مهدی مرادمند، یکشنبه ۱ آذر در نشست خبری گرامیداشت روز جهانی خاک درباره اهمیت حفاظت از منابع خاک و ضرورت توجه به این موضوع اظهار کرد: شعار امسال بر پیشگیری از فشردگی خاک و پایداری تولید و غذا که به خاک وابسته است، تأکید دارد. خاک بستر رشد است. از منظر کشاورزی، خاک بستری برای رشد محصولات کشاورزی و بهدنبال آن تولید غذای مورد نیاز جامعه محسوب میشود. باید از این خاک نگهداری کنیم؛ چراکه میراثی ماندگار است و از گذشتگان به ما رسیده و قرار است آن را به نسلهای آینده تحویل دهیم. اینکه در طول مدتی که مسئولیت حفاظت و بهرهبرداری از خاک را بر عهده داریم، چگونه از آن استفاده کنیم تا ماندگاری بیشتری داشته باشد و اجازه ندهیم از بین برود، بر عهده ماست. باید بسیار فراتر از بخش کشاورزی به خاک نگاه کنیم و میتوان گفت خاک بهنوعی مادر و بستر شکلگیری هر چیزی است. از منازل مسکونی و مراکز صنعتی گرفته تا تمام فعالیتهای کشاورزی، همگی بر بستر خاک شکل میگیرند، آمادهسازی میشوند و فعالیت خود را آغاز میکنند.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان اصفهان با تأکید بر ضرورت بهرهبرداری بهینه از منابع خاک خاطرنشان کرد: اینکه بتوانیم به استفاده بهینه از خاک کمک کنیم، موضوع بسیار مهمی است. باید توجه داشت سالهایی که طول میکشد تا یک خاک کشاورزی شکل بگیرد، بههیچوجه با مدتزمان کوتاهی که ممکن است برخی اقدامات و فعلوانفعالات موجب تخریب و از بین رفتن آن شوند، قابل مقایسه نیست. همین مسئله اهمیت موضوع را چندین برابر میکند و نشان میدهد که باید چگونه از خاک کشاورزی و انواع خاکهایی که بستر تولید ما هستند، استفاده کنیم.
تردد ماشینآلات سنگین؛ یکی از عوامل فشردگی خاک
مرادمند گفت: یکی از موضوعات اصلی شعار امسال، فشردگی خاک است. این پدیده میتواند تحت تأثیر عوامل مختلفی ایجاد شود که یکی از آنها تردد ماشینآلات سنگین برای انجام فعالیتهای مختلف روی خاک است. این ترددها میتوانند موجب فشردگی خاک شوند. یکی از شرایطی که میتواند پیامدهای بسیار نامطلوبتری به دنبال داشته باشد، تردد ماشینآلات در شرایط رطوبتی نامناسب است. برای اینکه موضوع کاملاً ملموس باشد، میتوان به برداشت ذرت علوفهای اشاره کرد و امسال نیز در مسیرهای مختلف کشت شده است.
وی ادامه داد: برداشت ذرت علوفهای با استفاده از دستگاههای سنگین انجام میشود و برای این کار، حتماً یک کامیون دهچرخ وارد زمین کشاورزی میشود. همچنین یک دستگاه چاپر سنگین نیز وارد زمین میشود که هرکدام از این ماشینآلات چندین تن وزن دارند و برای برداشت محصول مورد استفاده قرار میگیرند. آیا میزان فشردگی خاک در شرایطی که چنین ماشینآلات سنگینی وارد زمین میشوند، با زمانی که بتوانیم از یک دستگاه سبکتر برای برداشت محصول استفاده کنیم، یکسان است؟ قطعاً چنین نیست.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان اصفهان با تشریح اینکه در برخی فعالیتهای کشاورزی امکان استفاده از ماشینآلات سنگین وجود دارد، اضافه کرد: در چنین شرایطی باید بررسی کنیم که چگونه میتوانیم از فشردگی خاک پیشگیری کنیم. یکی از راهکارهای مهم، توجه به شرایط رطوبتی مناسب هنگام ورود ماشینآلات به زمین است. اگر میزان رطوبت خاک بالا باشد و ما این دستگاهها را وارد زمین کنیم، قطعاً فشردگی خاک ایجاد میشود و در نتیجه، کیفیت خاک خود را از دست میدهیم. پس از ایجاد چنین شرایطی، ممکن است برای آمادهسازی مجدد خاک مجبور شویم چندین مرتبه عملیات شخم و دیسکزنی انجام دهیم تا ساختمان خاکی را که تخریب شده، فشرده و به یکدیگر چسبیده است، دوباره از هم جدا کنیم و آن را برای ایجاد بستر کشت آماده سازیم.
