به گزارش ایسنا، در چند روز اخیر، قطع دوباره برق بازارچه لاله به اعتراض کسبه انجامید و تعدادی از کسبه در مقابل موزه هنرهای معاصر تهران تجمع کردند و خواستار وصل مجدد برق شدند. اما ماجرا صرفا به اختلاف بر سر پرداخت قبض و به همین چند روز اخیر، محدود نمیشود.
تأمین برق بازارچه با انشعاب و زیرساخت برق موزه متصل است و اکنون موضوع بدهی، تغییر تعرفه و مسئولیت پرداخت هزینهها، در کنار نگرانیهایی درباره ایمنی و زیرساختهای دو مجموعه فرهنگی مجاور یعنی موزه هنرهای معاصر تهران و موزه ملی فرش، ابعاد تازهای به این مناقشه داده است.
ماجرای بازارچه لاله را نمیتوان تنها از زاویه اختلاف میان موزه و غرفهداران بررسی کرد. این پرونده دستکم چند لایه بههمپیوسته دارد: سابقه واگذاری و نحوه استمرار حضور غرفهها، وضعیت حقوقی زمین و قراردادها، تغییر کاربری و گسترش فعالیتهای تجاری، هزینه و بدهی برق، وضعیت آب و ایمنی، حقوق و معیشت کسبه و در نهایت، کارکرد اجتماعی فضایی که طی سالها به بخشی از خاطره شهری تهران تبدیل شده است.
از واگذاری موقت تا شکلگیری یک بازارچه دائمی
برای فهم وضعیت امروز بازارچه لاله باید به سال ۱۳۶۸ بازگشت؛ زمانی که بنا بر روایتهای منتشرشده درباره پیشینه این مجموعه، بخشی از محوطه شمالی موزه هنرهای معاصر برای ایجاد غرفههایی با هدف حمایت از خوداشتغالی و عرضه محصولات هنری و صنایعدستی در اختیار گروهی از متقاضیان قرار گرفت. این واگذاری در ابتدا موقت و برای یک دوره یکساله تعریف شده بود و گفته میشود شمار غرفههای اولیه حدود ۷۵ واحد بود.
هدف اولیه، ایجاد فضایی برای فعالیت محدود هنرمندان و تولیدکنندگان و کمک به اشتغال بود؛ نه تأسیس یک مجموعه تجاری دائمی در مجاورت موزه. این توافق برای مدتی تمدید شد و روند استفاده از فضا تا حدود سالهای ۱۳۷۱ و ۱۳۷۲ ادامه پیدا کرد. پس از آن، قرارداد تمدید نشد و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی اعلام کرد که زمین برای نیازهای موزه مورد احتیاج است.
با این حال، پایان دوره توافق به معنای پایان حضور غرفهداران نبود. فعالیت در محوطه ادامه پیدا کرد و بهتدریج شمار غرفهها افزایش یافت. آنچه در ابتدا بهعنوان فضایی محدود برای خوداشتغالی و عرضه محصولات هنری شکل گرفته بود، در گذر زمان به مجموعهای با بیش از ۲۰۰ غرفه و فعالیتهایی با ماهیت عمدتاً تجاری تبدیل شد.
با گذشت سالها، بازارچه به محل فعالیت مشاغل متنوعی تبدیل شده و گفته میشود که نقلوانتقال و خریدوفروش غرفهها نیز با مبالغ قابل توجه انجام میشود. در این میان، یک پرسش اساسی همچنان بیپاسخ مانده است: اگر واگذاری اولیه موقت بوده و پس از پایان دوره قرارداد نیز تمدید رسمی صورت نگرفته، استمرار فعالیت بازارچه در این مدت طولانی بر چه مبنای حقوقی انجام شده است؟ و اکنون بعد از گذشت چند دهه، چه راهحلی میتواند کارساز باشد؟
قصه برق؛ بدهی بازارچه و هزینهای که به موزه گره خورده است
یکی از مهمترین ابعاد تازه این اختلاف، مسأله برق بازارچه است. در روزهای اخیر، برق بازارچه لاله از سوی موزه هنرهای معاصر قطع شده است؛ موضوعی که نخستین بار نیست اتفاق میافتد و پیش از این نیز تکرار شده است. موضوعی که به گفته یک منبع آگاه، به دستور اداره برق توسط موزه هنرهاص معاصر انجام شده و علت آن بدهی کسبه در پرداخت قبضهای برق بوده است.
