مدیریت سنتی منابع آب دیگر پاسخگوی نیازهای امروز نیست و بقای کشاورزی در خراسان رضوی، به شدت به اتخاذ راهکارهای نوین و پایدار در مدیریت آب گره خورده است. در این میان، شهرستان تربتحیدریه، با قرار گرفتن در منطقهای که با تنش آبی قابل توجهی دست و پنجه نرم میکند، نمونهای بارز از این چالشهاست. دشتهای این شهرستان، که زمانی مهد کشاورزی پررونق بودهاند، اکنون با افت شدید سطح آبهای زیرزمینی و کاهش حاصلخیزی خاک مواجه هستند. این وضعیت، معیشت کشاورزان منطقه را به طور مستقیم تهدید کرده و ضرورت بازنگری اساسی در شیوههای مدیریت منابع آب را بیش از پیش آشکار میسازد.
ضرورت مدیریت آب در بخش کشاورزی، صرفاً به معنای صرفهجویی در مصرف نیست، بلکه شامل مجموعهای جامع از اقدامات برنامهریزی شده است که از مطالعات دقیق منابع و مصارف آغاز شده و تا اجرای تکنیکهای نوین آبیاری، اصلاح ساختار کشت متناسب با شرایط اقلیمی و منابع آبی منطقه و همچنین توانمندسازی کشاورزان برای پذیرش و اجرای این رویکردها امتداد مییابد. این مدیریت جامع، نیازمند یکپارچگی در سیاستگذاریها، همکاری بینبخشی میان نهادهای دولتی و خصوصی، و مهمتر از همه، جلب مشارکت فعال خود بهرهبرداران است.
یک پژوهشگر بخش کشاورزی با بیان اینکه چالشهای آبی، کشاورزی منطقه را تهدید میکند، زنگ خطر را در خصوص چالشهای پیش رو به صدا درآورد و بر لزوم اقدامات فوری و همافزایی دستگاههای اجرایی تأکید کرد.
احمدرضا محمودی در گفت و گو با ایسنا با اشاره به وضعیت بخش کشاورزی تربت حیدریه به عنوان یکی از مهمترین شهرستانهای خراسان رضوی افزود: شهرستان تربت حیدریه از نظر منابع آبی، دارای ۱۱۸۲ منبع فعال و قابل بهرهبرداری است که این آمار شامل ۴۱۷ حلقه چاه عمیق و نیمه عمیق، ۵۲۹ رشته قنات و ۲۳۶ دهنه چشمه و رودخانه است.
وی با اشاره به ۴۱۷ حلقه چاه عمیق و نیمه عمیق فعال در شهرستان، که بخش قابل توجهی از نیاز آبی کشاورزی را تأمین میکنند، نسبت به برداشتهای بیرویه از سفرههای آب زیرزمینی هشدار داد و تصریح کرد: هرچند چاهها در شرایط فعلی، شاهرگ حیاتی تأمین آب برای بسیاری از مزارع و باغات ما محسوب میشوند، اما استمرار برداشتهای غیرکارشناسی و فراتر از توان تغذیه سفرهها، پیامدهای جبرانناپذیری چون افت شدید سطح آب، افزایش شوری آب و در نهایت، خشک شدن کامل این منابع ارزشمند را در پی خواهد داشت.
این پژوهشگر بخش کشاورزی با تأکید بر اینکه مدیریت این منابع نیازمند نظارت دقیق، تعیین و رعایت ظرفیتهای برداشت مجاز و ترویج مستمر الگوی کشت کمآببر است، افزود: با همکاری شرکت آب منطقهای باید تلاش شود تا با ساماندهی چاههای مجاز و برخورد قاطع با چاههای غیرمجاز، از هدررفت بیشتر آبهای زیرزمینی جلوگیری کنیم.
وی در ادامه به ۵۲۹ رشته قنات فعال در تربت حیدریه اشاره کرد و این شبکههای زیرزمینی را میراث گرانبهای گذشتگان و نمادی از دانش بومی مدیریت آب در مناطق خشک دانست و بیان کرد: قناتها، علاوه بر تأمین آب، به حفظ رطوبت خاک و کاهش فرسایش کمک شایانی میکنند؛ اما متأسفانه، فرسودگی، رسوبگذاری و عدم لایروبی به موقع، کارایی بسیاری از این قناتهای ارزشمند را کاهش داده است.
