آیتاللهالعظمی حسین وحید خراسانی، از مراجع برجسته شیعه و از چهرههای اثرگذار حوزه علمیه قم، اول فروردین ۱۳۰۰ در نیشابور متولد شد. او تحصیلات علوم دینی را در مشهد آغاز کرد و ادبیات عرب و مقدمات علوم حوزوی را نزد استادان این شهر فراگرفت. سپس برای تکمیل تحصیلات به نجف رفت و پس از حدود دو دهه فعالیت علمی در نجف، در سال ۱۳۴۹ به ایران بازگشت. ابتدا مدتی در مشهد به تدریس پرداخت و سپس به قم رفت و سالهای طولانی در حوزه علمیه این شهر به تدریس خارج فقه و اصول مشغول شد. سرانجام در ۲۶ آبان ۱۴۰۵، در ۱۰۵سالگی درگذشت و در مشهد به خاک سپرده خواهد شد.
مشهد یکی از نخستین بسترهای شکلگیری شخصیت علمی و مذهبی او بود. حوزه علمیه مشهد در آن دوره، در کنار نجف و قم، از مراکز مهم آموزش علوم دینی در جهان تشیع به شمار میرفت. او در این شهر از محضر استادانی چون شیخ محمد نهاوندی و دیگر مدرسان برجسته حوزه بهره برد و مبانی اولیه دانش حوزوی خود را شکل داد. بازگشت کوتاهمدت او به مشهد در سال ۱۳۴۹ و آغاز تدریس در این شهر نیز نشان میدهد که پیوندش با خاستگاه علمی خود پس از سالها تحصیل در نجف همچنان برقرار بود. از این جهت قرار گرفتن مشهد به عنوان خاستگاه آغاز تحصیلات حوزوی و مقصد نهایی پیکرش، به زندگی او نوعی پیوند نمادین میان آغاز و پایان میبخشد.
جایگاه وحید خراسانی فراتر از موقعیت علمی و حوزوی، ابعاد اجتماعی و سیاسی نیز داشت. البته برای شناخت جایگاه سیاسی او، باید میان دو مفهوم حضور روحانیت در عرصه عمومی و مشارکت مستقیم روحانیون در ساختار اجرایی حکومت تمایز قائل شد. او از جمله مراجعی بود که با وجود پرهیز از تصدی مسئولیتهای سیاسی و اجرایی، نسبت به مسائل عمومی، عملکرد مسئولان و سیاستهای حکومت بیتفاوت نبود. در واقع، رویکرد او را میتوان نمونهای از کنشگری سیاسی از جایگاه مرجعیت مستقل دانست. جایگاهی که در آن مرجع تقلید لزوماً در ساختار قدرت حضور ندارد، اما از اعتبار دینی و اجتماعی خود برای بیان دیدگاهها و تذکر به حاکمان استفاده میکند.
از این منظر، مرجعیت شیعه تنها نهادی برای پاسخگویی به پرسشهای شرعی نیست، بلکه در حوزههایی مانند فرهنگ عمومی، اخلاق اجتماعی، هویت مذهبی و هدایت فکری جامعه نیز نقش دارد. در همین چارچوب، ارتباط میان روحانیت و سیاست را نباید صرفاً به حضور روحانیون در مناصب حکومتی محدود کرد؛ زیرا مرجعیت از طریق اعتبار علمی، نفوذ اجتماعی و ارتباط مستقیم با اقشار مختلف جامعه نیز میتواند در تحولات سیاسی و اجتماعی اثرگذار باشد. در بررسی دیدگاههای وحید خراسانی درباره این موضوع، برخی پژوهشگران حوزوی بر این نکته تأکید کردهاند که او با کنارهگیری کامل روحانیت از مسائل سیاسی موافق نبود، اما حضور طلاب در عرصههای فرهنگی و دینی را بر ورود مستقیم آنان به مسئولیتهای اجرایی ترجیح میداد.
در ادامه این مسیر تاریخی، رابطه این مرجع شیعه با رهبران کشور نیز بخشی از منظومه ارتباط دین و سیاست در ایران معاصر را شکل میدهد. مرحوم آیتالله خراسانی در دوران حضور در نجف، در درسهای امام خمینی شرکت میکرد و از این جهت با یکی از مهمترین چهرههای فکری و سیاسی تاریخ معاصر ایران ارتباط علمی داشت. همچنین او در دوره رهبر شهید آیتالله خامنهای، همچنان بهعنوان یکی از مراجع برجسته حوزه علمیه قم فعالیت علمی و دینی داشت. ارتباط دیرینه این دو شخصیت و پیوندهای تاریخی آنان با حوزه نجف و قم، در گزارشهای منتشرشده درباره مناسبات مرجعیت و رهبری مورد توجه قرار گرفته است. حضور وحید خراسانی در مراسم غبارروبی حرم مطهر رضوی در کنار رهبر شهید آیتالله خامنهای در سال ۱۳۹۷، از جمله نمونههای ثبتشده ارتباط و حضور مشترک این دو شخصیت در مناسبتهای مذهبی است. از این منظر، بررسی جایگاه خراسانی در کنار امام خمینی و آیتالله خامنهای، فرصتی برای شناخت تداوم نقش حوزههای علمیه و مرجعیت در تحولات سیاسی و اجتماعی جمهوری اسلامی ایران فراهم کرد.
