گاهی یک فرهنگ، پیش از آنکه در کتابها و موزهها فراموش شود، از تار و پود زندگی مردم کنار گذاشته میشود؛ درست همانجایی که سالها زنده بوده است. چهارمحال و بختیاری سرزمین هنرهایی است که بخشی از تاریخ و هویت مردمانش را در خود جای دادهاند؛ هنرهایی که با دستهای زنان و مردان این دیار شکل گرفته، در خانهها و میان خانوادهها رشد کرده و نسل به نسل منتقل شدهاند. اما امروز برخی از همین هنرها آرامآرام از زندگی روزمره فاصله گرفته و در آستانه فراموشی قرار گرفتهاند.
چادرشببافی، سفره آردی، کیسهبافی، خورجینبافی و دیگر دستبافتههای سنتی، زمانی تنها یک محصول صنایع دستی نبودند؛ هرکدام پاسخ بخشی از نیازهای زندگی مردم بودند و در عین حال، رنگ و نقش و شیوه بافتشان روایتگر بخشی از فرهنگ بومی مناطق مختلف استان بود. پشت هر تار و پود، ساعتها کار و مهارت نهفته بود و پشت هر نقش، ذوق و تجربهای که گاه حاصل سالها آموختن از مادران و مادربزرگها بود؛ دانشی که در هیچ کلاس و کتابی به اندازه زندگی واقعی آموزش داده نمیشد.
اما تغییر سبک زندگی، ورود محصولات صنعتی و ارزانقیمت، کاهش استفاده از دستبافتههای سنتی، دشواری دسترسی به مواد اولیه، نبود بازار فروش مناسب و پایدار، کمرنگ شدن آموزشهای سنتی و فاصله گرفتن نسل جوان از برخی مشاغل بومی، سبب شده است بسیاری از این هنرها دیگر رونق گذشته را نداشته باشند. هنرمندانی که سالها با دستان خود این آثار را خلق کردهاند، گاه با نبود مشتری و صرفه اقتصادی مواجهاند و نسل جدید نیز کمتر انگیزهای برای آموختن حرفهای دارد که آینده اقتصادی آن برایش روشن نیست.
این اتفاق اگرچه در نگاه نخست ممکن است تنها یک تغییر در الگوی مصرف یا کاهش رونق یک رشته صنایع دستی به نظر برسد، اما در واقع موضوعی فراتر از اقتصاد است. وقتی یک هنر بومی از چرخه زندگی خارج میشود، تنها یک محصول از بازار حذف نمیشود؛ بخشی از دانش، مهارت، خاطره، هویت و میراث ناملموس یک جامعه نیز در معرض فراموشی قرار میگیرد. هنری که سالها در خانههای روستایی و عشایری زنده بوده، اگر نسل حامل آن مهارت از میان برود و آموزش آن متوقف شود، بازگرداندنش به زندگی بسیار دشوار خواهد بود.
چهارمحال و بختیاری با تنوع فرهنگی، روستایی و عشایری خود ظرفیت قابل توجهی برای احیای این هنرها دارد؛ اما احیا تنها با ثبت یک رشته در فهرست صنایع دستی یا برگزاری نمایشگاههای مقطعی محقق نمیشود. این هنرها زمانی دوباره جان میگیرند که برای آموزش نسل جوان، حمایت از هنرمندان، تأمین مواد اولیه، ایجاد بازار فروش، معرفی محصولات در بازارهای داخلی و گردشگری و ایجاد ارزش اقتصادی برای تولیدکنندگان برنامهای مستمر وجود داشته باشد.
از سوی دیگر، باید میان میراث گذشته و نیازهای امروز پیوندی دوباره ایجاد کرد. صنایع دستی سنتی اگر بتوانند در کنار حفظ اصالت، کاربردهای جدید و بازارهای تازهای پیدا کنند، میتوانند از یک هنر در معرض فراموشی به فرصتی برای اشتغال، درآمدزایی و معرفی فرهنگ چهارمحال و بختیاری تبدیل شوند.
اکنون پرسش این است که چند هنر دیگر باید به مرز فراموشی برسند تا ضرورت احیای آنها جدی گرفته شود؟ آیا باید منتظر ماند تا آخرین هنرمند یک رشته نیز دیگر توان یا امکان ادامه کار نداشته باشد و آن هنر تنها در خاطرات و روایتهای نسلهای گذشته باقی بماند؟ شاید هنوز فرصت باقی است؛ فرصتی برای آنکه چادرشبها دوباره رنگ بگیرند، سفرههای آردی دوباره بافته شوند، خورجینها و کیسههای دستبافت دوباره جای خود را در میان محصولات بومی پیدا کنند و این بار، تار و پود هنرهای فراموششده چهارمحال و بختیاری، آیندهای تازه را نیز ببافد.
رشتههای سنتی خورجینبافی، نمکدانبافی، کیسهبافی و چادرشببافی در معرض منسوخ شدن قرار دارند
اسماعیل رمضانی، معاون صنایعدستی ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی چهارمحال و بختیاری در گفتوگو با گفتوگو با ایسنا با اشاره به اینکه حدود ۳۰۰ رشته صنایعدستی در کشور وجود دارد، اظهار کرد: از این تعداد ۹۰ رشته صنایعدستی در استان وجود دارد که هنرمندان در این رشتهها به تولید محصولات صنایعدستی میپردازند.
