احمد فرامرز قراملکی، چهارشنبه ۲۲ مهرماه، در آیین یادبود نخستین سال درگذشت دکتر محمود روحانی و رونمایی از کتاب «معجم‌المعیاری» که در دانشگاه بین‌المللی امام رضا(ع) برگزار شد، اظهار کرد: استاد روحانی انسانی پرتلاش، برخوردار از نگاهی کریمانه و سرشار از احترام به دیگران بود که در عرصه‌های مختلف علمی، فرهنگی، اجتماعی و دینی آثار ارزشمندی از خود بر جای گذاشت.
وی با اشاره به زندگی و فعالیت‌های این پژوهشگر افزود: دکتر روحانی متولد سال ۱۳۱۵ بود و در طول زندگی خود مسئولیت‌ها و افتخارات متعددی کسب کرد؛ از جمله انتخاب از سوی مردم خراسان بزرگ در نخستین انتخابات مجلس خبرگان، انتخاب به‌عنوان شهروند نمونه در سال ۱۳۷۹، دریافت عنوان پزشک نمونه، ۲۵ سال خدمت در آستان قدس رضوی، عضویت در هیئت‌مدیره بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی و انتخاب به‌عنوان خادم برگزیده قرآن کریم در دهه ۱۳۹۰.
رئیس بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی با بیان اینکه روحانی در کنار استادی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، در حوزه‌های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، ورزشی، سلامت و مطالعات دینی نیز حضوری مؤثر داشت، گفت: ارتباط خانوادگی با محمدتقی شریعتی، مفسر قرآن، علاقه شخصی و ارتباط با عالمان حوزه، زمینه‌ساز گرایش او به مطالعات قرآنی شد.
قراملکی، دکتر روحانی را از دانشمندان میان‌رشته‌ای نسل نخست مطالعات قرآنی دانست و اظهار کرد: او توانست دانش و تجربه خود در پزشکی و سلامت، به‌ویژه مطالعات اجتماعی و جامعه‌شناختی، را با مطالعات قرآنی پیوند دهد. پژوهش او درباره جامعه‌شناسی نیروی انسانی در یکی از بیمارستان‌های مشهد، در زمان خود کاری کم‌نظیر و پیشرو بود و می‌توان او را از پیشگامان حوزه‌هایی مانند علوم انسانی پزشکی و جامعه‌شناسی پزشکی در کشور دانست.
وی سخت‌کوشی، امید، ایمان و اصالت وجودی را از ویژگی‌های برجسته این پژوهشگر برشمرد و افزود: روحانی شاید کم می‌نوشت، اما نوشته‌هایش ظرفیت ایجاد جریان‌های علمی تازه را داشت. ایمان به خداوند به او نیرویی درونی می‌بخشید و موجب می‌شد تا واپسین لحظات زندگی، امیدوار و پرتلاش بماند. اصالت او نیز صرفاً به پیشینه خانوادگی‌اش محدود نبود، بلکه در شیوه زندگی، خدمت و پایبندی به حقیقت و معنا جلوه می‌کرد.
«معجم‌المعیاری»؛ پژوهشی نوآورانه در ساختار معنایی قرآن
در ادامه این مراسم، حجت‌الاسلام والمسلمین مصطفی فقیه اسفندیاری، معاون امور بین‌الملل آستان قدس رضوی، با اشاره به نقش پیامبران در شکوفایی عقل انسان گفت: یکی از رسالت‌های انبیا(ع)، آشکارکردن استعدادهای نهفته انسان و رساندن عقل از قوه به فعلیت است؛ فرایندی که زمینه تعالی و ارتقای مقام انسان را فراهم می‌کند.
وی با اشاره به انس دکتر روحانی با قرآن و تلاش‌های علمی او افزود: یکی از نشانه‌های عقلانیت شکوفا در شخصیت ایشان، کم‌گویی و پرهیز از سخنان بی‌ثمر بود. سخنان او گزیده، سنجیده و برخوردار از عمق و دقت بود. انسانی که عمر خود را در مسیر انس با قرآن و خدمت به معارف آن صرف می‌کند، با پایان حیات ظاهری از میان نمی‌رود، بلکه آثار و کلمات او به حیات خود ادامه می‌دهند.
