عباس واعظزاده، عضو هیئت علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بیرجند و مدیر داخلی پژوهشنامه فرهنگ و ادبیات آیینی، به مناسبت روز بزرگداشت محتشم کاشانی و روز شعر و ادبیات آیینی، در گفتوگو با ایسنا درباره جایگاه این شاعر در ادبیات فارسی اظهار کرد: محتشم کاشانی از شاعران دوره صفویه و از شاعران برجسته عصر شاه طهماسب است. با توجه به سیاست دولت صفویه برای ترویج عقاید مذهب تشیع و رسمیت بخشیدن به این مذهب، یکی از اقداماتی که در آن دوره انجام شد، تشویق شاعران به سرودن اشعاری در مدح و سوگ ائمه اطهار(ع) و بهویژه واقعه عاشورا و امام حسین(ع) بود.
وی افزود: محتشم کاشانی با سرودن ترکیببند دوازدهبندی معروف خود که با بیت «باز این چه شورش است که در خلق عالم است / باز این چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است» آغاز میشود، به عنوان نماد شعر آیینی در تاریخ ادبیات فارسی شناخته شده است. هرچند پیش از او نیز شاعرانی در سوگ امام حسین(ع) شعر سروده بودند و کسایی مروزی در قرن چهارم هجری از نخستین شاعرانی است که مرثیهای درباره واقعه عاشورا سروده است، اما مردم ایران محتشم را بیش از هر چیز با همین اثر میشناسند و به همین دلیل نام او به عنوان نماد شعر آیینی مطرح شده است.
واعظزاده درباره علت پیوند نام محتشم با محرم و فرهنگ عاشورا گفت: مهمترین عامل، همین ترکیببند دوازدهبندی و همچنین مراثی و مدایح دیگری است که او در سوگ و مدح ائمه اطهار(ع)، بهویژه امام حسین(ع)، سروده است. یکی از سنتهای مردم ایران نصب کتیبههایی در مجالس عزای امام حسین(ع) است و در بسیاری از این مجالس، کتیبههایی از اشعار محتشم کاشانی، بهویژه همین ترکیببند، دیده میشود.
وی در تشریح جایگاه ترکیببند «باز این چه شورش است» در ادبیات آیینی و فرهنگ عزاداری ایرانیان اظهار کرد: این اثر ویژگیهایی دارد که باعث شده در تاریخ ادبیات ایران و فرهنگ شیعی ایرانیان ماندگار شود. نخست اینکه این ترکیببند دوازده بند دارد که به نام دوازده امام شناخته میشود و هر بند آن به بخشی از واقعه عاشورا میپردازد.
این استاد دانشگاه ادامه داد: همچنین روایت مشهوری درباره سرودن این ترکیببند وجود دارد. نقل شده است که محتشم کاشانی قصد داشت شعری در رثای امام حسین(ع) بسراید اما نمیدانست چگونه آن را آغاز کند. در خواب، حضرت علی(ع) را میبیند که به او میفرمایند چرا در سوگ فرزندم شعر نمیگویی؟ محتشم پاسخ میدهد که میترسد از عهده این کار برنیاید. در این روایت آمده است که حضرت علی(ع) مصرع نخست را به او میگویند و او ادامه شعر را میسراید. هرچند درباره میزان صحت این روایت نمیتوان با قطعیت سخن گفت، اما این خواب در میان مردم مشهور است و احتمالاً در جایگاه ویژه این اثر در فرهنگ عزاداری ایرانیان بیتأثیر نبوده است.
واعظزاده اضافه کرد: احساس عمیق نهفته در این شعر، مصائبی که در آن بازتاب یافته و صداقتی که در کلام شاعر دیده میشود، از دیگر عواملی است که باعث شده این اثر در حافظه فرهنگی ایرانیان ماندگار بماند و همچنان در مجالس عزاداری خوانده شود و بر کتیبهها نقش ببندد.
وی درباره جایگاه شعر آیینی در تاریخ ادبیات فارسی گفت: آیین به مناسک و آداب و رسومی گفته میشود که برآمده از اعتقادات افراد باشد و این موضوع منحصر به تشیع نیست. در همه ادیان و باورها آیینهایی وجود دارد. برای مثال مناسک حج یکی از آیینهای دین اسلام است. در تفکر شیعی نیز آیین عزاداری برای امام حسین(ع) از مهمترین آیینها محسوب میشود.
