مجتبی گیوه‌چی ۲۱ مهرماه در رویداد اختصاصی «پرسه؛ از مکان تا امکان» که در مکتب بافت مشهد برگزار شد، با تشریح ظرفیت تیمچه‌ها در بافت پیرامون حرم مطهر رضوی اظهار کرد: در بازارهای سنتی، سراها و کاروانسراهایی وجود داشت که با سرپوشیده شدن، در برخی موارد به تیمچه تبدیل می‌شدند. در مشهد نیز نمونه‌هایی از این فضاها وجود داشته است که کارکردهای مختلفی را در خود جای می‌دادند. این فضاها معمولاً در سه طبقه طراحی می‌شدند؛ طبقه زیرین برای خدمات و امکانات زیربنایی، طبقه همکف برای تجارتخانه‌ها و دکان‌ها و طبقات بالایی برای استراحت و اقامت مورد استفاده قرار می‌گرفتند. در حیاط مرکزی نیز سکوها و فضاهایی برای بارانداز و جابه‌جایی کالا وجود داشت.
وی با بیان اینکه رویکرد کنونی مدیریت بافت پیرامون حرم، شناسایی و تقویت اقتصاد ریشه‌دار این محدوده است، افزود: اقتصاد این بافت صرفاً به کسب درآمد از زائران و خریدوفروش کالا محدود نمی‌شود، بلکه زائران، ساکنان، کسبه، فعالان فرهنگی و مبادلات فرهنگی را نیز در بر می‌گیرد. اقتصاد و زیارت می‌توانند تقویت‌کننده یکدیگر باشند؛ به‌گونه‌ای که فعالیت‌های اقتصادی ضمن پاسخ‌گویی به نیازهای زائران، از زندگی روزمره ساکنان و فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی بافت نیز پشتیبانی کنند.
مدیر تسهیلگری و مشارکت‌های مردمی شرکت عمران و مسکن‌سازان ثامن با اشاره به تنوع فعالیت‌های اقتصادی در بافت تاریخی مشهد گفت: غذا و پذیرایی، عرضه سوغات و کالاهای مذهبی، تولیدات کارگاهی و صنایع دستی، خدمات عمومی، سلامت، کتاب و فرهنگ، اقامت و همچنین حمل‌ونقل و گردشگری از جمله حوزه‌هایی هستند که در اقتصاد این محدوده نقش داشته‌اند و ظرفیت احیا و تقویت آن‌ها همچنان وجود دارد.
گیوه‌چی افزود: بخشی از فعالیت‌های اقتصادی این بافت به تولیدات سنتی و کارگاه‌های کوچک، مانند مسگری، سفالگری، تراش سنگ و تولید منسوجات مربوط می‌شد. در کنار این فعالیت‌ها، خدمات روزمره مورد نیاز ساکنان و زائران، از جمله فروشگاه‌های محلی، قصابی، سبزی‌فروشی و بقالی، و همچنین امکانات عمومی مانند سرویس‌های بهداشتی و حمام، خدمات سلامت از جمله درمانگاه‌ها و داروخانه‌ها و فعالیت‌های مرتبط با کتاب و فرهنگ قرار داشتند. بررسی تاریخی کتاب‌فروشی‌های مشهد نیز بخشی از ظرفیت فرهنگی این محدوده را نشان می‌دهد.
وی با اشاره به امکان بازتعریف این ظرفیت‌ها متناسب با نیازهای امروز اظهار کرد: تیمچه می‌تواند فضایی چندمنظوره باشد که در آن، خدمات زیربنایی در طبقات پایین‌تر، فعالیت‌های تجاری و تولیدی در طبقه همکف و فضاهای اقامتی یا فرهنگی در طبقات بالایی مستقر شوند. به این ترتیب، در کنار فروشگاه‌ها و تجارتخانه‌ها می‌توان کارگاه‌های کوچک تولیدی، نانوایی، خدمات تعمیر و ساخت، کفاشی، امانات و فروشگاه‌هایی برای تأمین نیازهای روزمره زائران را پیش‌بینی کرد. همچنین در صورت وجود شرایط و مجوزهای لازم، امکان استقرار برخی خدمات سلامت و عرضه محصولات مرتبط وجود دارد و طبقات بالایی نیز می‌توانند متناسب با نیاز منطقه به اقامتگاه، حسینیه یا خدماتی مانند نگهداری کودک اختصاص یابند.
