با گسترش فضای مجازی و تغییر سبک زندگی نسل جدید، شیوه مطالعه و انتظارات دانشجویان از کتابخانهها نیز دستخوش تغییر شده است؛ بهگونهای که دسترسی سریع به منابع دیجیتال، امکانات فناوریمحور و فضاهای تعاملی در کنار منابع چاپی اهمیت بیشتری پیدا کردهاند. دو کتابدار دانشگاه قم در گفتوگو با ایسنا، با اشاره به کاهش استقبال از مطالعه غیردرسی، بر ضرورت تحول در خدمات کتابخانهها، استفاده از فناوریهای نوین و تبدیل کتابخانهها به مراکز پویا و فرهنگی برای پاسخگویی به نیازهای نسل جدید تأکید کردند. در ادامه متن کامل این گفتوگو را میخوانیم:
زهرا نظری، کتابدار کتابخانه کوثر دانشگاه قم در گفتوگو با ایسنا با اشاره به راهکارهای افزایش جذابیت کتابخانهها اظهار کرد: کتابخانه نباید صرفاً مکانی برای مطالعه باشد، بلکه باید فضایی فراهم کند که جوانان بتوانند در آن پروژههای خود را بهصورت گروهی انجام دهند، با یکدیگر به بحث و تبادلنظر بپردازند و از اینترنت پرسرعت استفاده کنند.
این کتابدار افزود: همچنین وجود فضایی کوچک برای نوشیدن قهوه و نشستن روی صندلیهای راحت میتواند محیط کتابخانه را از حالت مدرسه و فضای کنکوری خارج کرده و به فضایی متناسب با سبک زندگی جوانان نزدیکتر کند.
وی با بیان اینکه استفاده از فناوریهای جدید میتواند در افزایش جذابیت کتابخانهها مؤثر باشد، بیان کرد: ایجاد اپلیکیشن اختصاصی برای امانت گرفتن کتابهای الکترونیکی و صوتی یکی از راهکارهای قابلتوجه در این زمینه است. همچنین میتوان از فناوری واقعیت افزوده (AR) برای معرفی کتابها استفاده کرد یا با نصب کدهای QR روی قفسهها، این امکان را فراهم آورد که کاربران با اسکن این کدها از طریق تلفن همراه خود، به خلاصه کتاب یا نقد و بررسی آن دسترسی پیدا کنند.
نظری ادامه داد: برگزاری جلسات بحث و گفتوگو درباره کتابهای محبوب، مانند کتابهای ژانر فانتزی یا علمیتخیلی، بهصورت حضوری یا آنلاین میتواند زمینه مشارکت بیشتر جوانان را فراهم کند. همچنین برگزاری کارگاههای هنری، مسابقات بازیهای فکری و حتی شبهای فیلم و گفتوگو میتواند به تبدیل کتابخانه به یک مرکز فرهنگی کمک کند تا این فضا صرفاً به یک سالن ساکت برای مطالعه محدود نباشد.
این کتابدار با تأکید بر اهمیت توجه به سلیقه و علایق مخاطبان در معرفی کتابها اظهار کرد: ارائه پیشنهادهای کتاب بر اساس سلیقه کاربران از دیگر اقداماتی است که میتواند ارتباط جوانان با کتابخانه را تقویت کند. کتابخانهها همچنین باید در شبکههای اجتماعی مانند اینستاگرام و تیکتاک حضور فعال داشته باشند و با تولید محتوای جذاب، از جمله معرفی کتاب در قالب ویدئوهای ۶۰ ثانیهای، خود را با فضای زندگی و علایق جوانان همسو کنند.
وی در ادامه با اشاره به موانع و دلایل کاهش گرایش جوانان به کتابخوانی گفت: بزرگترین رقیب کتاب، خود کتاب نیست، بلکه اپلیکیشنهایی مانند اینستاگرام و یوتیوب و همچنین بازیهای ویدئویی هستند. مغز نسل جدید به محتوای سریع عادت کرده و توانایی تمرکز طولانیمدت بر یک متن سنگین را از دست داده است. از سوی دیگر، در بسیاری از مناطق، قیمت کتابها در مقایسه با درآمد جوانان افزایش یافته و دسترسی به کتابهای جدید یا تخصصی دشوار شده است.
نظری با بیان اینکه نسل جدید کتاب را کنار نگذاشته، بلکه شیوه مطالعه خود را تغییر داده است، تصریح کرد: نسل جدید بهجای استفاده از کتابهای کاغذی، بیشتر به سمت تلفن همراه و تبلت گرایش پیدا کرده است و بهجای مطالعه طولانی و خستهکننده، ترجیح میدهد از طریق ویدئو، پادکست و متنهای کوتاه، مطالب موردنیاز خود را سریعتر یاد بگیرد. بنابراین، مطالعه از بین نرفته، بلکه شیوه آن تغییر کرده و سریعتر و دیجیتالیتر شده است.
