حجت‌الاسلام والمسلمین عبدالحسین یداللهی، در گفت‌وگو با ایسنا، درباره وطن‌دوستی در نگاه اسلام اظهار کرد: تبیین نسبت آموزه‌های وحیانی با مفاهیم سرزمینی و ملی نشان می‌دهد که اسلام با تأیید عواطف فطری و هویت‌های بومی، آن‌ها را در افق متعالی تقوا و عدالت جهت‌بخشی کرده و از فروغلتیدن به ورطه عصبیت و تجاوز بازمی‌دارد.

وی افزود: پیوند میان «وطن‌دوستی مسئولانه»، «دفاع مشروع از سرزمین»، «هم‌افزایی هویت ایرانی و اسلامی» و «حاکمیت عدالت» در این برهه تاریخی بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد. در روزگاری که جامعه با تهدیدهای چندلایه و تلاش برای گسستن پیوندهای هویتی و اجتماعی مواجه است، هوشیاری و موقعیت‌شناسی مردم، ضامن بقا، عزت و استقلال کشور است.

وطن‌دوستی در ترازوی آموزه‌های اسلامی

این پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی با اشاره به اینکه علاقه به زادگاه و محل زندگی گرایشی ریشه‌دار در فطرت انسان است، گفت: متون دینی نه تنها این گرایش را سرکوب نکرده‌اند، بلکه آن را ارج نهاده‌اند. قرآن کریم ریشه‌کن شدن از دیار و اخراج از خانه را در شمار تکالیف بسیار دشوار و هم‌سنگ با گذشتن از جان قرار داده است:«وَلَوْ أَنَّا کَتَبْنَا عَلَیْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنفُسَکُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِن دِیَارِکُم مَا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِیلٌ مِنْهُمْ».

یداللهی ادامه داد: در سیره نبوی نیز این دلبستگی به سرزمین آشکار است؛ چنان‌که رسول خدا(ص) هنگام خروج ناگزیر از مکه مکرمه فرمودند: «وَاللَّهِ إِنَّکِ لَخَیْرُ أَرْضِ اللَّهِ، وَأَحَبُّ أَرْضِ اللَّهِ إِلَیَّ، وَلَوْلَا أَنِّی أُخْرِجْتُ مِنْکِ مَا خَرَجْتُ؛ به خدا سوگند، تو بهترین و محبوب‌ترین سرزمین نزد خدا هستی و اگر مرا از تو بیرون نمی‌کردند، از تو خارج نمی‌شدم».

وی با بیان اینکه این گرایش مشروع تا زمانی ممدوح است که به عصبیت و ظلم نینجامد، تصریح کرد: امام زین‌العابدین(ع) معیار این تفکیک را چنین بیان فرموده‌اند:«لَیْسَ مِنَ الْعَصَبِیَّةِ أَنْ یُحِبَّ الرَّجُلُ قَوْمَهُ، وَلَکِنْ مِنَ الْعَصَبِیَّةِ أَنْ یُعِینَ قَوْمَهُ عَلَی الظُّلْمِ؛ اینکه انسان قوم خود را دوست بدارد عصبیت نیست، بلکه عصبیت آن است که قوم خویش را بر ستم یاری کند».

این پژوهشگر افزود: بنابراین، وطن‌دوستی اسلامی احساس تعهدی مسئولانه برای آبادانی و ارتقای جامعه است، در حالی که ناسیونالیسم افراطی بر خودبرتربینی و حمایت کورکورانه از خطا استوار می‌شود. رسول خدا(ص) نیز صراحتاً فرمودند:«لَیْسَ مِنَّا مَنْ دَعَا إِلَی عَصَبِیَّةٍ، وَلَیْسَ مِنَّا مَنْ قَاتَلَ عَلَی عَصَبِیَّةٍ، وَلَیْسَ مِنَّا مَنْ مَاتَ عَلَی عَصَبِیَّةٍ»؛ از ما نیست کسی که به عصبیت دعوت کند، بر اساس عصبیت بجنگد یا بر اساس آن بمیرد.

یداللهی خاطرنشان کرد: اگر تعلق خاطر به وطن در خدمت آبادانی، امنیت، خیرخواهی عمومی و دفاع مشروع باشد، فضیلتی اخلاقی و مورد تأیید است، اما اگر به ابزاری برای برتری‌جویی، نفی حقوق دیگر ملت‌ها یا حمایت از ستم هم‌وطنان تبدیل شود، به عصبیت جاهلی بدل شده و مطرود است.