مرادمند توضیح داد: قطعاً خاک پس از چنین تخریبی طی چند سال نیز به شرایط اولیه خود بازنمیگردد و امکان بازگشت کامل آن وجود ندارد؛ زیرا ساختمان خاک را تخریب کردهایم. این تخریب پیامدهای دیگری نیز به دنبال دارد؛ ازجمله اینکه رشد ریشه بهخوبی انجام نمیشود و خللوفرج مورد نیاز برای نفوذ آب، هوا و مواد غذایی در خاک نیز نمیتواند به شکل مطلوب وجود داشته باشد. یک موضوع ظاهراً ساده، در اثر یک اشتباه، نادیدهانگاری یا سادهاندیشی، چه پیامدهای منفی میتواند بهدنبال داشته باشد. فشردگی خاک ممکن است آثار مختلفی ایجاد کند و در ادامه بر سلامت جامعه و امنیت غذایی ما تأثیر بگذارد.
آموزش عمومی و کشاورزان برای حفاظت از خاک
وی با تأکید بر اینکه برنامههای حفاظت از خاک نباید صرفاً به برگزاری یک نشست محدود شود، افزود: ما برای این موضوع برنامهریزی کردهایم تا بتوانیم این مباحث و موضوعات تخصصی مشابه را پیگیری کنیم. مباحث آموزشی را در مدارس دنبال خواهیم کرد و بهویژه آموزش معلمان و دبیران را در دستور کار قرار میدهیم تا بتوانند این موضوعات را برای جامعه هدف، یعنی دانشآموزان و دانشجویان، که بهصورت تخصصی در بخش کشاورزی فعالیت ندارند، اطلاعرسانی کنند.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان اصفهان تأکید کرد: پس از آن نیز برگزاری کارگاههای آموزشی برای خود کشاورزان را در برنامه داریم. درست است که ما توصیههایی را در زمینه حفاظت از خاک مطرح میکنیم و نخستین افرادی که باید این توصیهها را رعایت کنند، خود کشاورزان هستند و ما نیز باید آموزشهای لازم را در اراضی کشاورزی به آنها ارائه دهیم، اما قطعاً زمانی که عموم جامعه از اهمیت این موضوع آگاهی داشته باشند، شرایط بهتری ایجاد خواهد شد. ممکن است حتی یک کشاورز بهدلیل نداشتن آگاهی کافی، بهنوعی در حال تخریب خاک باشد. در چنین شرایطی، فرد دیگری که حتی متخصص کشاورزی نیست، اما اطلاعات مناسبی در این زمینه دارد، میتواند آن کشاورز را راهنمایی کند.
دیریت تخصصی خاک در جهاد کشاورزی اصفهان
مرادمند درباره نقش مجموعههای تخصصی سازمان جهاد کشاورزی استان اصفهان در حفاظت از منابع خاک گفت: مدیریت آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی در این زمینه فعالیت میکند. البته سایر مدیریتها از جمله مدیریت زراعت و مدیریت مکانیزاسیون و ماشینآلات کشاورزی نیز با این موضوع در ارتباط هستند و مرکز تحقیقات ما نیز درگیر مباحث مرتبط با آن است، اما محوریت این موضوع بهدلیل وجود واحد تخصصی خاک، در مدیریت آب و خاک قرار دارد. در گذشته عنوان مدیریت آب و خاک برای این مجموعه استفاده میشد، اما توجه کمتری به مباحث تخصصی خاک صورت میگرفت. چند سالی است که واحد مدیریت خاک در مجموعه آب و خاک ایجاد شده و این واحد بهصورت کامل و تخصصی موضوعات مرتبط با خاک را رصد و پیگیری میکند و مباحث مربوط به آن را پیش میبرد. شکلگیری این واحد نیز ناشی از اهمیت موضوع خاک است.
