نفیس قصاب عبداللهی در گفتوگو با ایسنا، با اشاره به تعریف سالمندی، اظهار کرد: در سالمندی بیولوژیک، میزان سالخوردگی بدن مورد توجه است. برای مثال ممکن است دو فرد ۷۰ ساله، یکی عملکرد جسمانی مناسبی داشته باشد و دیگری به سارکوپنی، پوکی استخوان و چند بیماری مزمن مبتلا باشد. بنابراین اگرچه سن تقویمی آنها یکسان است، میزان سالمندی بیولوژیک آنها متفاوت است.
وی ادامه داد: در سالمندی روانشناختی نیز سازگاری فرد با تغییرات زندگی اهمیت دارد. فردی که در سنین بالا انگیزه یادگیری، رضایت از زندگی و سازگاری مناسبی دارد، الزاماً دچار سالمندی روانشناختی نشده است، در حالی که ناامیدی، افسردگی و انزوا میتواند نشاندهنده مشکلات روانشناختی باشد.
وی درباره سالمندی اجتماعی نیز گفت: تغییر در نقشها، روابط اجتماعی، جایگاه اجتماعی و میزان مشارکت فرد در جامعه از جمله ابعاد سالمندی اجتماعی است. بنابراین فرد سالمندی که همچنان در فعالیتهای اجتماعی و داوطلبانه حضور دارد، لزوماً از نظر اجتماعی دچار سالخوردگی نشده است.
عبداللهی ادامه داد: نقش خانواده و جامعه در کیفیت زندگی سالمندان، تبعیض سنی، سوءرفتار با سالمندان، بازنشستگی و مسائل اقتصادی مؤثر بر زندگی آنان نیز از دیگر موضوعات مورد مطالعه در سالمندشناسی است. مراقبت، سیاستگذاری و موضوع «شهر دوستدار سالمند» یکی از حوزههای مهم مطالعات سالمندی است؛ چراکه محیط توانمندساز میتواند به سالمند کمک کند تا زندگی مستقل و با کیفیتی داشته باشد و در مقابل، محیط نامناسب شهری میتواند زمینه انزوای اجتماعی سالمند را فراهم کند.
تشخیص زودهنگام مشکلات سالمندان اهمیت دارد
این عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تبریز، ارزیابی جامع سالمندان را یکی از وظایف مهم سالمندشناسان عنوان کرد و گفت: ارزیابی وضعیت عملکردی، خطر زمینخوردن، وضعیت شناختی، تغذیه و سایر ابعاد زندگی سالمند از اهمیت زیادی برخوردار است، چراکه بسیاری از مشکلات سالمندان در مراحل اولیه شناسایی نمیشوند و فرد زمانی مراجعه میکند که مشکل به بیماری یا ناتوانی جدی تبدیل شده است.
وی افزود: شناسایی زودهنگام اختلالات میتواند امکان آغاز مداخلات پیشگیرانه را فراهم کند؛ برای مثال سوءتغذیه سالمند را میتوان پیش از رسیدن به مراحل شدید شناسایی و برای آن مداخله کرد. زمینخوردن یکی از مشکلات شایع در این گروه سنی است و بر اساس آمارهای مطرحشده، از هر سه سالمند بالای ۶۰ سال، یک نفر در طول سال زمین میخورد. این میزان در سالمندان بالای ۸۰ سال به حدود یک نفر از هر دو نفر میرسد.
وی گفت: زمینخوردن میتواند یک سالمند مستقل را به فردی وابسته و ناتوان تبدیل کند؛ بنابراین شناسایی افراد در معرض خطر و اجرای مداخلات پیشگیرانه میتواند از بسیاری از پیامدهای ناگوار جلوگیری کند. همچنین آموزش سالمندان، خانوادهها، مراقبان و کارکنان مراکز مراقبت از سالمندان میتواند تأثیر قابل توجهی بر کیفیت زندگی این افراد داشته باشد.
ایران با شتاب بالای سالمندی جمعیت مواجه است
عبداللهی در بخش دیگری از سخنانش با اشاره به ضرورت توسعه رشتههای تخصصی سالمندی در کشور، بیان کرد: اگرچه ایران هنوز در مرحله یک کشور سالمند قرار نگرفته است، اما سرعت حرکت کشور به سمت سالمندی جمعیت بالاست و همین مسئله، ضرورت ایجاد زیرساختهای لازم را بیشتر میکند. حتی اگر سیاستهای افزایش فرزندآوری موفق شود و سهم سالمندان از جمعیت کاهش پیدا کند، تعداد سالمندان کاهش نخواهد یافت؛ بنابراین موضوع سلامت سالمندان همچنان اهمیت خود را حفظ خواهد کرد.