مدیر مکتب بافت مشهد تأکید کرد: نوع فعالیت هر تیمچه باید بر اساس نیازسنجی، ظرفیت فضا و امکان‌سنجی قانونی و اقتصادی تعیین شود. هدف، صرفاً بازگویی کارکردهای گذشته نیست، بلکه باید مشخص شود این ظرفیت‌ها چگونه می‌توانند در شرایط امروز احیا و متناسب با نیازهای جدید سازمان‌دهی شوند.
گیوه‌چی با بیان اینکه کارکرد تیمچه‌ها نباید به فعالیت‌های اقتصادی محدود شود، ادامه داد: ایجاد این فضاها می‌تواند به افزایش فضاهای عمومی در بافت پیرامون حرم نیز کمک کند؛ فضاهایی که مردم بتوانند برای دیدار و دورهمی از آن‌ها استفاده کنند و در کنار دریافت خدمات، امکان تعامل اجتماعی بیشتری داشته باشند. همچنین تیمچه‌ها می‌توانند با عرضه تولیدات محلی و صنایع دستی، ارائه اطلاعات درباره مسیرها و جاذبه‌های گردشگری و فراهم کردن خدمات مرتبط با غذا، فرهنگ و خرده‌فروشی، به سامان‌دهی فعالیت‌های پراکنده در این محدوده کمک کنند.
ایجاد شبکه اقتصادی میان تیمچه‌ها برای کاهش سردرگمی زائران
وی با اشاره به ضرورت پیوند میان تیمچه‌ها بیان کرد: این فضاها می‌توانند علاوه بر فعالیت مستقل، در قالب شبکه‌ای به‌هم‌پیوسته عمل کنند و خدمات خود را با یکدیگر هماهنگ سازند. در این الگو، هر تیمچه بخشی از نیازهای زائران را پوشش می‌دهد و مجموعه آن‌ها خدماتی هماهنگ و قابل شناسایی ارائه می‌کند. چنین ساختاری می‌تواند سردرگمی زائران را در بافت پیرامون حرم کاهش دهد؛ زیرا زائران پس از ورود به این محدوده، گاهی برای یافتن محل اقامت، پارکینگ و دیگر خدمات مورد نیاز خود با دشواری مواجه می‌شوند.
مدیر مکتب بافت مشهد با اشاره به آغاز فعالیت برای راه‌اندازی تعدادی از تیمچه‌ها گفت: در برنامه فعلی، کار روی ۱۰ تیمچه آغاز شده و ظرفیت توسعه این مجموعه تا حدود ۳۰ تیمچه نیز مطرح است. تیمچه‌هایی از جمله سالاری، مقدم، نوغان و عسکریه در زمره فضاهایی هستند که فعالیت در آن‌ها آغاز شده است. شکل‌گیری شبکه میان این تیمچه‌ها نیازمند شناخت دقیق عرضه و تقاضا، بررسی بازار، تحلیل رقبا، امکان‌سنجی کالبدی و اقتصادی، ارزیابی ارزش عمومی و بررسی حقوقی است. بازدیدهای میدانی و همفکری با فعالان و کارشناسان نیز می‌تواند به شناخت بهتر ظرفیت‌ها و تدوین الگوی مناسب برای فعالیت این فضاها کمک کند.
گیوه‌چی با اشاره به ارزش تاریخی و اجتماعی بافت پیرامون حرم رضوی اظهار کرد: این محدوده بخشی از بافت تاریخی مشهد و محل زندگی نسل‌های مختلف مردم این شهر بوده است. خانواده‌ها و خاندان‌های بسیاری در این محدوده زندگی کرده‌اند و بافت تاریخی، علاوه بر ارزش کالبدی، حامل خاطرات، روابط اجتماعی و تجربه زیسته مردم مشهد است. این بافت در دوره‌های مختلف زمینه رشد و پرورش شخصیت‌های برجسته‌ای را فراهم کرده و چهره‌هایی مانند مقام معظم رهبری، محمدرضا شجریان و مرحوم عابدزاده از جمله افرادی هستند که در همین محدوده تاریخی یا پیرامون آن رشد کرده‌اند.
