از همین رو، خراسان رضوی را باید بیشک در شمار استانهای پیشرو و بسیار غنی کشور در زمینه دارا بودن تنوع گویشی دانست. این تنوع زبانی، صرفاً یک پدیده آوایی یا واژگانی نیست، بلکه هر گویش، حامل بخشی از تاریخ شفاهی، دانش بومی، آداب و رسوم و جهانبینی مردمان منطقه است که در طول نسلها سینه به سینه منتقل شده است.
این گوناگونی زبانی که در مناطق مختلف استان، از جمله شهرها و روستاهای شمال، جنوب، شرق و غرب پراکنده است، نشان دهنده لایههای عمیق فرهنگی و تاریخی خراسان رضوی است. گویشهایی با ریشههای کهن، واژگان منحصربهفرد و ساختارهای دستوری متمایز، هر کدام بخشی از هویت پیچیده و چندوجهی این استان را تشکیل میدهند.
یک استاد ادبیات، با اشاره به تنوع گسترده گویشها در خراسان رضوی، این گویشها را بخشی مهم از میراث فرهنگی ناملموس استان دانست و گفت: زبانها، گویشها و لهجهها از مهمترین عناصر هویتی هر ملت و قوم هستند و بخش قابل توجهی از ارزشهای فرهنگی، تاریخی و اجتماعی را در خود حفظ میکنند.
دکتر حامد خاتمیپور، در گفت و گو با ایسنا اظهار کرد: خراسان رضوی به دلیل وسعت جغرافیایی، پیشینه تاریخی و همجواری با مناطق مختلف، از نظر زبانی و گویشی یکی از متنوعترین استانهای کشور به شمار میرود. در نقاط مختلف این استان، مردم علاوه بر فارسی معیار، با گویشها و لهجههای محلی سخن میگویند که هر یک دارای ویژگیهای خاص آوایی، واژگانی و دستوری است.
این گویشها فقط شیوهای برای سخن گفتن نیستند
وی خاطرنشان کرد: این تنوع را میتوان در شهرستانهایی مانند سبزوار، تربتجام، تایباد، نیشابور، کاشمر، تربتحیدریه، خواف، قوچان، درگز و دیگر مناطق استان مشاهده کرد.
خاتمیپور، بیان کرد: این گویشها فقط شیوهای برای سخن گفتن نیستند، بلکه بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی مردم هر منطقه را در خود جای دادهاند. بسیاری از واژهها، اصطلاحات، ضربالمثلها و شیوههای بیانی که در گویشهای محلی وجود دارد، حاصل تجربه زیسته مردم در طول نسلهای مختلف است و در زندگی روزمره، آیینها، ادبیات شفاهی، موسیقی محلی و حتی روابط اجتماعی آنان نقش دارد.
وی با اشاره به جایگاه گویش سبزواری در میان گویشهای خراسان رضوی اظهار کرد: گویش سبزواری از گویشهای قدیمی و اصیل منشعب از زبان فارسی است که در غرب خراسان رضوی و در شهرستانهای سبزوار، جوین، جغتای، خوشاب، داورزن و ششتمد به عنوان گویش ارتباطی مردم این مناطق رواج دارد.
این استاد دانشگاه اظهار کرد: این گویش در طول سالیان طولانی، بخشی از هویت فرهنگی مردم این ناحیه را شکل داده و همچنان در گفتوگوهای روزمره، ادبیات شفاهی و مناسبات اجتماعی منطقه حضور پررنگی دارد.
وی ادامه داد: گویش سبزواری با گونۀ زبانی فارسی رسمی تفاوتهای آوایی، واژگانی، صرفی و نحوی دارد، به شکلی که فهم برخی واژگان آن برای سخنوران زبان رسمی کمی دشوار است. همین ویژگیها نشان میدهد که با یک گویش ریشهدار و دارای ساختار زبانی مشخص روبهرو هستیم، نه صرفاً یک تفاوت در تلفظ یا لهجه. در واقع، بخشی از اهمیت گویش سبزواری به همین تفاوتهای ساختاری برمیگردد که آن را به عنوان یک سرمایه زبانی قابل مطالعه و ثبت مطرح میکند.