مدیر داخلی پژوهشنامه فرهنگ و ادبیات آیینی ادامه داد: بهطور کلی به اشعاری که درباره مذهب تشیع سروده شده باشد، بهویژه پس از انقلاب اسلامی، شعر آیینی گفته میشود. البته این نوع شعر سابقهای طولانی در تاریخ ادبیات فارسی دارد و مختص دوران پس از انقلاب نیست. با این حال، پس از پیروزی انقلاب اسلامی توجه به این گونه ادبی افزایش یافت.
وی تفاوت شعر آیینی با دیگر گونههای شعر فارسی را در خاستگاه اعتقادی آن دانست و گفت: شعر آیینی برخاسته از باورهای شیعی و آیینهای تشیع است و همین ویژگی آن را از بسیاری از گونههای دیگر شعر فارسی متمایز میکند.
واعظزاده درباره کارکردهای اجتماعی و فرهنگی شعر آیینی در جامعه امروز اظهار کرد: شعر به عنوان یک ابزار هنری میتواند باورهای شیعی را به نسل امروز منتقل کند و با زبانی هنری این آیینها و اعتقادات را به نسل جدید بشناساند. در نتیجه شعر آیینی میتواند در تثبیت و تقویت هویت دینی و فرهنگی ایرانیان نقش مهمی ایفا کند.
وی در پاسخ به این پرسش که شعر آیینی معاصر تا چه اندازه توانسته با زبان و نیازهای نسل جوان ارتباط برقرار کند، گفت: شاید شعر آیینی آنگونه که باید و شاید نتوانسته ارتباط مناسبی با نسل جدید برقرار کند.
این پژوهشگر حوزه ادبیات آیینی با اشاره به نقش فضای مجازی و رسانههای نوین افزود: در این زمینه تا حدی با ضعف مواجه هستیم. اگر بتوانیم از ابزارهایی مانند اینستاگرام و دیگر فناوریهای نوین برای انتقال مفاهیم دینی در قالبهای هنری همچون شعر بهره بیشتری ببریم، میتوانیم اصول اعتقادی شیعه و آیینهای ریشهدار اسلامی را بهتر به نسل جدید منتقل کنیم.
وی درباره مهمترین تحولات شعر آیینی پس از انقلاب اسلامی گفت: انقلاب اسلامی از ارزشهای شیعی، بهویژه قیام عاشورا، برای تبیین و ترویج اصول خود بهره فراوان برده است. همچنین در دوران دفاع مقدس و حتی در جنگهای سالهای اخیر، شاعران کوشیدهاند میان مفاهیم عاشورایی و رخدادهای معاصر پیوند برقرار کنند و شعر آیینی در این میان نقش واسطه را ایفا کرده است.
واعظزاده در پاسخ به این پرسش که آیا شعر آیینی امروز بیشتر به سمت احساسگرایی رفته یا توانسته ابعاد معرفتی خود را حفظ کند، اظهار کرد: هر دو جریان در شعر آیینی پس از انقلاب اسلامی وجود داشته است. برخی شاعران تلاش کردهاند معارف دینی را در قالب شعر به نسل جدید منتقل کنند، اما در سالهای اخیر در بخشی از شعر هیئتی شاهد نوعی سطحینگری هستیم.
وی افزود: متأسفانه در برخی هیئتها اشعاری خوانده میشود که نه تنها از عمق معرفتی کافی برخوردار نیست، بلکه گاه حتی احساس و عاطفه عمیقی نیز در آن دیده نمیشود. این اشعار بیشتر بر جنبههای ظاهری شخصیتهای واقعه کربلا تأکید دارند و کمتر به ارزشهای معنوی و انسانی آنان میپردازند.
این استاد دانشگاه ادامه داد: برخی مداحیهای سالهای اخیر به سبکهایی نزدیک شدهاند که بیشتر از موسیقیهای عامهپسند و حتی سبکهایی مانند رپ تأثیر گرفتهاند. در نتیجه، گاهی شعر در خدمت موسیقی قرار میگیرد و محتوا اهمیت خود را از دست میدهد. این روند را باید یکی از آسیبهای جدی شعر آیینی معاصر دانست.