وی با تأکید بر ضرورت توجه هم‌زمان به ابعاد اقتصادی، اجتماعی و سکونتی بافت گفت: هدف از توسعه تیمچه‌ها صرفاً ایجاد مراکز تجاری جدید نیست، بلکه این فضاها می‌توانند به ارتقای کیفیت زندگی در بافت پیرامون حرم کمک کنند؛ به‌گونه‌ای که ضمن ارائه خدمات مناسب و حرفه‌ای به زائران، نیازهای ساکنان نیز مورد توجه قرار گیرد و زمینه تقویت سکونت و فعالیت‌های محلی فراهم شود.
تیمچه‌های بافت پیرامون حرم باید با تولید و خدمات چندمنظوره به خودکفایی اقتصادی برسند
در ادامه مسعود طهماسبی مدیرعامل شرکت عمران و مسکن‌سازان ثامن، در تشریح دلایل شکل‌گیری طرح تیمچه‌های خدماتی اظهار کرد: طی سال‌های گذشته، تأمین خدمات مورد نیاز زائران بارها مطرح شده و یکی از موضوعات پرتکرار در مصوبات شورای عالی زیارت و پیگیری‌های استانی و ملی، کمبود سرویس‌های بهداشتی بوده است. با این حال، احداث سرویس بهداشتی به‌تنهایی در بافت متراکم پیرامون حرم با موانعی همراه است؛ زیرا ممکن است برای همسایگان مزاحمت ایجاد کند و هرچه به حرم مطهر نزدیک‌تر می‌شویم، به دلیل تراکم ساختمانی و وجود مجموعه‌های اقامتی، محدودیت‌های احداث آن نیز بیشتر می‌شود.
وی افزود: بر همین اساس، ایده تبدیل این فضاها به مجموعه‌های جامع خدماتی مطرح شد تا ضمن پاسخ‌گویی به نیازهای زائران، خدماتی نیز به مجاوران و ساکنان محله ارائه شود و این مجموعه‌ها با محیط پیرامونی خود تناسب داشته باشند. در همین راستا، با مکان‌یابی علمی و فنی، ۳۰ نقطه در اطراف حرم مطهر شناسایی شد تا دسترسی زائران و مجاوران به خدمات با پیمودن حداقل مسافت امکان‌پذیر باشد. از میان این نقاط نیز ۱۰ پروژه برای اجرای مرحله نخست انتخاب شده است.
مدیرعامل شرکت عمران و مسکن‌سازان ثامن با اشاره به ضرورت برنامه‌ریزی برای بهره‌برداری بلندمدت از این مجموعه‌ها تصریح کرد: از ابتدای احداث تیمچه‌ها، استمرار خدمات‌رسانی در سال‌های آینده یکی از دغدغه‌های اصلی ما بوده است. ازاین‌رو، علاوه بر طراحی فضاها و تعیین کاربری‌ها، باید مدلی برای اداره اقتصادی آن‌ها تدوین شود تا این مجموعه‌ها در دهه‌های آینده نیز بتوانند در مسیر اهداف اولیه خود فعالیت کنند.
طهماسبی در جریان بازدید از تیمچه سالاری‌مقدم، با تشریح کاربری‌های پیش‌بینی‌شده برای این مجموعه اظهار کرد: در تعیین کاربری تیمچه‌های واقع در مرکز محله باید به این نکته توجه داشت که حضور زائران فصلی و نوسانی است؛ بنابراین، اتکا به فروش صرف ممکن است در تمام ماه‌های سال توجیه اقتصادی نداشته باشد. در چنین فضاهایی می‌توان کارگاه و فروشگاه را در کنار یکدیگر تعریف کرد تا تولید و عرضه محصولات مکمل هم باشند.
وی افزود: برای نمونه، در حوزه صنایع دستی می‌توان از الگوهایی استفاده کرد که در آن‌ها تولید محصولات در بخش عمده‌ای از سال انجام شود و عرضه آن‌ها نیز متناسب با میزان تقاضا صورت گیرد. این رویکرد می‌تواند به تداوم فعالیت کسب‌وکارها و جلوگیری از تعطیلی واحدها در دوره‌های کم‌رونق کمک کند. البته نوع فعالیت هر تیمچه باید متناسب با موقعیت، ابعاد، ظرفیت‌های محله و نیازهای اقتصادی آن تعیین شود.