علاوه بر این، او مواضع قابل توجهی در حوزه سیاست خارجی داشت و بر ضرورت تعامل سازنده با کشورهای جهان و استفاده از زبان ملایم در مناسبات بینالمللی تأکید میکرد. خراسانی در دیدار با محمود واعظی، رئیس دفتر وقت رئیسجمهور، در اردیبهشت ۱۳۹۵ تأکید کرد که در ارتباط با کشورهای جهان باید با زبان نرم و خوش سخن گفت و زمینه تعامل سازنده را فراهم کرد. این موضع در شهریور ۱۳۹۶ نیز تکرار شد؛ زمانی که در دیدار با واعظی اظهار کرد سخن گفتن با ادبیات خشن و روشهای افراطی در ارتباط با جهان، در نهایت به سود اسرائیل تمام میشود.
اهمیت این دیدگاه در آن است که مرحوم وحید خراسانی تعامل بینالمللی را صرفاً از منظر منافع اقتصادی یا مناسبات دیپلماتیک دولتها بررسی نمیکرد، بلکه آن را با ملاحظات دینی و منطقهای نیز پیوند میداد. یکی از ابعاد کمتر بررسیشده جایگاه مراجع تقلید، ظرفیت آنها برای برقراری ارتباط با جوامع و گروههای مذهبی خارج از مرزهای ملی است. در واقع، ارتباطات ایران با جهان تنها از مسیر وزارت امور خارجه، سفارتخانهها و نهادهای رسمی دیپلماتیک شکل نمیگیرد؛ شبکههای علمی، مذهبی و فرهنگی نیز میتوانند در ایجاد پیوند میان ایران و دیگر جوامع نقش داشته باشند؛ مرجعیت شیعه یکی از مهمترین نمونههای این ظرفیت است.
آیتالله خراسانی بهعنوان یکی از مراجع تقلید شناختهشده شیعه، از جایگاهی برخوردار بود که دامنه اثرگذاری آن به جغرافیای ایران محدود نمیشد. مفهوم تقلید در فقه شیعه، به پیروان اجازه میدهد در مسائل شرعی از فقیه واجد شرایط پیروی کنند. بنابراین، مرجعیت میتواند میان یک عالم دینی مستقر در ایران و پیروان او در کشورهای دیگر پیوندی مستمر ایجاد کند. این پیوند از طریق انتشار رسالههای عملیه، پاسخگویی به استفتائات، ارتباط با نمایندگان و شاگردان، فعالیتهای علمی و مناسبات میان حوزههای علمیه شکل میگیرد.
از این منظر، اهمیت شخصیتهایی مانند آیت الله وحید خراسانی تنها در نفوذ آنها در ساختار مذهبی داخل ایران خلاصه نمیشود. اعتبار علمی یک مرجع تقلید میتواند زمینه ارتباط با علمای دیگر کشورها، حوزههای علمیه خارج از ایران و اجتماعات شیعی در مناطق مختلف جهان را فراهم کند. ارتباط تاریخی او با حوزه نجف و شاگردی نزد آیتالله خویی نیز نمونهای از پیوندهای فرامرزی سنت علمی شیعه است؛ پیوندی که مرزهای سیاسی ایران و عراق را پشت سر میگذارد. چنین شبکهای میتواند ظرفیت ارتباطی و فرهنگی ایران را در سطح جوامع شیعی تقویت کند. ظرفیتی که در شرایط بحرانهای منطقهای، تحولات جهان اسلام و افزایش تنشهای مذهبی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
در نتیجه اهمیت سیاسی چنین شخصیتی الزاماً در موضعگیری مستقیم درباره تمام مسائل حکومت یا حضور در ساختار اجرایی نیست؛ بلکه در برخورداری از نوعی اعتبار مستقل دینی و اجتماعی قرار دارد که میتواند بر افکار عمومی مذهبی، مناسبات حوزههای علمیه و ارتباطات فرامرزی اثر بگذارد. از این منظر، درگذشت وحید خراسانی تنها فقدان یک فقیه و مدرس برجسته نیست، بلکه پایان دورهای از حضور یکی از چهرههای تأثیرگذار مرجعیت سنتی در معادلات دینی و اجتماعی ایران و جهان تشیع نیز به شمار میرود.
انتهای پیام