خاتمیپور افزود: در دیگر مناطق خراسان رضوی نیز شرایط مشابهی وجود دارد. برای مثال در تربتجام، نوع سخن گفتن مردم تحت تأثیر پیشینه تاریخی و ارتباطات منطقهای، ویژگیهایی دارد که آن را از فارسی معیار متمایز میکند. در تایباد نیز گویش محلی مردم دارای واژگان، آهنگ کلام و برخی ساختهای زبانی خاص است که در سالهای طولانی شکل گرفته و به بخشی از هویت مردم آن منطقه تبدیل شده است. در شهرستانهای دیگری مانند خواف، نیشابور، کاشمر، تربتحیدریه و حتی مناطق شمالی استان نیز میتوان تنوعی از گویشها و لهجههای محلی را دید که هر کدام بخشی از میراث فرهنگی استان هستند.
وی گفت: تفاوتهای گویشی در خراسان رضوی فقط به واژهها محدود نیست. در بسیاری از مناطق، نوع ادای صداها، آهنگ جمله، ساخت جمع بستن کلمات، شیوه بیان زمان افعال و حتی نوع جملهسازی با فارسی معیار تفاوت دارد. همین تفاوتها باعث میشود که گویشهای محلی برای پژوهشگران زبان و فرهنگ اهمیت زیادی داشته باشند، زیرا هر کدام از این ویژگیها میتواند نشانهای از پیشینه تاریخی، ارتباطات فرهنگی و تحولات اجتماعی آن منطقه باشد.
زبان و گویش بخشی از هویت جمعی مردم
این استاد ادبیات با تأکید بر اینکه زبان و گویش بخشی از هویت جمعی مردم است، اظهار کرد: وقتی یک گویش تضعیف میشود، فقط چند واژه از بین نمیرود، بلکه بخشی از حافظه فرهنگی یک منطقه آسیب میبیند. در گویشهای محلی، نوع نگاه مردم به طبیعت، کار، خانواده، آیینها و مناسبات اجتماعی بازتاب یافته است. به همین دلیل، حفظ این گویشها در واقع حفظ بخشی از تاریخ اجتماعی و فرهنگی خراسان رضوی است.
خاتمیپور یکی از مهمترین تهدیدهای پیش روی گویشهای محلی را گسترش روزافزون فارسی معیار در رسانهها، آموزش رسمی و فضای مجازی دانست و خاطرنشان کرد: گویش سبزواری همچون بیشتر گویشهای متنوع دیگر، تحت تأثیر زبان فارسی معیار به عنوان زبان ملی، در معرض خطر فراموشی و یا فرسایش قرار گرفته است. این وضعیت فقط مربوط به سبزوار نیست و بسیاری از گویشهای محلی در دیگر شهرستانهای خراسان رضوی نیز با همین مسئله روبهرو هستند.
وی تصریح کرد: در سالهای اخیر استفاده کمتر نسل جوان از گویشهای محلی، مهاجرت، تغییر سبک زندگی و گسترش ارتباطات رسانهای باعث شده است که بخشی از واژگان و ساختارهای بومی به تدریج از چرخه گفتوگوی روزمره خارج شود. اگر این روند ادامه پیدا کند، در آینده نه چندان دور، بخشی از این میراث زبانی به شکل جدی در معرض فراموشی قرار خواهد گرفت.
این استاد ادبیات ادامه داد: از این رو، ضرورت برنامه مستندسازی و ثبت ملی گویشهای خراسان به خصوص سبزواری، تلاشی است که با هدف استمرار رواج آن به عنوان ارزشهای هویتی و فرهنگی مؤثر خواهد بود. این موضوع درباره دیگر گویشهای خراسان رضوی نیز صدق میکند. اگر امروز برای ثبت و مستندسازی این گویشها اقدام نشود، در سالهای آینده ممکن است بخش مهمی از دادههای زبانی و فرهنگی از دست برود.
وی تأکید کرد: مستندسازی فقط به معنای ثبت چند واژه در یک فرهنگ لغت نیست، بلکه باید به صورت جامع انجام شود. ضبط گفتوگوهای بومی، ثبت اصطلاحات، مثلها، ترانههای محلی، روایتهای شفاهی، شیوههای جملهسازی و ویژگیهای آوایی، همه بخشی از این فرایند است. دانشگاهها، مراکز پژوهشی، ادارههای فرهنگ و ارشاد اسلامی، میراث فرهنگی و حتی رسانههای محلی میتوانند در این زمینه نقش مؤثری داشته باشند.