پیوند تیمچه با فضای سبز و احیای مسجد تاریخی
مدیرعامل شرکت عمران و مسکن‌سازان ثامن با اشاره به ظرفیت‌های کالبدی و اجتماعی تیمچه سالاری‌مقدم گفت: یکی از ویژگی‌های این مجموعه، مجاورت با فضاهای سبز و قرار گرفتن مسجدی در نزدیکی آن است که مرمت و بازسازی‌اش نیز در برنامه‌های شرکت قرار دارد. احیای مسجد در کنار سامان‌دهی تیمچه و استفاده از فضاهای سبز می‌تواند به شکل‌گیری هویت محله‌ای و تقویت کارکردهای مشترک این فضاها کمک کند. در طراحی تیمچه‌ها، طبقه مثبت یک عموماً برای فضایی با کارکرد حسینیه‌مانند در نظر گرفته شده است تا بتوان از آن هم برای اسکان بسیار ارزان‌قیمت زائران و هم برای فعالیت‌های فرهنگی استفاده کرد. این رویکرد می‌تواند بخشی از نیازهای اقامتی و فرهنگی زائران را پاسخ دهد و کارکرد اجتماعی تیمچه‌ها را نیز گسترش دهد.
طهماسبی با اشاره به ظرفیت تاریخی بناهای این محدوده اظهار کرد: برخی از فضاهای پیرامون تیمچه‌ها دارای ارزش تاریخی هستند و موضوع ثبت و احیای آن‌ها در حال پیگیری است. در میان بناهای مورد بررسی، نمونه‌هایی با پیشینه تاریخی و ظرفیت مرمت وجود دارد و درباره مسجد جعفری نیز به وجود کتیبه‌ای تاریخی اشاره شده است که بررسی و مستندسازی آن می‌تواند در شناخت ارزش‌های میراثی این محدوده مؤثر باشد.
وی با اشاره به ضرورت توجه به نیازهای روز در کنار کاربری‌های سنتی تیمچه‌ها افزود: این مجموعه‌ها باید متناسب با سبک زندگی امروز نیز طراحی شوند. برای نمونه، امکان شارژ خودروهای برقی در تیمچه‌هایی که از نظر فضا و زیرساخت ظرفیت لازم را دارند، قابل بررسی است. همچنین ارائه خدمات مبتنی بر فناوری اطلاعات باید در این مجموعه‌ها پیش‌بینی شود. برنامه‌هایی برای ایجاد شبکه‌ای یکپارچه میان تیمچه‌ها در حال تدوین است تا این مجموعه‌ها بتوانند خدمات خود را تکمیل کنند و زائران نیز از اطلاعات مکانی، راهنمای مسیر و ابزارهای نوین، از جمله هوش مصنوعی، برای دسترسی آسان‌تر به خدمات در طول سفر بهره ببرند.
مدیرعامل شرکت عمران و مسکن‌سازان ثامن با تأکید بر اینکه تیمچه‌ها نباید برای ادامه فعالیت به تخصیص دائمی بودجه وابسته باشند، گفت: این مجموعه‌ها باید به‌گونه‌ای طراحی و اداره شوند که درآمد حاصل از فعالیت‌هایشان بتواند هزینه‌های نگهداری و ارائه خدمات را پوشش دهد. در عین حال، باید میان درآمدزایی و هدف اصلی طرح، یعنی خدمت‌رسانی در شأن زائران و مجاوران، تعادل برقرار شود. یکی از مسائل مهم در مسیر اجرای طرح، تعیین این موضوع است که کدام خدمات می‌توانند رایگان ارائه شوند و برای کدام خدمات باید سازوکار درآمدی تعریف شود. این موضوع نیازمند بررسی در فرایند تکمیل طرح است تا ضمن حفظ اولویت خدمت‌رسانی، زمینه استمرار فعالیت اقتصادی و خدماتی تیمچه‌ها در بلندمدت فراهم شود.
احیای تیمچه‌های تاریخی مشهد با تکیه بر هویت محله‌ها و نیازهای زائران و مجاوران
در ادامه رضا سلیمانی‌نوری، خراسان‌پژوه، در جریان بازدید از تیمچه‌های سالاری‌مقدم، عسکریه و نوغان، با اشاره به پیشینه تاریخی و ظرفیت‌های محله‌های پیرامون حرم مطهر رضوی، بر ضرورت احیای کارکردهای محلی این محدوده‌ها تأکید کرد؛ محدوده‌هایی که با وجود تداوم سکونت و رفت‌وآمد، در بخش‌هایی با کمبود خدمات روزمره روبه‌رو هستند.