با این حال، اهمیت ماجرا در نحوه تأمین برق بازارچه است. برق غرفهها از طریق انشعابی مرتبط با موزه تأمین میشود. انشعابی که در ابتدا با تعرفه فرهنگی برای موزه در نظر گرفته شده بود. با افزایش فعالیتهای تجاری و بالا رفتن تعداد غرفهها، موضوع میزان مصرف و نوع تعرفه برق به مسئلهای جدی تبدیل شد.
سال ۱۳۹۵ اداره برق، نسبت به استفاده تجاری از برق دارای تعرفه فرهنگی موزه برای تأمین برق بازارچه اعتراض کرد. در ادامه، تعرفه برق از فرهنگی به تجاری تغییر کرده و توافق شده است که هزینه برق مصرفی بازارچه از سوی غرفهداران پرداخت شود. با این حال، طبق روایت یک منبع آگاه در گفتوگو با ایسنا، در یک سال اخیر پرداختها با تأخیر مواجه شده و بدهی انباشته، زمینه درخواست اداره برق برای قطع برق را فراهم کرده است. طبق روایت یک منبع آگاه در گفتوگو با ایسنا، در یک سال اخیر پرداختها با تأخیر مواجه شده و بدهی انباشته، زمینه درخواست اداره برق برای قطع برق را فراهم کرده است.
چرا برق در مجاورت دو موزه اهمیت دارد؟
موزه هنرهای معاصر تهران و موزه فرش ایران صرفاً ساختمانهایی برای بازدید عمومی نیستند. این دو مجموعه محل نگهداری آثار هنری و فرهنگی ارزشمندی هستند که حفاظت از آنها به زیرساختهای فنی، امنیتی و تأسیساتی وابسته است.
سامانههای نظارتی، دوربینها، کنترل دسترسی، تجهیزات هشدار و بخشهایی از زیرساخت عملیاتی موزهها به تأمین پایدار برق نیاز دارند. البته میزان اثرگذاری هر قطعی برق بر امنیت و حفاظت آثار، به وجود و عملکرد سامانههای برق اضطراری، ژنراتورها و تجهیزات پشتیبان بستگی دارد.
در کنار مسأله برق، اطلاعاتی درباره وضعیت نامناسب ایمنی بازارچه و نبود تأییدیه آتشنشانی نیز مطرح شده است. در چنین شرایطی و در صورت وقوع حریق، خطری جدی گنجینه فرهنگی موزه هنرهای معاصر تهران و موزه ملی فرش را تهدید میکند.
بدهی حدود هفت میلیاردی و ابهامهای آب و ایمنی
بر اساس اطلاعاتی که یک منبع آگاه در اختیار ایسنا قرار داده، مجموع بدهی بازارچه لاله به اداره برق حدود هفت میلیارد تومان برآورد شده است. این منبع درباره سابقه تغییر تعرفه برق گفته است: «سال ۹۵ و بعد از هشدار اداره برق به موزه هنرهای معاصر مبنی بر اینکه بازارچه از تعرفه فرهنگی برق استفاده میکند، تعرفه برق فرهنگی موزه حذف و به تجاری تبدیل شد. از آن سال توافق شد که با تجاری شدن برق، بازارچه موظف به پرداخت قبض است. اما از سال گذشته با دلیل افزایش تعرفهها و افزایش تعداد غرفهها، کسبه در پرداخت قبض تاخیر کردند و با انباشته شدن بدهی و تساعدی شدن هزینهها به دلیل تاخیر در پرداخت، رقم بالایی حاصل شد.»