وی تصریح کرد: در برخی کشورها گذار از جمعیت جوان به جمعیت سالمند طی حدود ۱۰۰ تا ۱۲۰ سال اتفاق افتاده، اما این فرایند در ایران با سرعت بیشتری در حال وقوع است و همین سرعت بالا موجب میشود فرصت کمتری برای ایجاد زیرساختهای لازم وجود داشته باشد. سالمندی پدیدهای چندبعدی است و با یک تخصص نمیتوان همه نیازهای سالمندان را مدیریت کرد؛ یک سالمند ممکن است همزمان با چند بیماری، کاهش عملکرد جسمی، ضعف، افسردگی و نیازهای مختلف مراقبتی مواجه باشد، بنابراین باید با رویکردی چندجانبه و چندرشتهای به سالمندی توجه کرد.
وی با بیان اینکه سالمندشناسی در بسیاری از کشورهای دارای سابقه طولانی در حوزه سالمندی جایگاه مشخصی در نظام سلامت پیدا کرده است، گفت: این رشته در ایران نسبتاً جدید محسوب میشود و هنوز جایگاه اصلی و موقعیتهای شغلی آن به طور کامل تثبیت نشده است. سالمندشناس میتواند به عنوان «هماهنگکننده مراقبت» در یک تیم چندرشتهای فعالیت کند؛ زیرا سالمند ممکن است نیازهای مراقبتی متنوعی داشته باشد و هماهنگی میان متخصصان مختلف برای ارائه مراقبت جامع ضروری است.
مدیر گروه سلامت سالمندی دانشگاه علوم پزشکی تبریز با اشاره به یک تصور اشتباه درباره حوزه فعالیت سالمندشناسان، گفت: گاهی تصور میشود سالمندشناسان صرفاً در مراکز نگهداری یا خانههای سالمندان فعالیت میکنند، در حالی که رویکرد جدید در بسیاری از کشورها حرکت به سمت ارائه مراقبت در منزل سالمند است. مفهوم «پیری در مکان» یا Ageing in Place بر این موضوع تأکید دارد که فرد تا حد امکان دوران سالمندی و سالهای پایانی عمر خود را در همان محیطی که سالها در آن زندگی کرده است، سپری کند.
وی ادامه داد: خانه و محلهای که فرد سالها در آن زندگی کرده، بخشی از هویت و تعلق خاطر او را تشکیل میدهد؛ بنابراین به جای جدا کردن سالمند از محیط زندگی، بهتر است خدمات مراقبتی تا حد امکان به منزل او منتقل شود. هدف سالمندشناس این است که سالمند تا حد امکان استقلال خود را حفظ کند و دیرتر وارد مرحله وابستگی و ناتوانی شود. از آنجا که بخش عمده سالمندان در جامعه و منازل خود زندگی میکنند، باید تمرکز اصلی خدمات نیز بر همین گروه باشد.
چه زمانی باید سالمند را نزد پزشک برد؟
قصاب عبداللهی با تأکید بر اینکه سالمندی به خودی خود بیماری نیست، اظهار کرد: باید میان تغییرات طبیعی ناشی از افزایش سن و تغییرات پاتولوژیک تفاوت قائل شد. تغییرات طبیعی معمولاً تدریجی هستند و اختلال قابل توجهی در عملکرد فرد ایجاد نمیکنند، اما تغییرات پاتولوژیک میتوانند در مدت کوتاهتری ایجاد شده و عملکرد روزمره فرد را مختل کنند.
وی افزود: برای مثال ممکن است یک سالمند به طور طبیعی دچار کندی روانشناختی شود و برای پاسخ دادن به سؤال به زمان بیشتری نیاز داشته باشد، اما دمانس میتواند با تغییرات قابل توجه در حافظه، توجه و ادراک همراه باشد و عملکرد روزمره فرد را مختل کند. افسردگی نیز بخشی طبیعی از سالمندی نیست و باید آن را به عنوان یک اختلال مورد توجه قرار داد.
وی با اشاره به علائم هشداردهنده برای مراجعه به پزشک، اظهار کرد: زمینخوردن مکرر، احساس عدم تعادل، کاهش واضح سرعت راه رفتن، ضعف عضلات، تغییرات قابل توجه حافظه، گم کردن مسیرهای آشنا، اشتباه در مصرف دارو، فراموش کردن مکرر قرار ملاقاتها و کاهش توانایی انجام فعالیتهای روزمره میتواند از جمله علائمی باشد که نیاز به بررسی تخصصی دارد.