نقش خانوادهها در ماندگاری گویشهای محلی
خاتمیپور با اشاره به ظرفیتهای پژوهشی خراسان رضوی در حوزه زبان و فرهنگ گفت: این استان از نظر تنوع زبانی، ظرفیت بالایی برای انجام پژوهشهای دانشگاهی دارد. بررسی گویشهای مناطق مختلف میتواند به شناخت بهتر تحولات زبانی در شرق کشور کمک کند. این پژوهشها علاوه بر ارزش علمی، میتواند در حوزه حفظ میراث فرهنگی ناملموس نیز مؤثر باشد.
وی اظهار کرد: یکی از نکات مهم این است که به گویشهای محلی نباید با نگاه درجه دو یا صرفاً محاورهای نگاه کرد. این گویشها بخشی از سرمایه فرهنگی کشور هستند و همانطور که بناهای تاریخی، آیینها و هنرهای سنتی ارزش حفاظت دارند، زبان و گویش محلی نیز نیازمند صیانت است. اگر این نگاه در جامعه تقویت شود، خانوادهها نیز برای انتقال گویش بومی به فرزندان خود انگیزه بیشتری خواهند داشت.
این استاد ادبیات اظهار کرد: نقش خانوادهها در ماندگاری گویشهای محلی بسیار مهم است. بسیاری از کودکان و نوجوانان امروز بیشتر در معرض فارسی معیار قرار دارند و طبیعی است که دایره واژگان بومی آنان محدودتر از نسلهای قبل باشد. اگر خانوادهها در محیط خانه از گویش محلی استفاده کنند و اگر این گویش در قالب برنامههای فرهنگی، رسانهای و آموزشی غیررسمی تقویت شود، میتوان امیدوار بود که روند فرسایش با سرعت کمتری ادامه پیدا کند.
خاتمیپور همچنین بر نقش رسانهها در این حوزه تأکید کرد و گفت: رسانههای محلی و استانی میتوانند با تولید محتوا درباره گویشها، معرفی واژگان بومی، انتشار گزارشها و گفتوگوهای تخصصی و توجه به ادبیات شفاهی مناطق مختلف، سهم مهمی در آگاهیبخشی عمومی داشته باشند. وقتی جامعه نسبت به ارزش این میراث آگاهتر شود، زمینه برای حفاظت از آن نیز بیشتر فراهم خواهد شد.
خراسان استانی با سرمایه زبانی گسترده
وی گفت: خراسان رضوی فقط استانی با پیشینه تاریخی و مذهبی نیست، بلکه استانی با سرمایه زبانی گسترده است. هر شهرستان این استان بخشی از این تنوع را نمایندگی میکند و همین ویژگی میتواند پایهای برای تقویت هویت محلی در کنار هویت ملی باشد. حفظ گویشها به هیچ عنوان در تقابل با زبان ملی نیست، بلکه در کنار فارسی معیار میتواند به غنای فرهنگی کشور کمک کند.
این استاد ادبیات تأکید کرد: زبانها، گویشها و لهجهها از مهمترین عناصر میراث فرهنگی ناملموس هر ملت و قومی است که ارزشهای هویتی فرهنگی بیشماری را در درون خود حفظ و آنها را به نسلهای آینده منتقل میکند؛ بنابراین، توجه به گویشهای خراسان رضوی، به ویژه گویش سبزواری به عنوان یکی از گویشهای قدیمی و اصیل این خطه، باید از سطح بیان دغدغه فراتر برود و به برنامهریزی عملی برای ثبت، مستندسازی و حفاظت از این میراث ارزشمند منجر شود.
وی با بیان اینکه ثبت ملی گویش سبزواری، نشان دهنده اصالت و غنای زبانی این منطقه است که توانسته در میان تنوع زبانی استان، جایگاه ویژهای در اسناد رسمی کسب کند، اظهار کرد: ثبت ملی این گویش، امکان انجام پژوهشهای دقیقتر زبانشناختی و حفاظت از هویت فرهنگی مردم این منطقه را در برابر عوامل تهدید کننده فراهم میآورد.
انتهای پیام