دفاع از سرزمین؛ مسئولیت اخلاقی و دینی

وی با اشاره به جایگاه دفاع از سرزمین در آموزه‌های اسلامی گفت: دفاع از آب و خاک در منطق اسلامی صرفاً یک تصمیم مقطعی حاکمیتی یا مصلحت‌سنجی سیاسی نیست، بلکه وظیفه‌ای چندلایه بر مبنای اخلاق، حقوق فطری و تکالیف دینی است. قرآن کریم در نخستین فرمان تشریع جهاد می‌فرماید:«أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا... الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِن دِیَارِهِم بِغَیْرِ حَقٍّ» یعنی به کسانی که مورد جنگ قرار گرفته‌اند، به دلیل آنکه مورد ستم واقع شده‌اند و از خانه‌هایشان به ناحق اخراج شده‌اند، اجازه دفاع داده شده است.

این پژوهشگر ادامه داد: قرآن همچنین کارکرد دفاع را صیانت از مراکز عبادی و کرامت انسانی می‌داند:«وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُم بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِیَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ...».

یداللهی با اشاره به قاعده نفی سلطه بیگانگان و مسئولیت حمایت از مظلومان گفت: قرآن کریم از مؤمنان می‌پرسد:«وَمَا لَکُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِینَ...». در سنت روایی نیز دفاع از مال، خانواده، جان و دین، جایگاهی والا دارد و پیامبر اکرم(ص) فرمودند:«مَنْ قُتِلَ دُونَ مَالِهِ فَهُوَ شَهِیدٌ، وَمَنْ قُتِلَ دُونَ أَهْلِهِ أو دُونَ دَمِهِ أو دُونَ دِینِهِ فَهُوَ شَهِیدٌ»؛ هر کس در راه دفاع از مال، خانواده، جان یا دین خود کشته شود، شهید است.

وی تصریح کرد: با این حال، دفاع در اسلام حتی در میدان جنگ نیز مقید به اصول اخلاقی است و تجاوز پذیرفته نیست؛ چنان‌که قرآن می‌فرماید:«وَقَاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ الَّذِینَ یُقَاتِلُونَکُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ».

یداللهی درباره نسبت هویت ایرانی و اسلامی اظهار کرد: تقابل میان «ایرانیت» و «اسلامیت» یک دوگانه ساختگی است؛ زیرا در نگاه وحیانی، گوناگونی اقوام، زبان‌ها و ملت‌ها برای شناخت متقابل و تعاون شکل گرفته است. قرآن کریم می‌فرماید:«یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُم مِّن ذَکَرٍ وَأُنثَی وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ».

وی ادامه داد: آموزه‌های اسلامی ویژگی‌های فرهنگی و تمدنی ملت‌ها را از بین نمی‌برد، بلکه می‌تواند بستری برای تعالی آن‌ها فراهم کند. ایرانیان نیز در تجربه‌ای تاریخی خدمات مهمی به اندیشه و تمدن اسلامی ارائه داده‌اند و زبان، فرهنگ و تمدن ایرانی بستری برای گسترش معارف اسلامی و اهل‌بیت(ع) فراهم کرده است.

این پژوهشگر با بیان اینکه نسبت هویت ایرانی و اسلامی را می‌توان «پیکر و جان» دانست، گفت: هویت ایرانی بستر زبانی، تاریخی و فرهنگی را شکل می‌دهد و هویت اسلامی جهت‌گیری ارزشی، معنوی و غایت انسانی آن را تأمین می‌کند. تعارض زمانی رخ می‌دهد که ملی‌گرایی به باستان‌گرایی کور و بیگانه‌ستیز تبدیل شود یا اسلامیت به شکلی قشری و جدا از بستر زنده فرهنگ و تاریخ فهم شود.

حاکمیت عدالت بر منافع ملی

یداللهی با تأکید بر اینکه هیچ تعلق ملی و مصلحت جمعی نمی‌تواند بر عدالت و قسط چیره شود، اظهار کرد: در منطق قرآن، پیوندهای نژادی، خانوادگی و وطنی مجوز حمایت از ستم نیست. قرآن کریم می‌فرماید:«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوَّامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَی أَنفُسِکُمْ أَوِ الْوَالِدَیْنِ وَالْأَقْرَبِینَ». همچنین حتی در شرایط خصومت سیاسی با دیگر اقوام و ملت‌ها نیز نباید از عدالت فاصله گرفت:«وَلَا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَی أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَی».

این پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی تصریح کرد: بر این اساس، وطن‌دوستی، پاسداری از مرزها و صیانت از هویت سرزمینی تا زمانی مشروع و دارای ارزش اخلاقی و معنوی‌اند که در امتداد عدالت، تقوا و احترام به کرامت انسانی تعریف شوند؛ چراکه در شریعت اسلام، وطن عزیز و محترم است، اما حق و عدالت بر وطن حاکم است.

انتهای پیام