به گزارش ایسنا، یادمان محمدرضا شجریان با حضور اساتیدی از جمله کیوان یداللهی، مظفر شفیعی، علی جهاندار، سهیل محمودی، جواد بختیاری، علی خدایی، مهدی امامی، وحید تاج و ... پنجم مهرماه در میانه زادروز (یکم مهر) و سالروز درگذشت او (۱۷ مهرماه) برگزار شد.
گلهای از نحوه برخورد با شجریان
ایلیا محمدنیا ـ کارشناس فرهنگی ـ در این رویداد گفت: سال گذشته قرار بود چند تن از دوستان این مراسم را برگزار کنند، اما این اتفاق نیفتاد. یکی از گلههای همیشگیام، نحوه مواجهه با شجریان به عنوان یکی از هنرمندان شاخص موسیقی ایران است. از سال ۱۴۰۱ و پس از برگزاری مراسم یادمان شجریان در دوران کرونا، دیگر مراسمی با عنوان یادمان این هنرمند در کشور برگزار نشده است. سه روز پیش از این مراسم، از برگزار نشدن هیچ مراسمی برای شجریان مطلع شدم و به همین دلیل تصمیم گرفتم در مدت کوتاهی این برنامه را برگزار کنم.
او همچنین از آغاز یک پروژه تحقیقاتی درباره محمدرضا شجریان خبر داد و گفت: این پروژه با همکاری داریوش و کوروش محمدخانی، از استادان دانشگاه شهید بهشتی، پیگیری و برای سال آینده عملیاتی میشود.
محمدنیا با یادآوری خاطراتش از کارگاههای آموزشی، به رابطه و نگاه محمدرضا شجریان به محمدرضا لطفی اشاره کرد و گفت: در آن دوره، کارگاهها در دو بخش برگزار میشد و پس از پایان بخش نخست، هنرجویان برای پذیرایی دور هم جمع میشدند. استاد شجریان هر هفته برای هنرجویان شیرینی تهیه میکرد و این بخش از برنامه فضایی صمیمی داشت. در آن زمان چند نفر از هنرجویان درباره محمدرضا لطفی صحبتهایی انتقادی مطرح کردند و من کنجکاو بودم بدانم واکنش استاد به این صحبتها چه خواهد بود. استاد پس از شنیدن صحبتها، درباره رابطه هنری خود با لطفی چنین توضیح داد: «محمدرضا دایرةالمعارف موسیقی ایرانی است. او تنها کسی است که هر جایی در آواز دلش خواست، با سازش من را برد و من هم هر جایی که دلم خواست، با آوازم او را با سازش بردم.» استاد با این پاسخ نهتنها وارد فضای انتقادی نشد، بلکه بر جایگاه و رابطه هنری ویژه خود با لطفی تأکید کرد و به نوعی به آن بحث پایان داد.
خوشحالم در دوره حیات شجریان زیستم
در ادامه جواد بختیاری ـ خوشنویس ـ با اشاره به برگزاری یک مراسم بزرگداشت برای محمدرضا شجریان در سالهای گذشته گفت: برای برگزاری آن مراسم با مشکلات و موانع زیادی مواجه شدیم و در نهایت برنامه در فرهنگسرای ارسباران برگزار شد. این مراسم با حضور شجریان و اجرای آواز، به محفلی صمیمی برای حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ نفر تبدیل شد.
او با بیان اینکه نسل او سالها از آثار شجریان بهره برده است، گفت: در دهههای ۴۰ و ۵۰، با هزینهای اندک نوارهای موسیقی شجریان را تهیه میکردیم و ساعتها به صدای او گوش میدادیم. شجریان تنها یک خواننده نبود، بلکه بخشی از شخصیت فرهنگی و زندگی عاطفی نسلهای مختلف را شکل داده است و برگزاری بزرگداشت، کمترین کاری بود که میتوانستم در برابر سالها بهرهمندی از هنر او انجام دهم.