محمودی احیا و نگهداری از قنوات را یک اولویت اساسی قلمداد کرد و گفت: تلاش ما بر این است که با تخصیص اعتبارات لازم و همکاری با جوامع محلی، نسبت به مرمت، لایروبی و احیای این قناتها اقدام نماییم تا بتوانیم از ظرفیت کامل آنها در کنار سایر منابع آبی بهرهبرداری کنیم.
وی با اشاره به ۲۳۶ دهنه چشمه و رودخانه در شهرستان، این منابع سطحی را ذخایر استراتژیک دیگری خواند که نیازمند مدیریت دقیق هستند.
اگرچه این منابع در مقایسه با چاهها سهم کمتری در تأمین آب کشاورزی دارند، اما نقش آنها در تغذیه سفرههای زیرزمینی و تأمین آب در دورههای خاص، غیرقابل انکار است. خشکسالیهای متوالی و تغییرات اقلیمی، بر دبی این منابع نیز تأثیر منفی گذاشته و ضرورت مدیریت جامع حوضه آبریز را بیش از پیش نمایان میسازد.
این پژوهشگر بخش کشاورزی با تأکید بر اینکه جلوگیری از آلودگی این منابع و استفاده بهینه از جریان آب آنها، از برنامههای جدی این نهاد خواهد بود، اظهار کرد: گستره اراضی کشاورزی علیرغم پتانسیل بالا، ریسک بالایی هم دارد.
تربت حیدریه، از مناطق مستعد و مهم در عرصه تولیدات زراعی و باغی استان
شهرستان تربت حیدریه، با دارا بودن گستره وسیعی از اراضی کشاورزی که بخش قابل توجهی از آن به صورت آبی و دیم مورد کشت و کار قرار میگیرد، همواره از مناطق مستعد و مهم در عرصه تولیدات زراعی و باغی در استان خراسان رضوی بوده است. این پتانسیل بالا، همراه با وابستگی عمیق اقتصاد منطقه به بخش کشاورزی، اهمیت توجه ویژه به مدیریت منابع پایدار، به ویژه آب و خاک را دوچندان میسازد.
معاون رئیس سازمان و مدیر جهاد کشاورزی تربت حیدریه به مساحت ۹۸ هزار هکتاری اراضی کشاورزی شهرستان اشاره کرد و آن را نشان دهنده پتانسیل بالای منطقه در تولید محصولات زراعی و باغی دانست.
علیرضا قادری این مساحت را شامل ۵۳ هزار هکتار اراضی آبی و مابقی (حدود ۴۵ هزار هکتار) اراضی دیم برشمرد و افزود: ۵۳ هزار هکتار اراضی آبی، به دلیل دسترسی به منابع آب، امکان کشت محصولات متنوع و با ارزش افزوده بالاتر را فراهم میآورند؛ اما همین وابستگی به آب، این بخش را در برابر بحران کمآبی، بسیار آسیبپذیر میسازد.
وی در خصوص اراضی دیم نیز گفت: کشاورزی دیم، به شدت به میزان بارشهای سالانه وابسته است و در سالهای کمبارش، با ریسک بالایی همراه خواهد بود. انتخاب ارقام مقاوم به خشکی و اجرای عملیات حفظ رطوبت خاک، در این اراضی از اهمیت حیاتی برخوردار است.
قادری ضمن تأکید بر اهمیت بررسی مشکلات و چالشهای پیش رو، اظهار کرد: شناسایی دقیق مشکلات و مخاطرات موجود در حوزه آب و کشاورزی شهرستان، ارائه راهکارهای عملیاتی و اجرایی و مهمتر از همه، ایجاد همافزایی و هماهنگی مؤثر میان تمامی دستگاههای اجرایی مرتبط، امری حیاتی و کاملاً ضروری است.
وی افزود: مسائل مربوط به آب و کشاورزی، صرفاً در حیطه وظایف یک سازمان نیست. شرکت آب منطقهای، اداره منابع طبیعی، سازمان محیطزیست، ادارات امور عشایر، بخشداریها، دهیاریها و سایر نهادهای مرتبط، همگی باید با درک مشترک از اهمیت موضوع، در قالب یک جبهه واحد برای حل این بحرانها وارد عمل شوند.
مدیر جهاد کشاورزی تربت حیدریه با برشمردن چالشهای عمدهای چون خشکسالیهای پیدرپی، برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی، فرسایش خاک و ضرورت انطباق با تغییرات اقلیمی، بر لزوم اتخاذ رویکردهای نوین در مدیریت منابع و اصلاح الگوهای تولید تأکید کرد.