قصاب عبداللهی تصریح کرد: کاهش وزن بدون دلیل، بیاشتهایی، مشکلات جویدن یا بلع، مصرف تعداد زیادی دارو، بیاختیاری، افسردگی، اضطراب بدون دلیل، احساس پوچی یا صحبت درباره خودکشی نیز از مواردی است که باید برای خانواده به عنوان زنگ خطر تلقی شود.
هدف طب سالمندی افزایش طول عمر به هر قیمت نیست
وی درباره هدف خدمات تخصصی سالمندی نیز گفت: هدف صرفاً افزایش طول عمر نیست؛ افزایش طول عمر زمانی ارزشمند است که همراه با حفظ کیفیت زندگی، استقلال و عملکرد سالمند باشد. سالمندی که عمر طولانی داشته باشد اما کاملاً زمینگیر و وابسته باشد و برای فعالیتهای روزمره مانند غذا خوردن، لباس پوشیدن و استحمام نیازمند کمک باشد، از نظر اجتماعی و روانشناختی نیز با آسیب مواجه خواهد شد.
وی تأکید کرد: حفظ کرامت سالمند نیز یکی از اهداف مهم حوزه سالمندی است و این کرامت زمانی بهتر حفظ میشود که فرد بتواند استقلال و عملکرد خود را تا سالهای پایانی زندگی حفظ کند. زمینه بسیاری از بیماریهایی که در دوران سالمندی بروز میکنند، سالها قبل ایجاد شده است. برای مثال ممکن است فردی در ۷۰ سالگی به آلزایمر مبتلا شود، اما زمینههای این بیماری از دهههای قبل شکل گرفته باشد.
قصاب عبداللهی افزود: اگر قرار است طول عمر همراه با کیفیت زندگی مناسب باشد، اصلاح سبک زندگی باید بسیار پیش از رسیدن به سالمندی آغاز شود. تغذیه سالم، تحرک بدنی، حفظ روابط اجتماعی و تقویت عضلات و تعادل از جمله اقداماتی است که باید از سالهای جوانی مورد توجه قرار گیرد. برای پیشگیری از زمینخوردن در سالمندی، تقویت عضلات و انجام تمرینهای مناسب تعادل باید از سالها قبل آغاز شود و برای کاهش خطر بیماریهای قلبی ـ عروقی نیز تغذیه سالم، کمچرب و کمنمک باید از سنین پایین مورد توجه باشد.
خطای دارویی؛ یکی از مشکلات جدی سالمندان
مدیر گروه سلامت سالمندی دانشگاه علوم پزشکی تبریز، مصرف همزمان چند دارو یا «پلیفارماسی» را یکی از مشکلات مهم سالمندان دانست و گفت: موضوع خطاهای مصرف دارو در سالمندان از محورهای مورد مطالعه بوده و در مطالعهای که روی ۳۱۸ سالمند مصرفکننده همزمان پنج دارو یا بیشتر انجام شد، مشخص شد نزدیک به ۷۰ درصد آنان طی شش ماه گذشته دستکم یک مورد خطای مصرف دارو داشتهاند.
وی افزود: این خطاها شامل مصرف دارو در زمان نامناسب، مصرف دوز نادرست، رعایت نکردن شرایطی مانند مصرف دارو با غذا یا به صورت ناشتا و اشتباه در تعداد دفعات مصرف بوده است. در برخی موارد سالمند داروی خوابآور را صبح مصرف کرده یا داروی فشار خون را با دوزی بیشتر از مقدار تجویزشده استفاده کرده است. در موارد دیگر نیز تعداد دفعات مصرف دارو با دستور پزشک مطابقت نداشته است.
وی تأکید کرد: افزایش تعداد داروها علاوه بر افزایش احتمال خطای مصرف، با برخی مشکلات شایع سالمندی نیز ارتباط دارد و رژیم دارویی پیچیدهتر، احتمال اشتباه سالمند در مصرف دارو را افزایش میدهد.
سالمندی فقط چالش نیست؛ «اقتصاد نقرهای» یک فرصت است
قصاب عبداللهی با تأکید بر اینکه سالمندی جمعیت نباید صرفاً به عنوان یک تهدید دیده شود، اظهار کرد: اگرچه افزایش جمعیت سالمندان چالشهایی برای اقتصاد، نظام سلامت و نیاز به نیروی تخصصی مراقبتی ایجاد میکند، اما میتوان از دل این تغییر جمعیتی فرصتهایی نیز ایجاد کرد.