مدیرکل دفتر هنرهای تجسمی: به دنبال راهحل هستیم
در سوی دیگر این ماجرا، موزه هنرهای معاصر و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بر ضرورت تعیین تکلیف وضعیت بازارچه تأکید دارند. آیدین مهدیزاده، مدیرکل دفتر هنرهای تجسمی، در گفتوگو با ایسنا درباره وضعیت بازارچه لاله، موضع موزه و پیشنهاد مطرحشده برای جابهجایی کسبه توضیح داده است.
او درباره مبنای حضور غرفهداران در این محدوده میگوید: «متأسفانه بازارچه لاله از نظر حقوقی مشروعیت ندارد. تا امروز هم اگر برق در اختیار آنها قرار گرفته، به لطف موزه بوده است؛ در حالی که اساساً موزه از نظر قانونی نباید چنین امکانی را در اختیار آنها قرار میداد. این زمین در اختیار موزه است و هیچ تفاهمنامهای مبنی بر واگذاری زمین به کسبه بازارچه وجود ندارد.»
مهدیزاده درباره گزینههای پیش روی موزه نیز میگوید: «این مشکل یک راهحل مشخص دارد که البته چندان مطلوب نیست و آن برخورد قهری است؛ رویکردی که تمایلی به انجام آن نداریم. بنابراین، در آخرین جلسهای که با کسبه بازارچه داشتیم، پیشنهاد دادیم شهرداری، بهویژه شهرداری منطقه ۶، فضایی را برای جابهجایی آنها معرفی کند. البته این پیشنهاد شامل کسبهای میشود که بیش از ۲۰ سال است در این منطقه فعالیت دارند و کسبه جدید و دستفروشان در این طرح سهیم نخواهند بود؛ مشابه اتفاقی که برای کسبه ساختمان پلاسکو رخ داد.»
به گفته مدیرکل دفتر هنرهای تجسمی، پیشنهاد جابهجایی قرار است با همکاری شهرداری تهران و بهویژه شهرداری منطقه ۶ بررسی شود. او در ادامه درباره روند مذاکرات و مکانهای احتمالی، خاطرنشان میکند: «با توجه به اینکه در حال مذاکره با شهرداری هستیم، چند مکان پیشنهاد شده است که در حال بررسی و ارزیابی این مکانها هستیم و در صورت تأیید، آنها را به کسبه، معرفی خواهیم کرد.با توجه به اینکه در حال مذاکره با شهرداری هستیم، چند مکان پیشنهاد شده است که در حال بررسی و ارزیابی این مکانها هستیم و در صورت تأیید، آنها را به کسبه، معرفی خواهیم کرد.»»
مهدیزاده در توضیح اینکه چرا موضوع جابهجایی در مقطع کنونی جدیتر شده است، به افزایش تعداد غرفهها، اختلاف میان کسبه قدیمی و جدید و مسائل حقوقی اشاره میکند: «چند عامل وجود دارد که اکنون مطرح هستند و قبلاً وجود نداشتند. یکی از مهمترین آنها افزایش تعداد غرفهها است. در گذشته تعداد غرفهها کم بود، اما اکنون تعداد آنها بهشدت افزایش پیدا کرده و هزینه زیادی را به موزه تحمیل میکند.
او ادامه میدهد: «عامل دوم، اختلافی است که میان خود کسبه وجود دارد. کسبه جدیدی که خارج از بازارچه و حتی مقابل موزه دستفروشی میکنند، ادعای حضور در بازارچه را دارند و کسبه قدیمی را تحت فشار قرار میدهند. شهرداری نیز در حال حاضر توجه بیشتری به این موضوع دارد. موضوع دیگر این است که مسائل حقوقی بهطور کامل برطرف شده و درباره مالکیت نیز مناقشهای وجود ندارد. حکم تخلیه صادر شده و لازمالاجراست. این موارد قبلاً وجود نداشتند، اما اکنون وضعیت قطعیت بیشتری پیدا کرده است.»