حسن حکیم‌باشی، عضو هیئت امنای آستان قدس رضوی، نیز «معجم‌المعیاری» را در کنار تفسیر «تسنیم» و «مصحف مشهد رضوی»، یکی از سه رویداد علمی مهم در حوزه آثار مکتوب قرآنی طی دو سه دهه اخیر دانست.
وی درباره اهمیت این کتاب توضیح داد: ساختار و نظم قرآن کریم همچنان از موضوعات مهم پژوهش‌های قرآنی است. پیش از این، تقسیم‌بندی‌هایی با عنوان «رکوعات قرآن» وجود داشت که بر اساس آن، قرآن به حدود ۵۸۷ بخش یا اندکی بیشتر تقسیم می‌شد؛ اما مسئله این است که آیا این تقسیم‌بندی‌ها بر پایه اصول علمی و با توجه به پیوستگی معنایی آیات انجام شده‌اند؟
عضو هیئت امنای بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی با بیان اینکه گاه یک آیه ظرفیت چندین بخش معنایی را دارد و گاه مجموعه‌ای از آیات، یک واحد معنایی پیوسته را تشکیل می‌دهند، اظهار کرد: تعیین مرزهای معنایی و ساختاری قرآن، کاری ظریف و پیچیده است و نمی‌توان آن را صرفاً بر اساس تعداد آیات انجام داد. اهمیت کار دکتر روحانی در این است که این مسئله را با روشی نظام‌مند و نگاهی نوآورانه بررسی کرده است.
حکیم‌باشی تأکید کرد: تفسیر «تسنیم» اثر آیت‌الله جوادی آملی، «مصحف مشهد رضوی» و «معجم‌المعیاری» از آثار مهم این حوزه به شمار می‌روند. هر پژوهش نوآورانه‌ای ظرفیت نقد، تکمیل و توسعه دارد، اما دقت و ژرف‌نگری علمی در اثر دکتر روحانی، اهمیت آن را دوچندان می‌کند. این کتاب در کنار آثاری همچون «معجم‌الاحصائی»، می‌تواند در گسترش مطالعات قرآنی مؤثر باشد و زمینه ماندگاری نام مؤلف خود را فراهم کند.
انتشار کتاب پس از سال‌ها پژوهش و بازبینی
محسن ناجی، عضو تیم نگارش «معجم‌المعیاری»، با اشاره به استمرار فعالیت‌های علمی دکتر روحانی پس از بازنشستگی در سال ۱۳۸۶ گفت: او همچنان چند طرح پژوهشی را دنبال می‌کرد که امیدواریم در آینده سامان‌دهی و منتشر شوند. روحانی در بررسی و بازبینی آثار علمی بسیار دقیق بود و حتی پس از پایان کار، بارها به سراغ نوشته‌ها می‌رفت و تغییراتی در آن‌ها اعمال می‌کرد.
وی افزود: حدود سال‌های ۱۳۹۶ یا ۱۳۹۷، به پیشنهاد دکتر ساکت، جلساتی درباره اثری با عنوان «فرهنگ سنجه مقاطع سوره‌های قرآن کریم» برگزار شد. با وجود پیگیری‌ها، انتشار کتاب بارها به تعویق افتاد و مقدمه آن همچنان آماده نشده بود.
ناجی با یادآوری گفت‌وگویی با دکتر روحانی اظهار کرد: یک روز هنگام خداحافظی، دستم را فشرد و پرسید: «ناجی، فکر می‌کنی این کتاب چاپ شود؟ آیا من انتشار این کتاب را خواهم دید؟» به او اطمینان دادم که کتاب منتشر خواهد شد؛ زیرا حدود ۲۰ سال برای آن زحمت کشیده بود و دوستان بنیاد پژوهش‌ها برای انتشار آن تلاش خواهند کرد.