وی در جریان بازدید از تیمچه سالاری‌مقدم افزود: راسته سالاری‌مقدم و کوچه‌های قدیمی این محدوده از بخش‌های دارای پیشینه تاریخی مشهد به شمار می‌روند و دست‌کم نشانه‌هایی از دوره صفوی در این محدوده وجود دارد. این راسته در گذشته همواره فعال بوده، اما ساخت‌وسازهای جدید و تغییرات کالبدی، تا اندازه‌ای از رونق آن کاسته است؛ به‌ویژه از آن جهت که در بخشی از این ساخت‌وسازها، نیازهای ساکنان دائمی و افرادی که به‌صورت موقت در محله حضور دارند، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. بررسی‌های انجام‌شده درباره وضعیت این محدوده نشان داد که سالاری‌مقدم می‌تواند یکی از نقاط مناسب برای آغاز این طرح باشد؛ زیرا محله‌های اطراف و کوچه‌های قدیمی آن با کمبود امکانات و خدمات روبه‌رو هستند. تیمچه در این نقطه صرفاً یک فضای تجاری نخواهد بود، بلکه قرار است بخشی از نیازهای روزمره محله را پوشش دهد و در کنار خدمات مورد نیاز زائران، به بهبود شرایط زندگی مجاوران نیز کمک کند.
این خراسان‌پژوه با اشاره به موقعیت مسجد جعفری در نزدیکی تیمچه سالاری‌مقدم ادامه داد: در کنار اجرای پروژه تیمچه، طرح احیای مسجد نیز آغاز شده است تا این دو مجموعه در کنار یکدیگر به شکل‌گیری مرکز محله کمک کنند. هنگامی که قرار است فضایی نقش کانون محله را ایفا کند، باید عناصر مختلف مورد نیاز آن در کنار هم قرار بگیرند و کمبود امکانات به عاملی برای کاهش حضور ساکنان و زائران تبدیل نشود.
سلیمانی‌نوری با بیان اینکه در این محدوده، هم زائران و هم ساکنان محلی به خدمات بیشتری نیاز دارند، گفت: در طراحی تیمچه، تأمین خدماتی مانند سرویس‌های بهداشتی و امکاناتی نظیر اتوشویی و خشکشویی نیز مدنظر قرار گرفته است. رویکرد این است که ابتدا نیازهای روزمره مجاوران و ساکنان محله پوشش داده شود و در کنار آن، خدمات مورد نیاز زائران نیز در دسترس قرار گیرد. بخش فرهنگی مجموعه هم می‌تواند مورد استفاده هر دو گروه قرار بگیرد. همچنین در اجرای پروژه تلاش می‌شود درختان و فضاهای سبز موجود تا حد امکان حفظ شوند؛ چراکه برخی از درختان قدیمی بخشی از هویت محله هستند و نباید صرفاً به دلیل اجرای طرح‌های عمرانی از میان بروند.
تیمچه عسکریه؛ خدمات‌رسانی در کوچه‌ای زنده اما کم‌امکانات
وی در ادامه بازدید از تیمچه عسکریه، با اشاره به ویژگی‌های تاریخی و موقعیت مکانی کوچه عسکریه اظهار کرد: این کوچه با طول تقریبی ۴۰۰ متر، از نظر آثار تاریخی ظرفیت قابل توجهی دارد و هشت اثر ثبت‌شده و شش اثر واجد ارزش تاریخی در آن شناسایی شده است. نزدیکی به حرم مطهر رضوی و بازار نواب و چشم‌انداز مناسب گنبد و گلدسته‌های حرم، از ویژگی‌های شاخص این محدوده است. این کوچه حتی در ساعات پایانی شب نیز محل تردد مردم است و سکونت در آن همچنان ادامه دارد؛ به‌گونه‌ای که بیش از ۲۰ خانوار در این محدوده زندگی می‌کنند. با این حال، امکانات روزمره بسیار محدود است و دسترسی ساکنان و مراجعه‌کنندگان به برخی نیازهای ابتدایی، با دشواری همراه است.