ضرورت هماهنگی خدمات کتابخانهها با نیازهای نسل جدید
در ادامه، سهیلا کاظمنژاد مژدهی، کتابدار دانشگاه قم، با اشاره به میزان هماهنگی خدمات کتابخانهها با نیازهای نسل جدید اظهار کرد: به نظرم کتابخانهها تا حدودی توانستهاند خود را با تغییرات جامعه و نیازهای نسل جدید هماهنگ کنند، اما هنوز فاصله زیادی با انتظارات جوانان دارند. در طول نزدیک به ۳۰ سال فعالیت در کتابخانه کوثر، شاهد تغییرات زیادی در رفتار مطالعاتی دانشجویان بودهام.
این کتابدار گفت: در گذشته مراجعه به کتابخانه و استفاده از کتابهای چاپی بسیار پررنگتر بود، اما امروز دانشجویان بیشتر به دنبال دسترسی سریع، آسان و الکترونیکی به اطلاعات هستند؛ بنابراین کتابخانهها باید همگام با این تغییرات حرکت کنند.
وی در ادامه با اشاره به میزان استقبال نسل جدید از کتابخانهها و مطالعه غیردرسی ادامه داد: واقعیت این است که استقبال از مطالعه غیردرسی نسبت به گذشته کمرنگتر شده است. بسیاری از دانشجویان بیشتر برای انجام تکالیف، تحقیقات و رفع نیازهای درسی به کتابخانه مراجعه میکنند و کمتر فرصت یا انگیزهای برای مطالعه آزاد دارند.
کاظمنژاد مژدهی افزود: البته نباید همه جوانان را یکسان قضاوت کرد؛ هنوز هم دانشجویان علاقهمند به کتاب و پژوهش وجود دارند، اما شیوه مطالعه آنها تغییر کرده است. نسل امروز بیشتر به مطالعه کوتاه، سریع و محتوای دیجیتال تمایل دارد.
وی با تأکید بر ضرورت هماهنگی خدمات کتابخانهها با نیازهای نسل جدید اظهار کرد: معتقدم، کتابخانهها باید از یک فضای صرفاً نگهداری کتاب به یک مرکز فعال اطلاعرسانی و یادگیری تبدیل شوند.
این کتابدار بیان کرد: توسعه کتابخانه دیجیتال، دسترسی آسان به پایگاههای اطلاعاتی، ارائه خدمات مجازی، آموزش سواد اطلاعاتی و استفاده از شبکههای اجتماعی برای معرفی منابع و خدمات، از اقدامات ضروری در این زمینه است. کتابدار امروز باید علاوه بر آشنایی با منابع چاپی، مهارت جستوجوی اطلاعات در فضای دیجیتال و هدایت کاربران در میان انبوه اطلاعات را نیز داشته باشد.
این کتابدار دانشگاه قم با اشاره به انتظارات نسل جدید از کتابخانهها تصریح کرد: نسل جدید از کتابخانه فقط قفسههای کتاب و سالن مطالعه نمیخواهد، بلکه به محیطی آرام، زیبا، مجهز به اینترنت پرسرعت، امکانات دیجیتال، فضای گفتوگو و کار گروهی نیاز دارد.
وی افزود: همچنین انتظار دارد کتابخانه فضایی پویا، صمیمی و متناسب با سبک زندگی و نیازهای آموزشی و پژوهشی آنها باشد. به بیان دیگر، کتابخانه باید مکانی باشد که دانشجو با علاقه به آن مراجعه کند، نه صرفاً مکانی که برای انجام تکالیف به آن نیاز دارد.
کاظمنژاد مژدهی در ادامه با اشاره به مهمترین موانع گسترش فرهنگ کتابخوانی و راهکارهای افزایش جذابیت کتابخانهها اظهار کرد: به نظر من، گسترش فضای مجازی، مشغلههای روزمره، مشکلات اقتصادی، افزایش هزینه خرید کتاب و کاهش فرصت مطالعه از موانع مهم کتابخوانی هستند. البته نباید تمام مسئولیت را متوجه نسل جوان دانست، بلکه باید شرایط و امکانات لازم برای مطالعه نیز فراهم شود.
وی برگزاری برنامههای کتابخوانی، معرفی کتاب، نشستهای نقد و بررسی، مسابقات فرهنگی، نمایشگاههای موضوعی و فعالیتهای تعاملی با دانشجویان را از جمله راهکارهای افزایش جذابیت کتابخانهها دانست.
این کتابدار دانشگاه قم با تأکید بر اهمیت جایگاه کتابداران در رشد علمی و فرهنگی دانشگاهها گفت: من پس از نزدیک به ۳۰ سال خدمت در کتابخانه کوثر به این باور رسیدهام که کتابخانه بدون کتابدار متخصص و دلسوز، صرفاً ساختمانی پر از کتاب است.
کاظم نژاد مژدهی در پایان بیان کرد: این کتابدار است که با راهنمایی، اطلاعرسانی، شناخت نیاز مخاطب و ایجاد ارتباط با دانشجویان به کتابخانه هویت میبخشد. متأسفانه نقش کتابداران در بسیاری از مواقع آنطور که شایسته است دیده نمیشود، در حالی که آنها از ارکان اصلی رشد علمی و فرهنگی دانشگاه هستند.
انتهای پیام