یکی از این نقاط، روستای نظامآباد در شهرستان بردسکن است؛ روستایی که سالهاست با برگزاری آیینی باشکوه، نام خود را در فهرست میراثهای ناملموس ملی کشور حک کرده است. آیین علمگردانی، مراسمی است که در آن شور عاشورایی با اصالت سنتی گره خورده و هر سال در ماه محرم به خصوص شب عاشورا، آسمان و زمین نظامآباد را به رنگ سوگ و حماسه در میآورد.
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان بردسکن، با تشریح جزئیات آیین باشکوه علمگردانی در روستای نظامآباد، از ثبت این مراسم در فهرست آثار ملی کشور و زنده ماندن آن بیش از شش دهه با اصالت بومی خبر داد.
محمد نظامآبادی، در گفتوگو با ایسنا این آیین را نه تنها یک مراسم مذهبی، بلکه الگویی موفق برای همبستگی اجتماعی و توسعه گردشگری مذهبی در خراسان رضوی دانست و با اشاره به جایگاه منحصر به فرد روستای نظامآباد در جغرافیای فرهنگی استان، اظهار کرد: این روستا سالهاست که نام خود را با برگزاری آیین علمگردانی بر تابلوی میراث ناملموس کشور حک کرده است. این مراسم که در ماه محرم و به ویژه شب عاشورا برگزار میشود، تلاقی عمیقی از باورهای مذهبی شیعی و سنتهای بومی مردم این منطقه است.
وی با تأکید بر قدمت تاریخی این مراسم گفت: آیین علمگردانی نظامآباد میراثی است که بیش از ۶۰ سال است توسط مردم این روستا زنده نگه داشته شده است.
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان بردسکن، این تداوم ۶۰ ساله را نشان از استحکام ریشههای فرهنگی و مذهبی در دل بافت سنتی روستا دانست و خاطرنشان کرد: این مراسم تجلی زندهای از عشقی است که از نسل پدر به فرزند منتقل شده و امروز به عنوان یکی از ۱۰ آیین برتر عاشورایی در استان خراسان رضوی شناخته میشود.
وی افزود: ثبت این آیین در فهرست آثار ملی، گواهی رسمی بر اصالت، منحصر به فرد بودن و استانداردهای بالای فرهنگی، تاریخی و اجتماعی این مراسم است. وقتی یک آیین مردمی وارد فهرست ملی میشود، به این معناست که دارای ساختاری است که میتواند به عنوان یک الگوی فرهنگی در سطح کلان مورد توجه قرار گیرد و علمگردانی نظامآباد توانسته است با تکیهبر باورهای عمیق دینی و پیوند ناگسستنی آن با ساختار اجتماعی روستا، این جایگاه را کسب کند.
علم عزاداری، نمادی از اقتدار، حمایت و پناه دادن
نظامآبادی در ادامه اظهار کرد: هسته مرکزی این مراسم بر واژههای حراست و وفاداری استوار است. علم عزاداری که در این مراسم گردانده میشود، نمادی از اقتدار، حمایت و پناه دادن است. مزین شدن این علم به نشان دست حضرت ابوالفضل(ع)، یادآور لحظات حماسی تاریخی است که قمر بنیهاشم(ع) با شجاعت، از خیمههای امام حسین(ع) و بهویژه زنان و کودکان اهلبیت(ع) پاسداری کرد.
وی توضیح داد: در شب عاشورا، زمانی که دستههای عزادار علم را در کوچهها و خیابانهای روستا میگردانند، در واقع در حال بازسازی نمادین آن حراست تاریخی هستند.
نظامآبادی تصریح کرد: بر اساس عقیده اهالی روستا گرداندن علم در تمام زوایای روستا، پیامی از این دارد که مردم نظامآباد میخواهند فضای زندگی خود را تحت سایه حمایت حضرت عباس(ع) قرار دهند.
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان بردسکن در ادامه به جنبههای اجتماعی و اقتصادی آن پرداخت و خاطرنشان کرد: آیین علمگردانی بستر بسیار مناسبی برای تقویت همبستگی و انسجام اجتماعی است. در مسیر حرکت علم، مردم روستا با برپایی موکبها و پذیرایی از عزاداران، روحیه میهماننوازی و ایثار را به نمایش میگذارند. این مشارکت جمعی و داوطلبانه، شکافهای اجتماعی را ترمیم کرده و حس تعلق به جامعه محلی و هویت روستایی را در میان جوانان و نسل جدید تقویت میکند.
نظامآبادی همچنین بر ظرفیتهای بالای گردشگری این مراسم تأکید و تصریح کرد: امروزه گردشگری مذهبی و فرهنگی یکی از ارکان اصلی توسعه پایدار است. آیین علمگردانی به دلیل ثبت ملی، جذابیتهای بصری خاص و عمق معنوی، سالانه میزبان بازدیدکنندگان متعددی از نقاط مختلف استان و کشور است.
وی تصریح کرد: حضور گردشگران، علاوه بر معرفی ظرفیتهای فرهنگی و هنری منطقه، فرصتهای شغلی و اقتصادی جدیدی را برای صنایع دستی محلی، کسبوکارهای کوچک روستایی و خدمات اقامتی ایجاد میکند که میتواند به اقتصاد خانوادههای روستایی کمک شایانی کند.
فرسایش اصالت در دوران گذار به مدرنیته بزرگترین تهدید
رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان بردسکن در ادامه به چالشهای پیشرو و راهکارهای حفظ این میراث اشاره کرد و با بیان اینکه بزرگترین تهدید برای میراثهای ناملموس، فرسایش اصالت در دوران گذار به مدرنیته است، افزود: ما در اداره میراث فرهنگی شهرستان بردسکن متعهد هستیم که با حمایت از متولیان سنت و فراهم کردن زیرساختهای لازم، از اصالت این مراسم ۶۰ ساله در برابر تغییرات غیرضروری و سلیقهای مصون نگه داریم. هدف ما این است که این سنت، دست نخورده به نسلهای بعد منتقل شود.
وی ادامه داد: ما میخواهیم نسلهای جدید با مشاهده شور، حرارت و اخلاق بزرگان خود در این مراسم، با مفاهیم عمیقی چون وفاداری، فداکاری، شهادتطلبی و ارادت قلبی آشنا شوند. به همین دلیل، برنامهریزیهایی برای مستندسازی دقیقتر، آرشیو شدن اسناد و تصاویر و همچنین معرفی گستردهتر این آیین در مجامع بینالمللی در دستور کار قرار دارد تا غنای فرهنگی روستای نظامآباد نه تنها در سطح ملی، بلکه در عرصه جهانی نیز به رخ کشیده شود.
انتهای پیام
