ژیلا سعیدی، روانشناس در گفتوگو با ایسنا، با اشاره به اینکه بینقصخواهی (کمالگرایی) و اصرار بر انجام بینقص کارها نقش مهمی در خستگی و چندپاره شدن ذهن دارد، گفت: اگر فرد بینقصخواه هستید، احتمالا در بسیاری از حوزههای زندگی فراتر از حد توانتان تلاش میکنید؛ مثلا ساعتهای طولانی اضافهکاری در محل کار یا تحصیل دارید، مرز مشخصی میان کار و خانواده تعیین نمیکنید، در کمک به دیگران دچار افراط هستید یا توانایی «نه گفتن» ندارید. بهمرور زمان نیز توقعاتی که از خودتان دارید افزایش مییابد.
وی افزود: با توجه به محدود بودن زمان و انرژی، این تلاشهای فرساینده ذخایر انرژی شما را تحلیل میبرند و فشار مداوم، شما را بهسمت رفتارهایی سوق میدهد که استرس را بیشتر میکنند. بینقصخواهی همیشه به یک شکل بروز نمیکند و باید میان «تلاش سالم» و «بینقصخواهی ناسازگار» تفاوت قائل شد؛ در کمالگرایی ناسازگار، فرد استانداردهای بسیار بالایی دارد، هرگز به خودش اجازه اشتباه نمیدهد و ارزش درونیاش را کاملا به عملکرد بینقصش گره میزند.
به گفته وی، چنین فردی ممکن است هنگام کار مدام در حال ارزیابی خودش باشد و مدام از خود بپرسد «آیا این کار کافی بود؟ اگر اشتباه کنم چه میشود؟ دیگران چه فکری درباره من میکنند؟» و در نتیجه، بخشی از ظرفیت روان او صرف نگرانی و خودارزیابی منفی میشود.
هدف رواندرمانی در مواجهه با تله بینقصخواهی
وی اظهار کرد: هدف رواندرمانی برای افرادی که در دام بینقصخواهی افتادهاند این نیست که دیگر برای موفقیت تلاش نکنند؛ بلکه به آنها کمک میکنیم تا ارزش خود را به نتیجه کارشان وابسته ندانند و اشتباهات را بخشی طبیعی از روند یادگیری بداند.
وی با بیان اینکه ذهن انسان پیوسته در حال تولید فکر است و افکار منفی هم بخش طبیعی از همین فرآیند هستند، گفت: ما نمیتوانیم جلوی آمدن افکار ناخوشایند را بگیریم، اما نکته کلیدی این است که میتوانیم نوع واکنش خود را نسبت به آنها تغییر دهیم. برخی رویکردهای درمانی مانند «درمان پذیرش و تعهد (ACT)»، مهارتی به نام «گسست شناختی» را آموزش میدهند؛ به این معنا که فرد افکار منفیاش را نه یک حقیقت مطلق، بلکه صرفا یک رویداد ذهنی ببیند. مثال، بهجای اینکه به خودش بگوید «من از پس این کار برنمیآیم»، بگوید «الان این فکر در ذهن من آمد» و بدین ترتیب از آن فاصله بگیرد.
تمرین توجه آگاهانه با حواس پنجگانه
وی ادامه داد: علاوه بر رویکرد ACT، مهارت دیگری به نام «توجه آگاهانه بدون قضاوت به لحظه حال» وجود دارد. افراد میتوانند روزانه چند دقیقه تمرکز خود را روی تنفس و حواس پنجگانه معطوف کنند؛ ابتدا تمرکز روی تنفس، سپس گوشدادن به پنج صدای محیط هرکدام به مدت ۲۰ تا ۳۰ ثانیه، پیدا کردن چهار چیز در حس بینایی، سه چیز در حس لامسه، دو بو در بویایی و در نهایت حس چشایی. این تمرینها به آرامش و نظمدهی به ذهن کمک بزرگی میکنند.
وی با اشاره به اینکه در رواندرمانی تمرینهایی برای یکپارچهسازی ذهن یاد داده میشود، بیان کرد: هدف این است که توانایی فرد در هدایت توجه، تمرکز و تنظیم هیجانها بیشتر شود. البته انتخاب روش درمانی مناسب کاملا به ارزیابی اولیه مراجع بستگی دارد، چرا که پراکندگی توجه گاهی ریشه در استرس، اضطراب، افسردگی یا مشکلات خواب دارد.
وی افزود: اگر از درمان شناختی - رفتاری استفاده شود، به مراجع کمک میکنیم رابطه بین افکار، هیجانها و رفتارها را شناسایی کند، افکار اضطرابآور را اصلاح کند، مهارت حل مسئله را بیاموزد و کارهای خود را اولویتبندی کند.
وی ادامه داد: در روشهای مبتنی بر ذهنآگاهی، مهارت بازگرداندن تمرکز به «لحظه حال» آموزش داده میشود. در درمان ACT نیز تلاش میکنیم تا میزان پذیرش تجربیات ناخوشایند را بالا ببریم و فرد را در مسیر ارزشهای شخصیاش هدایت کنیم. یکیدیگر از رویکردهای بسیار کارآمد، «شفقت به خود» است که برای افراد کمالگرا و خودانتقادگر کمککننده و اثربخش است. البته در کنار یادگیری تمام این مهارتها، اصلاح شرایط محیطی و بار کاری غیرواقعبینانه نیز اهمیت زیادی دارد.
وی در پایان گفت: کمالگرایی زمانی بهمشکل تبدیل میشود که فرد ارزش خود را بهعملکرد بیعیب وابسته کند. در این حالت، ترس از اشتباه بخش بزرگی از توان ذهنی فرد را میگیرد و به خستگی، اضطراب و پراکندگی توجه میانجامد. برای بیرون آمدن از این چرخه، لازم نیست فرد تلاش را کنار بگذارد؛ بلکه باید رابطه خود را با افکار و معیارهایش تغییر دهد؛ از جمله با فاصلهگرفتن از افکار منفی، پذیرفتن تجربههای ناخوشایند، تمرین توجه به لحظه حال و مهربانی با خود. اصلاح شرایط محیطی و کاهش بار کاری غیرواقعبینانه نیز در این مسیر اهمیت دارد.
انتهای پیام