وی «اقتصاد نقرهای» یا Silver Economy را یکی از این فرصتها عنوان کرد و گفت: افزایش جمعیت سالمندان میتواند بازارهای جدیدی در حوزههایی مانند مراقبت در منزل، خدمات توانبخشی، تجهیزات و وسایل کمکی، سمعک، عینک، خدمات بیمهای، گردشگری سالمندی، پوشاک، کفش و حتی مواد غذایی متناسب با نیاز سالمندان ایجاد کند. این حوزهها در سالهای آینده میتوانند فرصتهای شغلی و اقتصادی جدیدی ایجاد کنند و به رشد اقتصاد جامعه کمک کنند.
استفاده از ظرفیت سالمندان برای جامعه
این متخصص سالمندشناسی با اشاره به ظرفیت اجتماعی سالمندان نیز گفت: مشارکت اجتماعی سالمندان باید تقویت شود؛ چراکه حضور اجتماعی میتواند به کاهش مشکلات شناختی و روانشناختی کمک کند و از سوی دیگر، جامعه نیز میتواند از تجربه و توانمندی سالمندان بهرهمند شود.
وی افزود: سالمندان در فعالیتهای داوطلبانه و خیریه ظرفیت بالایی دارند و میتوان از این ظرفیت برای حل مسائل اجتماعی استفاده کرد. در تبریز نیز برخی از خیران و فعالان اجتماعی سالمند در ایجاد و اداره مجموعههای خیریه و اجتماعی نقش دارند. استفاده از سالمندان در شوراها، انجمنها و فرایندهای تصمیمگیری محلی نیز میتواند به شنیده شدن مسائل این گروه و مشارکت بیشتر آنان در جامعه کمک کند.
وی با اشاره به ظرفیت سالمندی جمعیت برای اصلاح سیاستهای شهری، اظهار کرد: شهر دوستدار سالمند به معنای شهری مخصوص سالمندان نیست، بلکه شهری است که برای افراد با سنین و توانمندیهای مختلف مناسبسازی شده باشد. حملونقل عمومی مناسب، مناسبسازی فضاهای شهری و طراحی مناسب مسکن، از جمله مؤلفههایی هستند که در شهر دوستدار سالمند مورد توجه قرار میگیرند و اجرای آنها نه تنها به سالمندان، بلکه به کودکان، افراد دارای معلولیت و زنان باردار نیز کمک میکند.
این متخصص تشریح کرد: شهری که برای سالمند ایمن و مناسب باشد، میتواند برای سایر گروههای جمعیتی نیز محیط مناسبتری ایجاد کند. همچنین انتقال تجربه، فرهنگ و آیینها از نسل سالمند به نسل جوان، یکی دیگر از ظرفیتهای سالمندی است. در برخی کشورها مانند ژاپن از سالمندان در نقشهایی مانند مربی مهدکودک استفاده میشود که هم فرصت مشارکت اجتماعی برای سالمند ایجاد میکند و هم زمینه انتقال فرهنگ و سنتها به نسل جوان را فراهم میسازد.
سالمندشناسی؛ رشتهای برای حفظ استقلال و کیفیت زندگی سالمندان
عبداللهی با تشریح ابعاد مختلف رشته سالمندشناسی، گفت: سالمندشناسی رشتهای میانرشتهای است که سالمندی را از ابعاد زیستی، روانشناختی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و محیطی بررسی میکند و هدف آن صرفاً افزایش طول عمر نیست، بلکه حفظ استقلال، عملکرد، کرامت و کیفیت زندگی سالمندان است.
وی ضمن تشریح مفهوم سالمندشناسی، اظهار کرد: در سالمندشناسی ابعاد روانشناختی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، معنوی و محیطی سالمندی نیز مورد توجه قرار میگیرد و هدف اصلی، مطالعه فرایند سالمندی، شناخت تغییرات این دوران و در نهایت ارتقای کیفیت زندگی سالمندان است.
وی با اشاره به سابقه فعالیت این گروه، گفت: گروه سلامت سالمندی دانشگاه علوم پزشکی تبریز از سال ۱۳۹۲ فعالیت خود را آغاز کرد و در ابتدا در مقطع کارشناسی ارشد دانشجو پذیرفت. از سال ۱۳۹۶ نیز مقطع دکتری سالمندشناسی در این دانشگاه راهاندازی شد. تاکنون ۵۱ نفر در مقطع کارشناسی ارشد سلامت سالمندی و ۱۶ نفر در مقطع دکتری سالمندشناسی از این گروه فارغالتحصیل شدهاند.