بختیاری سپس خاطرهای از دیدار اتفاقی با شجریان در فرودگاه لسآنجلس تعریف کرد و گفت: در آنجا با جوانی ایرانی همراه شدم که آرزوی دیدن شجریان را داشت اما تصور میکرد هیچگاه امکان دیدار او را نخواهد داشت. در همان فرودگاه، استاد بهطور اتفاقی پسرم را دید و با به یاد آوردن او از سالهای کودکی، با پسرم و همراهش برخوردی صمیمانه و محبتآمیز داشت. آن دیدار برایم یادآور این نکته بود که جایگاه شجریان تنها به هنر و آوازش محدود نمیشود و بزرگی شخصیت، انسانیت، فروتنی، بخشندگی و صمیمیت او نیز بخشی از میراثی است که از خود به جا گذاشته است.
بختیاری در پایان گفت: خوشحالم که در دورهای زندگی کردم که شجریان آواز خوانده و نسل من توانسته از صدای او بهره ببرد و زندگی خود را با آن صدا بسازد. شجریان یکی از چهرههای برجسته فرهنگ ایران است، یادش جاودانه باد.
شجریان «شناسنامه آواز ایران» بود
علی جهاندار ـ خواننده ـ در ابتدای سخنانش با بیان چند خاطره از دوستی و همکاری خود با محمدرضا شجریان، به روحیه کنجکاو، پرتلاش و در عین حال صمیمی او اشاره کرد.
او سپس با اشاره به آشنایی خود با شجریان از سال ۱۳۶۲ گفت: اگر بخواهیم از شخصیت، نجابت، استعداد، دانش و فروتنی شجریان سخن بگوییم، باید درباره او کتاب نوشت.
جهاندار از علاقه و دقت شجریان به کارهای مختلف سخن گفت و تأکید کرد که او با وجود جایگاه هنریاش، در کارهای روزمره نیز شخصیتی فعال و پرتلاش داشت.
این خواننده همچنین به علاقه شجریان به طبیعت و سفر اشاره کرد و گفت او اهل کوه رفتن، چادر زدن، آشپزی و انجام کارهای مختلف در کنار دوستانش بود.
او در ادامه درباره جایگاه شجریان در فرهنگ ایران گفت: هنرمندان بزرگی مانند اقبال آذر، تاج اصفهانی و حسن کسایی، هر یک نماینده فرهنگی شهر و دیار خود بودهاند و شجریان نیز هنرمندی بود که نام ایران را در عرصه موسیقی مطرح کرد. شایسته است چنین چهرههایی مایه افتخار زادگاه و کشورشان باشند و مورد توجه قرار گیرند.
جهاندار همچنین بر نقش شجریان در پیوند موسیقی و ادبیات تأکید کرد و گفت: شجریان با انتخاب و اجرای آثار شاعران بزرگی مانند حافظ، سعدی و مولانا، به شناختهشدن و رونق دوباره ادبیات فارسی کمک کرد.
او در بخش دیگری از سخنانش، شجریان را هنرمندی دانست که شناخت گستردهای از سازها و موسیقی دستگاهی داشت و در انتخاب و همراهی نوازندگان نیز دقت بسیاری به خرج میداد.
این خواننده در پایان با اشاره به جایگاه خوانندگانی چون گلپا و ایرج، گفت: هر یک از خوانندگان بزرگ موسیقی ایران آثار و آوازهای ماندگاری دارند، اما شجریان توانسته بود در تمام ابعاد آواز، بدون ضعف و کاستی محسوس، ظرفیتهای موسیقی و شعر را به هم پیوند دهد. شجریان «شناسنامه آواز ایران» بود و به آواز ایرانی معنا، اعتبار و حیثیت بخشید.
موضوع «ردیف آوازی استاد شجریان» دنبال شود
مهدی امامی ـ خواننده ـ نیز در سخنان خود بر ضرورت توجه پژوهشی به «ردیف آوازی استاد شجریان» تأکید کرد و گفت: شجریان علاوهبر آثار و آلبومهایش، در زمینه آموزش و تدوین ردیف نیز تلاشهایی انجام داده که این بخش از میراث او کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
او با اشاره به اینکه بخشی از ضبطهای مربوط به ردیف شجریان کیفیت مناسبی ندارند، گفت: این آثار میتوانند پالایش، نتنگاری، تحلیل و به شکل یک مجموعه پژوهشی و آموزشی تدوین شوند. حتی در برخی نتنگاریها و پژوهشهای انجامشده درباره آوازهای شجریان، خطاهایی وجود دارد که نشان میدهد این آثار نیازمند بررسی دقیق توسط متخصصان آواز و موسیقیشناسی هستند.