خاک؛ بستر ذخیره و بهرهبرداری از منابع آب
وی توضیح داد: وقتی هر دشت، دامنه یا کوهپایهای را مشاهده میکنیم، ممکن است در سطح آن صرفاً پوششهای گیاهی مختلفی ببینیم که انواع گوناگونی دارند و بستر منطقه را تشکیل دادهاند، اما موضوعی که از آن غافل هستیم و شاید کمتر به آن اشاره میکنیم، منابع آبی ارزشمندی است که در این بستر ذخیره میشوند. روانآبهایی که از کوهها جاری میشوند، میتوانند در بستر خاک ذخیره شوند و در ادامه مورد استفاده قرار بگیرند. این منابع آبی میتوانند برای رشد و نمو بوتههای مرتعی که چراگاه دام و زمینهساز تولید محصولات پروتئینی هستند، مورد استفاده قرار گیرند یا سرچشمه قنوات و چشمهها شوند و با جاری شدن در سطح زمین، امکان بهرهبرداری از آنها فراهم شود. همچنین این منابع میتوانند از طریق چاههای کشاورزی در دشتها استحصال و برای فعالیتهای کشاورزی استفاده شوند.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان اصفهان با تأکید بر ارتباط مستقیم خاک و منابع آبی اظهار کرد: آب بهتنهایی نمیتواند بدون وجود خاک در یک بستر مناسب ذخیره شود و بهعنوان منبعی که بتوانیم در بلندمدت از آن استفاده کنیم، در اختیار ما قرار بگیرد. امکان بهرهبرداری پایدار از منابع آب بدون وجود خاک فراهم نیست و همین مسئله اهمیت حفاظت از خاک را دوچندان میکند.
شرایط اقلیمی اصفهان و ضرورت مدیریت منابع خاک
مرادمند گفت: استان اصفهان در مقایسه با بسیاری از مناطق دیگر کشور، به دلیل شرایط اقلیمی خشک و نیمهخشک، با تهدیدهای بیشتری در حوزه خاک مواجه است. یکی دیگر از مسائل مهم، کمبود منابع آب در استان است که موجب میشود استفاده از آبهای نامتعارف نیز در مقایسه با بسیاری از مناطق دیگر بیشتر باشد؛ چراکه منابع آب سطحی ما محدودتر است.
وی با تشریح تأثیر افزایش شوری آب بر کیفیت خاکهای کشاورزی افزود: ممکن است شوری آب یک چاه به میزان قابل توجهی افزایش پیدا کند، اما کشاورز همچنان ناچار باشد از همان آب برای فعالیتهای کشاورزی استفاده کند. این مسئله بهتدریج موجب تخریب ساختمان خاک میشود؛ به این معنا که ما شوری را از اعماق زمین به سطح میآوریم و در سطح خاک منتشر میکنیم. در چنین شرایطی، نقش مرکز تحقیقات جهاد کشاورزی بسیار پررنگتر و اهمیت مدیریت خاکهای کشاورزی مشخص میشود و آموزش کشاورزان درباره نحوه استفاده از ریزمغذیها و کودهای شیمیایی نیز اهمیت زیادی پیدا میکند.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان اصفهان با توضیح اینکه موضوع حفاظت از خاک در استان اصفهان بهصورت مستمر در حال بررسی است، خاطرنشان کرد: در استان اصفهان، این موضوع را بهطور کامل تحت رصد و بررسی داریم و از طریق آزمون خاک، هدایت و آموزش کشاورزان تلاش میکنیم اقدامات لازم را انجام دهیم. تلاش ما بر این است که در مدتی که مسئولیت بر عهده داریم، فارغ از اینکه چه افرادی در چه دورهای مسئولیت داشته باشند یا نداشته باشند، تفکر سازمانی در زمینه حفاظت از خاک نهادینه شود و بتوانیم این میراث ماندگار را با کمترین میزان خسارت به نسلهای آینده تحویل دهیم.
انتهای پیام