‌وگویی میان بخش‌های مختلف علمی، سیاست‌گذاری و مدیریتی شکل بگیرد تا بتوانیم از این ظرفیت‌ها استفاده کنیم.

باید استعدادهای پنهان کشور را شناسایی کنیم

وی تربیت سرمایه انسانی و نیروی متخصص را از دیگر موضوعات مهم دانست و اظهار کرد: ما در میان جوانان و نوجوانان ظرفیت‌های زیادی داریم. نخبگان جوان نشان می‌دهند که وقتی در کشور سرمایه‌گذاری و زمینه فراهم شود، استعدادهای فوق‌العاده‌ای وجود دارد و جامعه ما سرشار از این استعدادها است.

هاشمی ادامه داد: در این زمینه دو نکته مهم است. نخست اینکه نخبگان فقط کسانی نیستند که خودشان توانمندی‌شان را اثبات کرده‌اند و ما آنها را می‌بینیم. در بخش‌هایی از کشور به‌ویژه مناطق نسبتاً فقیرتر که از نظر شاخص‌های اقتصادی و ارتباطی وضعیت ضعیف‌تری دارند، چهره‌های توانمندی وجود دارند که باید شناسایی شوند. نباید منتظر بمانیم این افراد خودشان را معرفی کنند؛ بلکه باید سازوکارهایی پیدا کنیم تا این استعدادها را کشف، هدایت و درگیر کنیم. این موضوع بیشتر از مسئولیت‌های نظام آموزش پایه و مدرسه است، اما دانشگاه هم می‌تواند در این زمینه کمک کند و در اصلاح نظام‌های آموزشی نقش داشته باشد.

معاون فرهنگی و اجتماعی معاون اول رئیس‌جمهور با تأکید بر ضرورت استفاده درست از نخبگان، گفت: نکته دوم این است که بتوانیم از این نخبگان به‌خوبی استفاده کنیم و به آنها جهت بدهیم. گزارشی که دوستان ارائه کردند، امیدوارکننده بود و نشان می‌داد میزان مهاجرت مدال‌آوران المپیادها به خارج از کشور به شکل محسوسی کاهش یافته است. بر اساس این گزارش، این میزان که حدود پنج تا ۶ سال پیش نزدیک به ۳۰ درصد بود و روند افزایشی داشت، اکنون روند نزولی پیدا کرده و به نزدیک صفر درصد رسیده است.

وی افزود: غالب این جوانان ترجیح می‌دهند در کشور خودشان بمانند و بسیاری از کسانی هم که رفته‌اند، علاقه‌مند به بازگشت هستند. اما نیاز داریم سازوکارهایی را طراحی کنیم که این افراد بتوانند در کشور بمانند یا بازگردند و وقتی ماندند یا برگشتند، بتوانیم به‌خوبی از توانمندی‌هایشان استفاده کنیم.

هاشمی با بیان اینکه این موضوع فرایندی است که دولت، دانشگاه و بخش‌های مختلف دولتی و غیردولتی در آن مسئولیت دارند، اظهار کرد: آسیب‌شناسی و ظرفیت‌شناسی در این حوزه هم اهمیت دارد. به اعتقاد من، پاسخ به این پرسش که چرا و چگونه می‌توان این مسئله را حل کرد، خود موضوعی است که دانشگاه می‌تواند به آن بپردازد. حاصل همه این اقدامات باید کمک به حل مسائل واقعی و جاری کشور باشد.

ایران وارد مرحله تاریخی جدیدی شده است

وی با اشاره به تحولات پس از دو جنگ اخیر، گفت: ما بعد از این دو جنگ وارد یک مرحله تاریخی جدید شده‌ایم و با ایرانی متفاوت مواجهیم؛ ایرانی که خودباوری ملی بیشتری دارد و شناخت و نگرش دنیا نسبت به آن تغییر کرده است. پیوندهای اجتماعی میان ایرانیان در داخل و خارج از کشور و ارتباط میان داخل و خارج نیز تا حدی متفاوت شده است. موقعیت و منزلت ایران در سطح منطقه، در میان همسایگان و حتی در سطح جهانی تغییر کرده است.

معاون فرهنگی و اجتماعی معاون اول رئیس‌جمهور ادامه داد: کشوری که نزدیک به نیم قرن با تحریم مواجه بوده و در برابر بزرگ‌ترین قدرت‌های جهانی که از هیچ اقدامی فروگذار نمی‌کنند، از بمباران یک مدرسه و یک شهر تا حمله به زیرساخت‌ها و پل‌ها، سربلند بیرون می‌آید، نشان می‌دهد ظرفیت‌ها و سرمایه‌هایی دارد که برای جهانیان تا حدی شگفت‌آور است. بسیاری از استادان حاضر در این نشست احتمالاً در ماه‌های اخیر با همکاران خود در سطح جهانی گفت‌وگو داشته‌اند و تغییر قضاوت‌ها و نگرش‌ها نسبت به ایران را دیده‌اند. من هم مانند شما با این موضوع مواجه بوده‌ام و به‌صورت مستقیم این تغییر را مشاهده کرده‌ام.

هاشمی با بیان اینکه ایران جدید با ظرفیت‌ها، قابلیت‌ها و انتظارات جدیدی روبه‌رو است، اظهار کرد: در این فضای جدید، دانشگاه می‌تواند نقش محوری داشته باشد؛ هم برای عبور از وضعیت فعلی و دستیابی به تاب‌آوری پایدار در حوزه آموزش و پژوهش و هم برای ترسیم افق آینده کشور. دانشگاه در این زمینه نقش حیاتی دارد.

باید برای استمرار بحران‌ها آماده باشیم

وی با تأکید بر ضرورت برنامه‌ریزی برای شرایط دشوار، گفت: نباید فرض کنیم مسائلی که با آنها مواجهیم، به‌طور طبیعی تمام می‌شوند. در برنامه‌نویسی و برنامه‌ریزی باید بدترین شرایط و سناریوها را هم در نظر بگیریم و به این فکر کنیم که اگر بحران‌ها و مشکلات تا اطلاع ثانوی ادامه پیدا کنند، چه باید کرد. قرار نیست بی‌تفاوت باشیم و فقط نظاره‌گر بمانیم؛ ما کنشگر فعال این عرصه هستیم و باید با فرض استمرار بحران‌های مختلف و زنجیره‌ای، برای آنها راهکار داشته باشیم و خودمان را با شرایط تطبیق دهیم.

معاون فرهنگی و اجتماعی معاون اول رئیس‌جمهور در پایان تأکید کرد: جامعه تاب‌آور صرفاً جامعه‌ای نیست که در برابر بحران تحمل کند؛ جامعه‌ای است که می‌تواند مسائلش را حل کند، ریسک را مدیریت کند، از تصمیم‌گیری واکنشی به حکمرانی آینده‌نگر برسد و از پژوهش‌های پراکنده به یک نظام پژوهشی مسئله‌محور و هدفمند حرکت کند. این رویکرد کمک می‌کند حتی در میانه بحران هم بتوان آینده‌ای قوی‌تر ساخت. چنین آینده‌ای ممکن و میسر است، اما قطعاً بدون اتکا به علم و دانشگاه امکان‌پذیر نیست.

انتهای پیام

# علمی‌ و دانشگاهی

آخرین اخبار علمی‌ و دانشگاهی