امامی همچنین به برخی جملهبندیها و شیوههای آوازی شجریان، از جمله اجرای او در آواز نوا، اشاره کرد و گفت: این بخشها از نظر طراحی و جملهبندی آوازی اهمیت ویژهای دارند، اما تاکنون بهصورت جدی مورد تحلیل و پژوهش قرار نگرفتهاند. برگزاری مراسم بزرگداشت شجریان ارزشمند است، اما در کنار آن باید وجه پژوهشی میراث او نیز مورد توجه قرار گیرد. تدوین و انتشار ردیف آوازی شجریان میتواند به شناخت دقیقتر تواناییهای او و آموزش و انتقال این میراث به نسلهای بعد کمک کند.
او در ادامه گفت: بسیاری از مردم از شنیدن صدای شجریان لذت میبرند، اما لزوماً با ظرافتهای فنی آواز او آشنا نیستند. انتشار و تحلیل آثار آموزشی و آوازی او میتواند به مخاطبان کمک کند تا این ظرافتها را بهتر بشناسند و در نتیجه، شناخت عمومی از آواز ایرانی نیز افزایش پیدا کند.
امامی در پایان پیشنهاد کرد در کنار برنامههای بزرگداشت، موضوع «ردیف آوازی استاد شجریان» بهعنوان یکی از محورهای اصلی فعالیتهای پژوهشی درباره میراث این هنرمند دنبال شود.
منتقد موسیقی نداریم
علی خدایی ـ خواننده ـ نیز با یادآوری خاطره یکی از جلسات کلاس محمدرضا شجریان گفت: استاد تأکید داشت که بخش مهمی از ردیف آوازی او در آوازهایی که در آلبومهایش اجرا کرده، حفظ شده است و هنرجویان باید این آثار را بشنوند و از آنها بیاموزند. ایشان میگفتند که خود استادان آواز درجهیک نداشته و بیشتر نزد معلمانی ردیفدان آموزش دیدهاند. استاد از هنرجویانش میخواست با توجه به امکاناتی که در اختیار دارند، ببینند پس از او چه مسیری برای آواز ایرانی ترسیم خواهند کرد.
او با اشاره به وضعیت امروز آواز ایرانی اظهار کرد: این هنر در فضای عمومی و شبکههای اجتماعی کمتر مورد توجه قرار میگیرد و جامعه موسیقی به اندازه کافی از خوانندگان جوان و فعال در این حوزه حمایت نمیکند. بزرگان موسیقی باید از نسل جوانتر حمایت کنند و حتی یک تشویق ساده میتواند برای ادامه مسیر آنها مؤثر باشد.
خدایی از کمبود نقد و بررسی تخصصی در حوزه آواز گله کرد و افزود: جامعه موسیقی نیازمند منتقدانی است که هم نقاط قوت و هم خطاهای خوانندگان را به آنها گوشزد کنند. هنرجویان شجریان نباید صرفاً به تقلید از شیوه او محدود شوند. شیوه شجریان را باید آموخت، اما بعد از آن باید از این شیوه عبور کرد و هویت شخصی خود را در آواز پیدا کرد. آواز شجریان حاصل و جمعبندی بخش بزرگی از تاریخ آواز ایرانی است، اما ماندن صرف در تقلید از آن، مانع شکلگیری سبک و شخصیت مستقل خواننده خواهد شد.
