مهدی متقیان، مشاور عالی استاندار و مدیرکل پدافند غیر عامل استان قم در یادداشتی که در اختیار ایسنا قرار داده است، نوشت:
«تجربه جنگ ۱۲ روزه و جنگ ۴۰ روزه اخیر، بار دیگر اهمیت آمادگی زیرساختی، استمرار خدمات عمومی و ضرورت بازنگری در رویکردهای مدیریت شهری را برجسته کرده است. این تجربیات نشان می‌دهد که مواجهه با تهدیدهای نظامی را نمی‌توان صرفاً به حوزه‌های دفاعی و نظامی محدود کرد؛ زیرا پیامدهای چنین شرایطی می‌تواند شبکه حمل‌ونقل، تأمین انرژی و آب، ارتباطات، مراکز درمانی، زنجیره تأمین کالاهای اساسی و فعالیت روزمره شهروندان را نیز تحت تأثیر قرار دهد. از این منظر، شهر باید نه‌تنها برای شرایط عادی، بلکه برای تداوم عملکرد در وضعیت اضطراری نیز طراحی و مدیریت شود.
پدافند غیرعامل؛ ضرورتی در متن توسعه شهری
پدافند غیرعامل نباید به‌عنوان پیوستی تشریفاتی یا ملاحظه‌ای که در مراحل پایانی اجرای پروژه‌ها به آن توجه می‌شود، تلقی شود. این رویکرد باید از نخستین مراحل تصمیم‌گیری، شامل مکان‌یابی فعالیت‌ها، تهیه و بازنگری طرح‌های جامع و تفصیلی، طراحی شبکه‌های زیرساختی، صدور مجوزها و اجرای پروژه‌های عمرانی، مورد توجه قرار گیرد.
تمرکز نامتوازن فعالیت‌ها و خدمات حیاتی، وابستگی بیش از اندازه زیرساخت‌ها به یکدیگر، بی‌توجهی به مسیرهای جایگزین دسترسی و فقدان سازوکارهای مناسب برای استمرار خدمات، می‌تواند آثار یک حادثه یا حمله را از یک نقطه به بخش‌های دیگر شهر گسترش دهد. در مقابل، توزیع متناسب خدمات، پیش‌بینی ظرفیت‌های پشتیبان، کاهش وابستگی‌های بحرانی، افزایش قابلیت جایگزینی زیرساخت‌ها و طراحی مسیرهای دسترسی جایگزین، از جمله ملاحظاتی است که می‌تواند به کاهش آسیب‌پذیری شهر کمک کند.
درس‌آموخته‌های دو جنگ؛ ضرورت تغییر نگاه به شهر
یکی از مهم‌ترین درس‌آموخته‌های جنگ ۱۲ روزه و جنگ ۴۰ روزه اخیر، ضرورت توجه هم‌زمان به حفاظت از زیرساخت‌ها و حفظ کارکرد آن‌هاست. زیرساختی که صرفاً در شرایط عادی کارآمد باشد، اما در زمان بحران به‌سرعت از مدار خدمت خارج شود، نمی‌تواند به‌تنهایی پاسخ‌گوی نیازهای یک شهر تاب‌آور باشد.
در چنین شرایطی، مسئله فقط میزان خسارت واردشده به یک ساختمان یا تأسیسات نیست؛ بلکه باید بررسی کرد اختلال در یک بخش تا چه اندازه می‌تواند خدمات دیگر را متوقف کند و زندگی روزمره مردم را تحت تأثیر قرار دهد. قطع یا اختلال در خدمات انرژی، آب‌رسانی، ارتباطات، حمل‌ونقل یا خدمات درمانی ممکن است پیامدهایی فراتر از محل وقوع حادثه ایجاد کند. ازاین‌رو، برنامه‌ریزی شهری باید علاوه بر پیشگیری و کاهش خسارت، بر استمرار خدمت‌رسانی، مدیریت شرایط اضطراری و بازگشت سریع شهر به وضعیت پایدار نیز متمرکز باشد.
این تجربیات همچنین ضرورت تقویت هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی، مدیریت شهری، دستگاه‌های خدمات‌رسان و نهادهای مسئول پدافند غیرعامل را آشکار می‌کند. تاب‌آوری شهری محصول عملکرد یک دستگاه به‌تنهایی نیست؛ بلکه نتیجه هماهنگی در تصمیم‌گیری، تقسیم مسئولیت روشن و پیش‌بینی سناریوهای مختلف بحران است.