وی افزود: رشتههای صنایعدستی در چهارمحال و بختیاری به سه دسته روستایی، شهری و عشایری تقسیم میشوند، برخی از این رشتهها منسوخ شدهاند و برخی دیگر نیز در معرض فراموشی قرار گرفتهاند، البته تعداد رشتههای کاملاً منسوخ شده در استان بسیار محدود است، اما بخش قابلتوجهی از رشتههای صنایعدستی نیز در معرض فراموشی قرار دارند.
رمضانی در خصوص رشتههای صنایعدستی منسوخ شده در چهارمحال و بختیاری، توضیح داد: برخی رشتهها در حوزه عشایری از جمله خورجینبافی و نمکدانبافی و همچنین برخی رشتههای روستایی مانند کیسهبافی و چادرشببافی در معرض منسوخ شدن قرار دارند.
معاون صنایعدستی ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی چهارمحال و بختیاری همچنین در خصوص جلوگیری از منسوخ شدن رشتههای صنایعدستی در استان، تاکید کرد: برای جلوگیری از منسوخ شدن این رشتهها، ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان با استفاده از اعتبارات اختصاص یافته، اقدام به برگزاری دورههای آموزشی و تربیت نیروهای جدید کرده است، همچنین در برخی موارد با تأمین تجهیزات و حمایت از هنرمندان، زمینه احیای رشتههای صنایعدستی فراهم شده است.
وی افزود: یکی از نمونههای این اقدامات، احیای رشته چادرشببافی در روستای پیربلوط است، در این زمینه با استفاده از اعتبارات استانی، تعدادی دستگاه و تجهیزات مورد نیاز تهیه و دو نفر از روستاییان برای گذراندن دورههای آموزشی اعزام شدند و پس از آموزش این افراد، روند احیای رشته چادرشببافی در این روستا آغاز شده است.
رمضانی در خصوص احیای رشته سبد بافی در شهرستان سامان، بیان کرد: رشته سبدبافی یکی از دیگر رشتههایی است که در معرض فراموشی قرار داشت و با برگزاری دورههای آموزشی، زمینه احیای آن نیز فراهم شد، همچنین در حوزه صنایعدستی عشایری، رشتههایی مانند تهیه سفره آردی نیز با برگزاری دورههای آموزشی و حمایت از فعالان این حوزه مورد توجه قرار گرفتهاند تا از روند منسوخ شدن آنها جلوگیری شود.
معاون صنایعدستی ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی چهارمحال و بختیاری با اشاره به عدم استقبال مردم استان از برخی رشتههای صنایعدستی، یادآور شد: برخی صنایعدستی با استقبال کافی از سوی مردم مواجه نیستند و همین مسئله روند احیای آنها را با دشواری روبرو کرده است، در چنین شرایطی، دستگاههای دولتی میتوانند از طریق آموزش، حمایت و فراهم کردن تسهیلات، زمینه فعالیت افراد جدید در این رشتهها را فراهم کنند.
وی افزود: تداوم حیات هنرهای دستی نیازمند مشارکت بخش خصوصی و حضور نسل جوان است، یکی از راهکارهای مهم برای جلوگیری از منسوخ شدن این رشتهها، ایجاد تغییر کاربری و متناسبسازی محصولات صنایعدستی با نیازهای زندگی امروز است.
رمضانی در خصوص کاربرد رشتههای صنایع دستی در زندگی روزمره، خاطرنشان کرد: بسیاری از رشتههای سنتی در گذشته کاربردهای مشخصی داشتهاند که با تغییر سبک زندگی، این کاربردها کاهش یافته یا از بین رفته است، برای مثال، سفره آردی در گذشته در میان عشایر برای پخت نان و استفاده برای صرف غذا کاربرد داشته است، اما امروزه با رواج سفرههای یکبار مصرف و پلاستیکی، استفاده از این محصول سنتی کاهش یافته است.
معاون صنایعدستی ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی چهارمحال و بختیاری با اشاره تغییر نیازهای مردم در حوزه محصولات صنایعدستی، بیان کرد: ایجاد کاربردهای جدید و متناسب با نیازهای امروز میتواند به حفظ و رونق رشتههای صنایعدستی در استان کمک کند.
وی در ادامه گفت: سازمان میراث فرهنگی،گردشگری و صنایعدستی از جوانان چهارمحالو بختیاری دعوت میکند با ورود به حوزه صنایعدستی در معرض فراموشی، در روند احیای این هنرها مشارکت کنند، ادارهکل میراث فرهنگی نیز اعلام کرده است تا حد امکان از فعالان این حوزه از طریق ارائه تسهیلات، حمایتهای لازم و در مواردی تأمین بیمه هنرمندان حمایت خواهد کرد و احیای صنایعدستی در معرض منسوخ شدن، علاوه بر حمایتهای دولتی، نیازمند حضور جوانان، تقویت بازار فروش و ایجاد کاربردهای جدید برای محصولات سنتی است، موضوعی که میتواند زمینه تداوم و انتقال این هنرها به نسلهای آینده را فراهم کند.