چرا شجریان از شاهنامه نخواند؟
سهیل محمودی ـ شاعر ـ نیز با اشاره به توجه محمدرضا شجریان به شعر معاصر گفت: شجریان در کنار استادانی چون محمدرضا لطفی، فرهاد فخرالدینی و حسین علیزاده، از خوانندگانی بود که بیشترین توجه را به شعر نیما یوشیج داشت و آثاری از شاعران پس از نیما، از جمله مهدی اخوان ثالث، شفیعی کدکنی و فریدون مشیری را نیز اجرا کرد. شجریان تنها یک خواننده ردیف و موسیقی ایرانی نبود، بلکه شخصیتی فرهنگی بود که نگاه عمیق و شایستهای به ادبیات معاصر داشت. اجرای شعرهایی مانند «پر کن پیاله را» و «پیاده را» نشاندهنده همین رویکرد بود.
محمودی در ادامه با طرح این پرسش که چرا شاهنامه در موسیقی سنتی ایران جایگاه کمتری دارد، اظهار کرد: شاید شرایط تاریخی و اجتماعی دورهای که موسیقی دستگاهی ایران شکل گرفت و تجربه شکستهای تاریخی، باعث شده باشد که بخش مهمی از موسیقی آن دوره بیشتر بازتابدهنده رنج و زیست شهری باشد تا حماسه.
او با اشاره به علاقه شجریان به شعر حافظ گفت: ای کاش همان فرصتی که برای شجریان فراهم شد تا شعر حافظ را با آن شکوه اجرا کند، برای خواندن شاهنامه نیز فراهم میشد.
محمودی همچنین با اشاره به افزایش توجه نسل جوان به شاهنامه، افزود: امروز جامعه دوباره به شاهنامه و هویت ملی خود توجه کرده است و حتی با وجود قیمت بالای چاپهای معتبر شاهنامه، این کتاب همچنان مورد استقبال قرار میگیرد. از هنرمندان و بهویژه خوانندگان میخواهم در این زمینه نقش بیشتری ایفا کنند و شاهنامهخوانی را جدی بگیرند.
آثار ضبطشده شجریان در رادیو چه شدند؟
علیرضا وکیلیمنش ـ خواننده ـ هم با اشاره به خاطرهای از دیدار با محمدرضا شجریان گفت: زمانی که برنامه رادیویی «مضراب و حنجره» را اجرا میکردم، بسیاری از بزرگان موسیقی از جمله احمد پژمان، محمد موسوی و همایون خرم مهمان برنامه بودند و من به دلیل مسئولیتم در آرشیو رادیو، درباره آثار ضبطشده این هنرمندان با آنها گفتوگو میکردم. یک روز پیش از کلاس، موضوع آرشیو رادیو را با استاد در میان گذاشتم و از او پرسیدم آیا اثری از برنامههای قدیمی که در رادیو ضبط شده در اختیار دارد. استاد در پاسخ گفت: «من هر کاری در رادیو ضبط کردم، اصلش را آوردم خانه.»
وکیلیمنش این خاطره را یکی از تجربههای ارزشمند خود دانست و گفت: خدا را شکر میکنم که این توفیق نصیبم شد که در دورهای زندگی کنم که استاد شجریان حضور داشت. امیدوارم بتوانیم در مسیر او، هم در آواز و هم در اخلاق و رفتار اجتماعی، حرفی برای گفتن داشته باشیم.
کمکی که شجریان به تاج کرد
وحید تاج پیش از صحبت گفت که این روزها خیلی کمکار شده و حال خوبی ندارد و سپس با اشاره به خاطرهای از دوران سربازی خود و آشناییاش با محمدرضا شجریان گفت: در آن دوران، یکی از دوستانم شعری درباره شجریان نوشته و روی کاغذی با خطی نهچندان زیبا به من داده بود تا به استاد تقدیم کنم، اما من هیچگاه این شعر را به شجریان ندادم. چندی بعد در نخستین دوره برگزاری نمایشگاه ساز در خانه هنرمندان، بهطور اتفاقی دوستم را در حال گفتوگو با آقای شجریان دیدم. پس از پایان گفتوگو، دوستم تعریف کرد که درباره آن هدیه از استاد پرسیده و ایشان گفته بود شعر را دیده و از او تشکر کرده است.
تاج افزود: استاد همچنین درباره شعری که دوستم برای توصیف ایشان نوشته بود، گفته بود که نظرش را مستقیماً به من خواهد گفت. این واکنش استاد نوعی کمک و همراهی بود.
انتهای پیام