وی ادامه داد: سالمندشناسی یک رشته چندرشتهای است و به همین دلیل متخصصانی از حوزههای مختلف از جمله روانپزشکی، پرستاری، آموزش بهداشت، تغذیه، طب داخلی و طب سالمندی در گروه سلامت سالمندی دانشگاه علوم پزشکی تبریز حضور دارند.
عبداللهی با اشاره به تفاوت سالمندشناسی با طب سالمندی، گفت: طب سالمندی عمدتاً بر تشخیص و درمان بیماریهای سالمندان تمرکز دارد و بیشتر با سالمند بیمار سروکار دارد، در حالی که سالمندشناسی نگاه کلنگر و گستردهتری دارد و ابعاد مختلف زندگی سالمند را بررسی میکند. سالمندشناس میتواند به افراد کمک کند تا سالمندی سالمتر، مستقلتر و با کیفیت زندگی بالاتری داشته باشند و در سطح کلان نیز به آمادهسازی جامعه برای مواجهه با جمعیت سالمند کمک میکند.
وی با اشاره به حوزههای مطالعاتی این رشته، بیان کرد: دانشجویان سالمندشناسی تغییرات زیستی و جسمانی دوران سالمندی، تغییرات سیستمهای مختلف بدن، عوامل خطر و برنامههای پیشگیرانه را مطالعه میکنند؛ برای مثال در زمینه تغییرات سیستم عضلانی ـ اسکلتی، پوکی استخوان و راهکارهای پیشگیری از آن مورد توجه قرار میگیرد. در حوزه روانشناختی نیز موضوعاتی مانند سلامت روان سالمندان، اضطراب، افسردگی، تغییرات شناختی، دمانس و زوال عقل مورد بررسی قرار میگیرد و سالمندشناس میتواند در غربالگری مشکلات روانی و طراحی مداخلات ارتقای سلامت روان نقش داشته باشد.
وی با اشاره به دروس رشته سالمندشناسی، اظهار کرد: دانشجویان در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری، دروسی مانند داروشناسی سالمندی، تغذیه سالمندان، بیماریها و سندرمهای شایع سالمندی، روانشناسی و روانپزشکی، توانبخشی، ارزیابی و بهسازی محیط، اصول برنامهریزی و مدیریت خدمات بهداشتی، جنبههای حقوقی و اخلاقی سالمندی، آسیبپذیری در سالمندی و جامعهشناسی سالمندی را مطالعه میکنند.
احترام به سالمند فقط بلند شدن از جای خود نیست
عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تبریز با تأکید بر ضرورت حفظ کرامت سالمندان، اظهار کرد: یکی از اهداف رشته سالمندشناسی، حفظ شأن و کرامت سالمند است و فرهنگ ارتباط صحیح با سالمندان باید در جامعه تقویت شود. احترام به سالمند تنها به این معنا نیست که هنگام ورود او از جای خود بلند شویم، با احترام صحبت کنیم یا صندلی خود را در وسایل حملونقل عمومی به او بدهیم؛ این رفتارها اگرچه مصادیق احترام هستند، اما برای حفظ واقعی کرامت سالمند کافی نیستند.
وی ادامه داد: حفظ واقعی کرامت سالمند زمانی اتفاق میافتد که نیازهای این گروه شنیده و شناخته شود و برای تأمین آنها اقدام شود. سیاستگذار نیز زمانی میتواند مدعی توجه به سالمندان باشد که فرصت شنیده شدن صدای آنان را فراهم کند و به عنوان یک جمعیت در حال افزایش، نیازهای آنان را در سیاستگذاریها مورد توجه قرار دهد.
به گزارش ایسنا، وی در پایان تأکید کرد: از دید ارائهدهندگان خدمات سلامت نیز کرامت سالمند زمانی حفظ میشود که مراقبت همهجانبه و متناسب با شأن او، بدون دغدغه مالی و بدون نیاز به طی کردن فرایندهای دشوار و فرسایشی، در اختیارش قرار گیرد. حفظ جایگاه و کرامت سالمندان نیازمند یک همت همگانی است و سیاستگذاران، وزارت بهداشت، ارائهدهندگان خدمات سلامت، جامعه و خانوادهها همگی در این زمینه مسئولیت دارند.
انتهای پیام