بازارچه لاله؛ بخشی از حافظه و اقتصاد روزمره شهر
در کنار اختلاف حقوقی و مسائل زیرساختی، بازارچه لاله در طول سالها برای بخشی از شهروندان تهران کارکردی فراتر از یک محل خریدوفروش پیدا کرده است. این بازارچه محل فعالیت مشاغلی بوده که برخی از آنها در مراکز تجاری جدید و فروشگاههای بزرگ امکان ادامه فعالیت مشابه ندارند.
بازارچه برای بسیاری، بخش خاطرهانگیزی از فضای شهری تهران محسوب میشود. شماری از شهروندان، هنرمندان و مراجعهکنندگان به موزهها نیز طی سالها با این فضا ارتباط برقرار کردهاند. همین سابقه اجتماعی باعث شده است که موضوع تخلیه یا حفظ بازارچه، واکنشهایی فراتر از منافع مستقیم غرفهداران ایجاد کند.
اما در عین حال، تأکید بر کارکرد اجتماعی بازارچه به معنای نادیده گرفتن حقوق مالکانه موزه یا مسائل ایمنی و زیرساختی نیست. همانطور که مالکیت موزه نیز بهتنهایی پاسخگوی همه پرسشهای مربوط به سرنوشت کسبه، سابقه فعالیت آنها و کارکرد عمومی فضا نخواهد بود. مسأله اصلی، یافتن راهحلی است که در آن حقوق قانونی موزه، امنیت آثار و ساختمانها، معیشت کسبه و منافع عمومی شهروندان بهصورت همزمان بررسی شود.
در چنین شرایطی، شهرداری تهران و شهرداری منطقه ۶ نقشی تعیینکننده دارند. اگر قرار است غرفهداران قدیمی جابهجا شوند، پیشنهاد مکان جایگزین باید از سطح مذاکره فراتر برود و با مشخص شدن محل، زمانبندی و هزینهها به برنامهای روشن تبدیل شود.
میلاد شیراوند، روزنامهنگار حوزه توسعه و مدیریت شهری نیز درباره حواشی اخیر موزه هنرهای معاصر، دستفروشان پیادهراه کارگر شمالی و بازارچه لاله، بر ضرورت تفکیک این دو مسأله و توجه به کارکرد اجتماعی فضاهای شهری تأکید دارد.
او درباره برخورد با دستفروشان پیادهراه کارگر شمالی به ایسنا میگوید: چند مساله را باید در خصوص حواشی اخیر موزه هنرهای معاصر با دستفروشان پیادهراه کارگر شمالی و بازارچه مد نظر قرار داد. نخست اینکه معارضت بین موزه و دو گروه از اقشار شهر تهران به وجود آمده که هر یک جنبه خاص خود را دارد. در بحث برخورد با دستفروشان پیادهراه خیابان کارگر شمالی متاسفانه میبینیم یک عده بیآنکه دلیل مستدلی داشته باشند میگویند پیادهراه حریم موزه است و دستفروشان نباید آنجا باشند. کسی که چنین سخنانی را میگوید ابتدا فکر میکند دستفروشی یک کار خفیف و فاقد شان اجتماعی است و دوم اینکه در نزدیکی موزه کسی نباید دستفروشی کند چون موزه حریم دارد.
او با طرح این پرسش که «این حریم را چه کسی و با چه صلاحیتی تعیین میکند و تا کجا است؟»، ادامه میدهد: در شرایطی که همه احکام مدیریت شهری نسبی است و دستفروشی به عنوان مفری برای گریز از شرایط سخت اقتصادی توسط شهروندان انتخاب شده است، کسی نمیتواند بگوید در فلان نقطه شهر نمیشود دستفروشی کرد. جز در مواردی که اماکنی دارای موقعیت امنیتی و سیاسی هستند، دستفروشی در هر جای شهر از همین حکم نسبی تبعیت میکند.
