چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵ | ۱۲:۲۹
منبع: نمایندگی خوزستان
سنتور عربی؛ روایتگر بخشی از هویت موسیقایی مردمان عرب خوزستان

سنتور عربی؛ روایتگر بخشی از هویت موسیقایی مردمان عرب خوزستان

خوزستان (ایسنا) - سنتور عربی یا سنتور ۱۲ خرک یکی از سازهای مهم در سنت موسیقایی مردمان عرب خوزستان است که ریشه‌ها و پیوندهای تاریخی آن را می‌توان در گستره فرهنگی و موسیقایی بین‌النهرین، به‌ویژه جنوب عراق و خوزستان، بررسی کرد؛ سازی که شناخت ویژگی‌های اجرایی، مقام‌های موسیقایی و شیوه‌های آموزش آن، بخشی از تلاش برای حفظ حافظه و هویت موسیقایی این منطقه به شمار می‌رود.

محمود مشهودی، نوازنده سنتور و قوم‌موسیقی‌شناس در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به جایگاه سنتور عربی در فرهنگ موسیقایی مردمان خوزستان اظهار کرد: سنتور یکی از سازهای مهم در بخشی از سنت موسیقایی مردمان عرب خوزستان است و پیوندهای تاریخی و فرهنگی آن را می‌توان در گستره موسیقایی بین‌النهرین، به‌ویژه جنوب عراق و خوزستان، بررسی کرد.

وی افزود: موسیقی مردمان عرب خوزستان در طول تاریخ تحت تاثیر ارتباطات فرهنگی و جغرافیایی گسترده با مناطق عرب‌نشین عراق قرار داشته است. این ارتباطات نه‌تنها در زبان، شعر و مقام‌های موسیقایی، بلکه در سازها و شیوه‌های اجرایی نیز قابل مشاهده است.

این استاد و نوازنده سنتور گفت: این ساز صرفا یک ابزار همراهی نیست، بلکه در برخی گونه‌های موسیقی عربی نقش مهمی در اجرای ملودی‌ها، مقام‌ها و جمله‌بندی‌های موسیقایی دارد و در سبک موسیقی کلاسیک مقامی و موسیقی شعبی ـ ریفی (مردمی ـ روستایی) مورد استفاده قرار می‌گیرد.

تفاوت سنتور ایرانی و سنتور ۱۲ خرک

مشهودی در خصوص تفاوت سنتور ایرانی و سنتور ۱۲ خرک بیان کرد: یکی از تفاوت‌های مشخص این دو ساز، ساختار فیزیکی و تعداد خرک‌های آن‌هاست. سنتور عربی معمولا ۱۲ خرک و سنتور رایج ایرانی ۹ خرک دارد؛ البته تفاوت‌ها تنها به تعداد خرک‌ها محدود نمی‌شود و در ساختار صوتی و شیوه نوازندگی نیز تفاوت‌های مهمی وجود دارد.

وی ادامه داد: یکی از بارزترین تفاوت‌ها در نوع مضراب‌نوازی است. در سنتور عربی، نوازندگی با مضراب‌های بدون نمد انجام می‌شود که باعث می‌شود صدای ساز شفاف‌تر، تیزتر، بلندتر و از نظر حجم صوتی پرقدرت‌تر باشد. در مقابل، در سنتور ایرانی از مضراب‌های نمددار استفاده می‌شود که موجب نرم‌تر شدن طنین ساز و کاهش نسبی حجم و شدت صدای آن می‌شود.

این استاد سنتور اضافه کرد: نظام کوک، گستره صوتی و شیوه استفاده از درجات موسیقایی در این دو ساز متناسب با سنت‌های موسیقایی مربوط به خود شکل گرفته است. سنتور ایرانی در خدمت نظام دستگاهی و ردیف موسیقی ایرانی قرار دارد، در حالی که سنتور عربی با نظام مقامی موسیقی عربی، به‌ویژه سنت موسیقی عراق، ارتباط دارد.

ویژگی‌های سنتور عربی

مشهودی در ادامه گفت: یکی از ویژگی‌های مهم این ساز، قابلیت اجرای جملات ملودیک و حرکت در فضای مقام‌های موسیقی عربی است. در موسیقی مقامی، شناخت فواصل، درجات متغیر، جمله‌بندی‌ها، فرودها و ویژگی‌های اختصاصی هر مقام اهمیت زیادی دارد.

وی افزود: نوازنده سنتور باید علاوه بر تسلط بر تکنیک‌های اجرایی ساز، شناخت عمیقی از مقام‌های موسیقی عربی داشته باشد. آشنایی با مقام‌هایی مانند بیات، حجاز، راست و نهاوند و دیگر مقام‌های رایج در سنت موسیقی عربی برای اجرای صحیح این موسیقی ضروری است.

این نوازنده سنتور ادامه داد: نمی‌توان صرفا با تکیه بر آموزش سنتور ایرانی، انتظار اجرای اصیل و صحیح موسیقی مقامی عربی را داشت، چراکه هر یک از این دو سنت موسیقایی، منطق ملودیک و زیبایی‌شناسی خاص خود را دارند.