تربتحیدریه؛ پیشگام در احیای دشتهای بحرانی با رویکردی مشارکتی
فرماندار ویژه شهرستان تربتحیدریه، با تأکید بر اهمیت تغییر پارادایم از مدیریت دستوری به مدیریت مبتنی بر مشارکت مردمی، ابراز امیدواری کرد که این رویکرد، تربتحیدریه را به پیشگام حل بحران آب در شرق کشور تبدیل کند.
مجتبی شجاعی، در گفت و گو با ایسنا با بیان اینکه مدیریت صرفاً دستوری نمیتواند پاسخی مناسب برای بحران پیچیده آب باشد، اظهار کرد: اجرای این بند قانونی زمانی اثرگذار است که پشتوانه اجتماعی داشته باشد.
شجاعی افزود: وقتی کشاورزان به این باور برسند که آب متعلق به خودشان است و بقای کشاورزیشان به پایداری سفرهها وابسته است، سختترین تصمیمها نیز قابلیت اجرا پیدا میکند.
وی این اقدام را نمونهای عملی از مدیریت مشارکتی منابع آب در سطح استان خراسان رضوی و حتی کشور دانست و اظهار کرد: این الگو، مدلی است که در آن دولت نقش تسهیلگر و ناظر دارد و بهرهبرداران نقش تصمیمگیر و مجری را ایفا میکنند.
فرماندار تربتحیدریه با تشریح اهداف بلندمدت این طرح، خاطرنشان کرد: هدف ما تنها کاهش برداشت نیست، بلکه ایجاد تعادل پایدار و بازسازی اعتماد بین دولت و مردم است.
شجاعی با بیان اینکه حدود ۲۰۰ حلقه چاه کشاورزی فقط در جلگه رخ فعال است، به وضعیت بحرانی این دشت پیش از اجرای طرح مدیریت مصرف آب کشاورزی اشاره کرد و گفت: سالها فشار مضاعف بر سفرههای زیرزمینی، این دشت را در وضعیت ناترازی قرار داده بود. اکنون کشاورزان با پذیرش اجرای طرح جیرهبندی سهساله و اعمال بند «ز» ماده ۲۹ قانون توزیع عادلانه آب، متعهد شدهاند با مدیریت برداشت، دشت را به تعادل منابع و مصارف برسانند.
وی این اقدام را نشان دهنده بلوغ اجتماعی و درک عمیق از مالکیت جمعی منابع آب دانست و افزود: اینکه بهرهبرداران خودشان برای احیای دشت پیشقدم شدهاند، نقطه عطفی در مدیریت منابع آب شرق کشور محسوب میشود.
علیرغم افزایش بارندگیها در تربتحیدریه، اما کسری منابع آب همچنان پابرجاست. هرچند بارشهای اخیر از نظر عددی امیدبخش بودهاند، اما با توجه به کسری تجمعی مخزن دشت زاوه (تربتحیدریه)، این میزان بارندگی پاسخگوی جبران کمبود منابع آب نیست.
فرماندار تربتحیدریه با استناد به آمار افت متوسط ۶۶ سانتیمتری سطح آبهای زیرزمینی در سال آبی ۱۴۰۳-۱۴۰۴، بر تداوم روند ناپایدار بهرهبرداری تأکید کرد.
شجاعی بخشی از بارشها را به دلیل ماهیت روانابهای سریع و کوتاهمدت، کماثر در تغذیه آبخوانها دانست و گفت: از اینرو افزایش بارندگی به تنهایی نمیتواند نشانه بهبود وضعیت منابع آب باشد.
وی افزایش بهرهوری مصرف آب بهویژه در بخش کشاورزی را یک ضرورت اجتنابناپذیر خواند و بر لزوم پیگیری جدی اصلاح الگوی کشت، توسعه سامانههای نوین آبیاری، مدیریت و کنترل برداشتها و کاهش تلفات آب تأکید کرد.
اجرای طرحهای آبخیزداری و آبخوانداری از راهکارهای اساسی مدیریت پایدار منابع آب است؛ اجرای این طرحها ضمن کاهش خسارات ناشی از سیلاب، میتواند نقش مؤثری در افزایش نفوذ آب، تقویت سفرههای زیرزمینی و بهبود تعادل منابع و مصارف آب ایفا کند.
بدون شک عبور از شرایط تنش آبی، نیازمند نگاه علمی، مدیریت یکپارچه منابع آب و مشارکت فعال بهرهبرداران است و نباید صرفاً به افزایش مقطعی بارندگیها دلخوش بود، بلکه اصلاح ساختار مصرف آب باید به عنوان یک راهبرد پایدار دنبال شود.
انتهای پیام