فاصله میان ضوابط و اجرا؛ چالش اصلی توسعه شهری
در کشور، قوانین، ضوابط و دستورالعمل‌های مرتبط با پدافند غیرعامل، چارچوب‌هایی برای کاهش آسیب‌پذیری و ارتقای آمادگی فراهم کرده‌اند؛ اما اثربخشی این چارچوب‌ها به میزان رعایت و اجرای آن‌ها در فرایند واقعی توسعه وابسته است. صرف وجود مقررات، بدون سازوکار مؤثر برای ارزیابی، نظارت و پیگیری اجرای آن‌ها، تضمین‌کننده ایمنی و تاب‌آوری شهر نخواهد بود.
ضروری است انطباق طرح‌های توسعه شهری و پروژه‌های مهم عمرانی با الزامات پدافند غیرعامل، متناسب با قوانین و دستورالعمل‌های لازم‌الاجرا، به‌صورت مستند بررسی شود. همچنین باید مسئولیت دستگاه‌های تهیه‌کننده و تصویب‌کننده طرح‌ها، مجریان پروژه‌ها و نهادهای ناظر به‌روشنی مشخص باشد تا ملاحظات پدافندی در هیچ مرحله‌ای از فرایند توسعه به موضوعی فرعی تبدیل نشود.
بازنگری طرح‌های جامع و تفصیلی شهرها نیز باید فرصتی برای اصلاح الگوهای توسعه، شناسایی وابستگی‌های بحرانی، ارتقای دسترسی به خدمات ضروری و افزایش ظرفیت استمرار فعالیت‌های حیاتی تلقی شود؛ نه صرفاً ابزاری برای تغییر کاربری‌ها، افزایش تراکم یا گسترش محدوده‌های ساخت‌وساز.
از شهر توسعه‌یافته تا شهر تاب‌آور
برای عبور از توسعه صرفاً کالبدی به توسعه تاب‌آور، چند اقدام اساسی ضروری است: نخست، ارزیابی آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها و خدمات حیاتی در فرایند تهیه و بازنگری طرح‌های شهری؛ دوم، رعایت الزامات پدافند غیرعامل در مکان‌یابی و طراحی پروژه‌ها، متناسب با نوع تهدید و مقررات مربوط؛ سوم، پیش‌بینی مسیرها و ظرفیت‌های جایگزین برای تداوم خدمات ضروری؛ چهارم، تقویت هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول و ایجاد سازوکارهای قابل سنجش برای نظارت بر اجرای ضوابط؛ و پنجم، استفاده از نتایج ارزیابی‌ها و درس‌آموخته‌های بحران‌های اخیر برای اصلاح برنامه‌های توسعه شهری.
در این مسیر، شاخص موفقیت مدیریت شهری نباید صرفاً با تعداد پروژه‌های اجراشده، میزان سرمایه‌گذاری یا وسعت توسعه کالبدی سنجیده شود. توان شهر برای حفظ خدمات حیاتی، کاهش دامنه اختلال، پشتیبانی از شهروندان در شرایط اضطراری و بازگشت سریع به وضعیت عادی نیز باید بخشی از معیارهای ارزیابی عملکرد مدیریت شهری باشد.
سخن پایانی
تجربه جنگ ۱۲ روزه و جنگ ۴۰ روزه اخیر یادآور این واقعیت است که امنیت و تاب‌آوری باید از ابتدا در ساختار توسعه شهرها لحاظ شود، نه آنکه پس از وقوع بحران به مطالبه‌ای فوری تبدیل شود. شهر ایمن، شهری نیست که صرفاً ساختمان‌ها و زیرساخت‌های بیشتری داشته باشد؛ بلکه شهری است که در کنار توسعه کالبدی، برای کاهش آسیب‌پذیری، استمرار خدمات و بازگشت‌پذیری نیز برنامه‌ریزی کرده باشد.
امروز بازنگری در طرح‌های توسعه شهری با رویکرد پدافند غیرعامل، ضرورتی برای آینده‌نگری و صیانت از سرمایه‌های عمومی است. هر تصمیم شهرسازی باید با این پرسش اساسی همراه باشد: آیا این تصمیم، علاوه بر پاسخ‌گویی به نیازهای امروز، توان شهر را برای مواجهه با بحران‌های فردا نیز افزایش می‌دهد؟
توسعه پایدار شهری زمانی محقق می‌شود که پیشرفت کالبدی با امنیت، تاب‌آوری و تداوم زندگی همراه باشد؛ زیرا شهری که برای بحران آماده نشده است، ممکن است در نخستین اختلال گسترده، بخشی از دستاوردهای توسعه خود را از دست بدهد.»
انتهای پیام