وی با اشاره به نقش سنتور در گروه‌های موسیقی عربی گفت: در گروه‌های موسیقی کلاسیک عربی، سنتور می‌تواند نقش مهمی در اجرای ملودی‌های مقامی، گسترش جملات موسیقایی و ایجاد پاسخ‌های ملودیک داشته باشد. این ساز در کنار سازهایی مانند عود، قانون، کمانچه و سازهای ضربی، به غنای صوتی و ملودیک گروه کمک می‌کند.

مشهودی بیان کرد: در موسیقی شعبی ـ ریفی نیز نقش ساز تابع ساختار اجرایی و ویژگی‌های هر گونه موسیقایی است. در این فضا، سنتور می‌تواند در اجرای ملودی‌های اصلی، همراهی با خواننده و ایجاد رنگ‌آمیزی صوتی نقش داشته باشد؛ البته جایگاه آن در تمام گروه‌های عربی یکسان نیست و به سنت اجرایی، ترکیب سازها، نوع مقام و سلیقه موسیقایی نوازندگان بستگی دارد.

وضعیت آموزش سنتور عربی

این نوازنده سنتور افزود: در حال حاضر بخش عمده آموزش این ساز در خوزستان بر اساس شیوه‌های رایج آموزش سینه‌به‌سینه و سماعی(شنیداری) انجام می‌شود که در آن هنرجو با مبانی نوازندگی، تکنیک مضراب، مقام‌های عربی و قطعات موسیقی آشنا می‌شود.

وی ادامه داد: در حوزه آموزش سنتور عربی، متناسب با مقام‌ها و شیوه‌های اجرایی موسیقی عربی، با کمبود منابع آموزشی مدون و دوره‌های تخصصی مواجه هستیم. آموزش این ساز باید از دو مسیر مکمل دنبال شود؛ نخست، آموزش تکنیک‌های اختصاصی نوازندگی سنتور عربی و دوم آموزش مقام‌شناسی، شناخت فواصل و شیوه‌های اجرایی موسیقی عربی. هنرجو باید علاوه بر مهارت فنی، با فرهنگ موسیقایی و سنت اجرایی این ساز نیز آشنا شود؛ در غیر این صورت ممکن است صرفا تکنیک نوازندگی یک ساز را فرا بگیرد، بدون آنکه به درک درستی از هویت موسیقایی آن دست پیدا کند.

اهمیت شناخت و آموزش سنتور عربی در خوزستان

این استاد و نوازنده سنتور افزود: سازها حامل بخشی از تاریخ فرهنگی جوامع هستند. شیوه کوک، تکنیک نوازندگی، نوع ملودی‌ها و چگونگی حضور یک ساز در گروه موسیقی، اطلاعات ارزشمندی درباره تاریخ و ارتباطات فرهنگی یک جامعه در اختیار ما قرار می‌دهد. از این منظر، شناخت سنتور می‌تواند به درک بهتر پیوندهای موسیقایی میان خوزستان و جنوب عراق و همچنین شناخت تحولات موسیقی عرب خوزستان کمک کند.

مشهودی بیان کرد: کمبود مستندات و منابع پژوهشی اختصاصی درباره این ساز در حوزه موسیقی عرب خوزستان، نبود متدهای آموزشی متناسب با مقام‌های عربی، محدود بودن تعداد استادان و نوازندگان متخصص و کم‌رنگ بودن حضور این ساز در برخی گروه‌های موسیقی از جمله مسائل این حوزه است.

وی با اشاره به اهمیت توجه به بستر فرهنگی سازها گفت: گاهی سازها بدون توجه به بستر فرهنگی و نظام موسیقایی خود آموزش داده می‌شوند، در حالی که برای حفظ اصالت یک سنت موسیقایی، باید ساز را همراه با مقام‌ها، ریتم‌ها، شیوه‌های اجرایی و فرهنگ اجتماعی آن مطالعه کرد.

این استاد سنتور ادامه داد: این ساز ظرفیت آن را دارد که جایگاه جدی‌تری در موسیقی مردمان عرب خوزستان پیدا کند؛ البته این اتفاق زمانی ارزشمند خواهد بود که بر پایه شناخت علمی، آموزش صحیح و احترام به ویژگی‌های موسیقی مقامی عربی شکل بگیرد.

این نوازنده با اشاره بر ضرورت آشنایی نسل جوان با پیشینه موسیقایی این ساز اضافه کرد: نسل جوان علاوه بر یادگیری تکنیک نوازندگی، باید با مقام‌های موسیقی عربی، شیوه‌های اجرایی استادان قدیمی و ارتباطات تاریخی این موسیقی آشنا شود. همچنین رسانه‌ها، مراکز فرهنگی، دانشگاه‌ها و نهادهای متولی میراث فرهنگی می‌توانند نقش مؤثری در معرفی این ساز ایفا کنند.

مشهودی در ادامه گفت: هدف نباید صرفا افزودن یک ساز به ترکیب گروه‌های موسیقی باشد، بلکه باید تلاش کنیم سنت‌های اجرایی، دانش موسیقایی و هویت فرهنگی مرتبط با آن را نیز حفظ و به نسل‌های آینده منتقل کنیم. موسیقی عرب خوزستان ظرفیت‌های فراوانی برای پژوهش، آموزش و معرفی در سطح ملی و بین‌المللی دارد و سنتور یکی از موضوعات ارزشمند در این مسیر است.

انتهای پیام

آخرین اخبار استان‌ها