آموزش تخصصی چادرشببافی پیش از این در چهارمحال و بختیاری وجود نداشت
پروانه قاسمی، فعال صنایعدستی در حوزه چادر شببافی نیز با اشاره به قدمت این رشته در چهارمحال و بختیاری، به ایسنا اظهار کرد: چادرشببافی یکی از هنرهای سنتی و صنایعدستی استان است که قدمتی حدود ۷۰ سال دارد، این هنر در گذشته در مناطق مختلف استان رواج داشته، اما به مرور زمان و با ورود پارچههای صنعتی، استفاده از محصولات سنتی کاهش یافت و این هنر نیز رو به فراموشی است.
این هنرمند حوزه چادرشببافی، درباره چگونگی ورود خود به این حرفه، توضیح داد: رشته تحصیلی بنده صنایعدستی بود و با توجه به علاقهای که به هنرهای سنتی داشتم، تصمیم گرفتم یکی از هنرهایی را که متعلق به مادربزرگهای نسلهای گذشته بود، مجدد احیا کنم، به همین منظور درخواست خود را به ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی چهارمحال و بختیاری ارائه دادم و پس از موافقت این ادارهکل، هماهنگیهایی برای آموزش این هنر با استانهای همجوار انجام شد.
وی افزود: با پیگیریهایی که همراه یکی از همکارانم انجام دادیم، برای گذراندن دوره آموزشی چادرشببافی به آران و بیدگل کاشان رفتیم و دوره آموزش این رشته را در دو مرحله پشت سر گذاشتیم و پس از دریافت مدارک لازم، تلاش کردیم این هنر و صنعت را در روستا احیا کنیم.
قاسمی با اشاره به اینکه آموزش تخصصی چادرشببافی پیش از این در چهارمحال و بختیاری وجود نداشت، گفت: در حال حاضر کارگاهی در این رشته با هدف تولید و آموزش این رشته راهاندازی شده و بر اساس قراردادی که با ادارهکل میراث فرهنگی داریم، موظف هستیم هر سه ماه یکبار حداقل ۱۰ هنرجو را آموزش دهیم و در پایان هر دوره نیز آزمون کتبی و عملی برگزار میشود و در صورت موفقیت، گواهی پایان دوره از سوی ادارهکل میراث فرهنگی به هنرجویان اعطا خواهد شد.
این فعال حوزه چادرشببافی درمورد وضعیت فعلی این رشته صنایعدستی و مشکلات پیش روی این هنر نیز بیان کرد: باتوجه به اینکه فعالیت هنرمندان این حوزه به تازگی آغاز شده است، هنوز بازاریابی محصولات به صورت گسترده انجام نمیشود و فروش بیشتر به شکل خرده فروشی است و از سوی دیگر، محل فعلی کارگاه اجارهای است و تعداد دستگاههایی که فعالیت خود را با آنها آغاز کردهایم نیز محدود است.
قاسمی ادامه داد: در حال حاضر سه دستگاه در کارگاه چادر شببافی در روستای پیربلوط در شهرستان شهرکرد داریم که یکی از آنها مربوط به "شَعربافی" است و هنوز امکان آموزش کامل این رشته را نداریم و در حوزه چادرشببافی نیز با دو تا سه دستگاه فعالیت میکنیم، محدود بودن تعداد دستگاهها، هم در زمینه آموزش و هم در زمینه توسعه تولید، برای ما مشکل ایجاد کرده است.
این فعال حوزه چادرشببافی با اشاره به محدودیت فضای کارگاه گفت: فضای فعلی کارگاه کوچک است و به همین دلیل امکان برگزاری دورههای آموزشی برای بیش از ۱۰ نفر را نداریم و درصدد هستیم محل کارگاه را تغییر دهیم یا در صورت فراهم شدن شرایط، مکانی مستقل برای خودمان ایجاد کنیم تا بتوانیم کارگاههای آموزشی و تولیدی را در آن مستقر کنیم و تعداد دستگاههای بافندگی را نیز افزایش دهیم.
وی درباره مهمترین نیازهای مجموعه چادرشببافی برای توسعه این فعالیتها خاطرنشان کرد: در حال حاضر بیش از هر چیز به توسعه فضای کارگاه و افزایش تعداد دستگاهها نیاز داریم، انتظار ما حمایت مالی گسترده نیست، بلکه اگر بتوانیم چند دستگاه دیگر به مجموعه اضافه کنیم یا فضای کارگاه را توسعه دهیم، امکان آموزش افراد بیشتری فراهم میشود و میتوانیم فعالیت خود را در زمینه تولید و احیای این هنر سنتی گسترش دهیم.
قاسمی در پایان گفت: امیدواریم با حمایت مسئولان و نهادهای مرتبط، زمینه برای توسعه هنر سنتی چادر شببافی در چهارمحال و بختیاری فراهم شود و این رشته بتواند بار دیگر جایگاه خود را در میان صنایعدستی استان پیدا کند.
انتهای پیام