شیراوند سپس به اختلاف میان موزه و غرفهداران بازارچه لاله میپردازد و درباره کارکرد اجتماعی این مجموعه، یادآور میشود: مساله بعدی موضوع تعارض بین کسبه بازارچه لاله با موزه است. موزه هنرهای معاصر ادعای مالکیت آن فضا را دارد و با کسبه وارد یک نزاع شده است. اگر بخواهیم در این خصوص یک قضاوت منطقی مبتنی بر صلاح و مصلحت شهر داشته باشیم باید بگوییم فضاهای شهری یک کارکردی که میتوانند داشته باشند، کمک به حس بهتر زیستن در شهر توسط شهروندان است. از این نظر کسبه این بازارچه توانستهاند در میان هیاهوی شهر یک فضای اجتماعی برای اقشاری از جامعه بسازند که تقریبا هیچ جای دیگری برای تجربه چنین فضای قابل درکی ندارند.کسبه این بازارچه توانستهاند در میان هیاهوی شهر یک فضای اجتماعی برای اقشاری از جامعه بسازند که تقریبا هیچ جای دیگری برای تجربه چنین فضای قابل درکی ندارند.
این روزنامهنگار میگوید: با خراب کردن بازارچه لاله، در واقع تاریخی از خاطرات جمعی بخش بزرگی از شهروندان شهر که عمدتا قشر فرهیخته و تحصیلکرده جامعه و از قضا هنرمندان بودهاند از بین میرود. موزه هنرهای معاصر نمیتواند صرف اینکه مالکیت آن فضا را دارد تصمیم بگیرد بخش بزرگی از داستانهای زندگی شهروندان شهر تهران را که در این بازارچه شکل گرفته از بین ببرد. شهرداری از این جهت مسئول حفظ این فضا است و باید ضرر مالی موزه هنرهای معاصر را جبران کند تا بتواند این فضا را حفظ کند و مشکلات کالبدی آن را نیز اصلاح کند.
او با بیان اینکه از جنبه اقتصاد شهر نیز حفظ این فضا نیز توجیه دارد، میگوید: برخی مشاغل که از شهر حذف شدهاند، توانستهاند در این نقطه خود را حفظ کنند و به شهروندان خدمات ارائه کند. مسلم است که هیچ تعمیرکار لوازم آشپزخانهای نمیتواند در مالهای تهران فضایی برای ارائه خدمت داشته باشد یا رفوی فرش در هیچ فضای دیگری در مرکز شهر میسر نیست.
شیراوند همچنین بر تعامل میان موزه و کسبه و ورود نهادهای شهری تأکید میکند: من خواهش میکنم مسئولان موزه هنرهای معاصر بهجای تاکید بر تصرف و بیرون کردن دستفروشان و کسبه بازارچه لاله با این فضای اشتراکی و جمعی مردم تهران تعامل کند. این فضا مکمل موزه هنرهای معاصر بوده و نه مزاحم آن. وظیفه موزه جلب حضور شهروندان جهت ارتقای هنر است وقتی فضایی در مجاورت آن قرار دارد که چندین برابر مخاطبان موزه، جمعیت جلب و به موزه سرازیر میکند، یعنی آن فضا مکمل موزه هنرهای معاصر است و وجود آن ضروری است.
او ادامه میدهد: بنابراین نباید با تحریک عواملی از بخش خصوصی که در این روزها در پی خلق یک تشنج برای به هم ریختن اوضاع هستند، با بخشی از تاریخ یکی از مهمترین خیابانهای تاریخ تهران دربیفتد. همچنین آنها نباید فکر کنند دستفروشی شغل کاذبی است و در شأن همسایگی با موزه نیست. در نهایت هم از شهرداری تهران و سازمان میراث فرهنگی میخواهم که به نفع کسبه و شهروندان تهرانی وارد موضوع شوند و شرایط را بهگونهای مهیا کنند که حقوق مادی موزه نیز حفظ شود.
انتهای پیام