واعظزاده تأکید کرد: نهادهای متولی هیئتهای مذهبی، جامعه دانشگاهی و مراکز فرهنگی باید با نقد جدی این آثار و برگزاری نشستهای تخصصی، به اصلاح این روند کمک کنند.
وی درباره نقش دانشگاهها و مراکز علمی در ارتقای ادبیات آیینی گفت: اگر جامعه علمی به عرصه ادبیات معاصر ورود نکند، شاهد گسترش آثار کممایه و تحریف برخی مفاهیم خواهیم بود. برگزاری نشستهای تخصصی با حضور استادان ادبیات، شاعران آیینی، مداحان و مسئولان هیئتها میتواند در ارتقای سطح شعر آیینی مؤثر باشد.
مدیر داخلی پژوهشنامه فرهنگ و ادبیات آیینی افزود: یکی از اتفاقات مهم سالهای اخیر تأسیس مجلات علمی در حوزه شعر و ادبیات آیینی است. پژوهشنامه فرهنگ و ادبیات آیینی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بیرجند نیز از جمله این نشریات است که در این حوزه فعالیت میکند و امیدواریم بتواند تأثیر مثبتی بر جریان شعر آیینی معاصر داشته باشد.
وی درباره علت ماندگاری آثار محتشم کاشانی و ماندگار نشدن بسیاری از آثار معاصر گفت: دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی معتقد است پس از محتشم کاشانی شعری که بتواند به اندازه «باز این چه شورش است» درخشش پیدا کند، پدید نیامده است. هرچند شاعران برجستهای در حوزه شعر آیینی فعالیت داشتهاند، اما هیچیک نتوانستهاند جایگاه این اثر را به دست آورند.
واعظزاده افزود: برای ماندگاری یک شعر، هم فرم و هنر شاعری اهمیت دارد و هم محتوا و احساس. شاید یکی از مهمترین عوامل ماندگاری محتشم، زبان فاخر و ساختار هنری اثر او باشد. در کنار آن، اخلاص شاعر و احساس برخاسته از باورهای دینی نیز در ماندگاری اثر نقش مهمی داشته است.
وی درباره ضرورت بازتعریف شعر آیینی در قالبها و زبانهای جدید اظهار کرد: هر دورهای زبان و قالب خاص خود را میطلبد. امروز با عصر محتشم کاشانی و حتی دوران پیش از اینترنت فاصله زیادی داریم. نسل جدید با فناوریهای نوین و شیوههای تازه ارتباطی زندگی میکند و شاعران نیز باید به نوآوری در زبان و قالبهای شعری بیندیشند تا بتوانند مخاطبان بیشتری را جذب کنند.
این استاد دانشگاه درباره راز ماندگاری آثار آیینی در ادبیات فارسی گفت: هنر شاعری و باور اعتقادی هر دو در ماندگاری اثر نقش دارند. نه میتوان از نقش فرم چشمپوشی کرد و نه از تأثیر اخلاص و باور شاعر.
وی همچنین شعر آیینی را یکی از ابزارهای مؤثر جهاد تبیین و انتقال مفاهیم دینی به نسل جدید دانست و افزود: شعر باید نسبت به نیازهای جامعه متعهد باشد و در تبیین باورها و ارزشهای فرهنگی و دینی نقشآفرینی کند.
واعظزاده درباره آینده شعر آیینی ایران اظهار کرد: اگر روند کنونی بدون بازاندیشی ادامه پیدا کند، نمیتوان چندان به آینده این حوزه خوشبین بود. شاعران، منتقدان و نهادهای فرهنگی باید نسبت به مسیر شعر آیینی حساس باشند و برای جلوگیری از آسیبها و تحریفها تلاش کنند.
وی در پایان با تسلیت ایام شهادت حضرت اباعبدالله الحسین(ع) و دهه نخست محرم گفت: امیدواریم بتوانیم سنتهای اصیل شیعی و آیین عزاداری امام حسین(ع) را در شکل صحیح و اصیل خود حفظ کنیم و به نسلهای آینده انتقال دهیم.
انتهای پیام