این مشهدپژوه ادامه داد: در چنین شرایطی، ایجاد تیمچه می‌تواند به تأمین بخشی از نیازهای زائران و مجاوران کمک کند. وجود مجموعه‌های اقامتی در اطراف، خانه‌های مسافر و رفت‌وآمد مستمر، ظرفیت استفاده از خدمات این تیمچه را افزایش می‌دهد؛ اما مسئله اصلی آن است که خدمات مورد نیاز مردم نیز در طراحی و بهره‌برداری از مجموعه دیده شود و محدوده صرفاً به فضایی برای عبور یا اقامت کوتاه‌مدت تبدیل نشود.
سلیمانی‌نوری با اشاره به عناصر پیرامونی تیمچه عسکریه گفت: نزدیکی به حسینیه قمی و پیش‌بینی فضای سبز در محدوده مجاور، این امکان را فراهم می‌کند که خدمات تیمچه در ارتباط با فضاهای مذهبی و شهری اطراف توسعه یابد. هم‌افزایی این عناصر می‌تواند به افزایش کیفیت فضای عمومی و پاسخ‌گویی بهتر به نیازهای ساکنان و زائران کمک کند. همچنین طراحی تیمچه عسکریه به مراحل پایانی نزدیک شده و تحویل زمین مورد نیاز نیز در دست پیگیری است. پیش‌بینی می‌شود عملیات اجرایی پس از طی مراحل مربوط و تحویل زمین آغاز شود. با توجه به وجود آثار تاریخی و بناهای ثبت‌شده در محدوده، عملیات عمرانی باید با رعایت ملاحظات حفاظتی و روش‌های ایمن انجام شود.
وی در جریان بازدید از تیمچه نوغان، با اشاره به موقعیت آن در تقاطع خیابان شهرستان و محدوده نوغان، نزدیک چهارراه نوغان، اظهار کرد: این تیمچه در نزدیکی خانه تاریخی طلایی و مسجدی قرار گرفته که بازسازی آن در حال انجام است. قرارگیری در چنین محدوده‌ای، فرصتی برای پیوند خدمات محلی با عناصر تاریخی و مذهبی اطراف فراهم می‌کند. تیمچه‌های خراسانی از نظر جایگاه و کارکرد، با نمونه‌هایی که در تهران و آذربایجان دیده می‌شود، تفاوت دارند. برخی از تیمچه‌های آن مناطق در دل بازار و مرتبط با فعالیت صنفی مشخصی شکل گرفته‌اند، در حالی که تیمچه‌های خراسانی معمولاً در حاشیه مسیرهای اصلی قرار داشته‌اند و علاوه بر فعالیت تجاری، خدمات و امکانات دیگری را نیز در خود جای می‌دادند.
این خراسان‌پژوه با اشاره به نمونه‌های باقی‌مانده از این الگو در پایین‌خیابان مشهد افزود: در ساختار سنتی تیمچه‌های خراسانی، طبقات مختلف کارکردهای مشخصی داشتند؛ بخش زیرین برای خدمات، انبار و فضاهای پشتیبان، طبقه همکف برای فعالیت‌های تجاری و طبقه بالایی برای اقامت در نظر گرفته می‌شد. الگوی مورد استفاده در تیمچه‌های جدید نیز با الهام از همین ساختار سه‌طبقه طراحی شده است و هدف آن، احیای یک الگوی معماری و خدماتی قدیمی است که به‌تدریج در بافت شهری به فراموشی سپرده شده است. در طراحی این مجموعه‌ها، علاوه بر خدمات مورد نیاز زائران، به ظرفیت‌های اقتصادی و مشاغل بومی محله نیز توجه می‌شود. برای نمونه، با توجه به سابقه برخی فعالیت‌های محلی در اطراف حرم، امکان پیش‌بینی فضاهایی برای مشاغل متناسب با هویت منطقه، از جمله فروش پرندگان، نیز می‌تواند بررسی شود؛ البته این فعالیت‌ها باید با نیازهای واقعی محله و الزامات بهره‌برداری از مجموعه تناسب داشته باشند.
سلیمانی‌نوری تأکید کرد: احیای تیمچه‌ها زمانی می‌تواند به ماندگاری و پویایی بافت پیرامون حرم کمک کند که صرفاً به ساخت بنا محدود نماند و در کنار بازآفرینی معماری، به نیازهای ساکنان، حفظ هویت تاریخی، تقویت مشاغل بومی و دسترسی زائران به خدمات ضروری توجه شود.
انتهای پیام