عضو تیم نگارش کتاب با اشاره به تأثیر محمدتقی شریعتی و خانواده مطهری بر شکل‌گیری فضای فکری دکتر روحانی گفت: او در کنار این پیوندهای خانوادگی، شخصیتی مستقل داشت و باید او را به‌عنوان انسانی با هویت علمی و اخلاقی ویژه شناخت. روحانی پیش از آنکه پژوهشگر و معجم‌نویس باشد، انسانی شریف و محترم بود که برای دیگران ارزش قائل می‌شد.
ناجی درباره آماده‌سازی نسخه نهایی کتاب نیز توضیح داد: بخش عمده اثر حاصل پژوهش و نگارش دکتر روحانی است، اما بخشی از مقدمه و اصلاحات نهایی با همکاری دوستان و همکاران انجام شده است. برآورد من این است که حدود ۸۰ درصد مطالب به قلم خود ایشان و ۲۰ درصد باقی‌مانده حاصل تکمیل و اصلاحاتی است که برای فراهم‌شدن زمینه انتشار انجام شده است. ضروری است این تفاوت برای خوانندگان روشن باشد.
دوستان به عهد خود وفا کردند
افسانه شریعتی، همسر دکتر محمود روحانی، نیز در این مراسم با اشاره به اندوه فقدان همسرش اظهار کرد: دکتر روحانی انسانی گرم، پرتلاش و سرشار از امید بود که عشق به پژوهش‌های قرآنی، دشواری‌های فراوان را برایش قابل تحمل می‌کرد. او از معدود انسان‌هایی بود که جهان درونی خود را کشف کرده بود و با صبوری، رضایت و زیبایی در آن زندگی می‌کرد.
وی با بیان اینکه نام نیک و آثار ماندگار همسرش تسلای بخشی از اندوه فقدان اوست، گفت: هر کس را می‌بینم، از دکتر روحانی به نیکی یاد می‌کند و همین یاد نیک، مرهمی بر زخم فقدان اوست.
شریعتی با اشاره به تأکید همسرش بر انتشار کتاب افزود: او همیشه می‌گفت: «دعا کنید تا کتاب حسن تمام شود.» در اواخر عمر نیز وقتی به او می‌گفتند دعا می‌کنیم تا خودش کتاب را معرفی کند، پاسخ می‌داد: «نگران نباشید؛ حتی اگر من نباشم، دوستان امین، فرهیخته و دانشوری دارم که کار را به پایان خواهند رساند.»
همسر دکتر روحانی در پایان با قدردانی از محسن ناجی، محمدرضا مرواری، سلمان ساکت، حسن حکیم‌باشی و علی الهی اظهار کرد: امروز دل سوگوار ما از این بابت تسلی می‌یابد که دوستان همسرم به عهد خود وفا کردند و آرزوی بزرگ و دیرینه او را تحقق بخشیدند.
در پایان نیز، پیام تولیت آستان قدس رضوی به مناسبت انتشار کتاب معجم‌المعیاری، اثر سترگ مرحوم دکتر محمود روحانی، پزشک قرآن‌پژوه قرائت شد:
اندیشمند بزرگوار، مرحوم دکتر محمود روحانی، از شخصیت‌های خدوم به ایران اسلامی و چهره‌های ماندگار در عرصه‌های جهاد و مبارزه، علم و دانش، فرهنگ و سیاست بود. این دانشمند فرزانه از نخستین پژوهشگران میان‌رشته‌ای در حوزه قرآن‌پژوهی در کشور ما به شمار می‌رفت.
دو اثر سترگ ایشان، «المعجم الإحصائی لالفاظ القرآن کریم» و «المعجم المعیاری فی تفسیر مقاطع سور القرآن کریم»، از پژوهش‌های درخشان در مطالعات قرآنی هستند که بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی هر دو را به شکلی فاخر منتشر کرده است.
کتاب نخست که پیش از این در سه نوبت منتشر شده، مورد اقبال و استفاده اندیشمندان جهان قرار گرفته و تحسین اهل علم را در محافل دانشگاهی جهان برانگیخته است. اینک شاهد انتشار اثر دوم ایشان در سه جلد هستیم؛ پژوهشی نوآورانه که افق تازه‌ای در مطالعات قرآنی گشوده و می‌تواند سرآغاز مطالعات نظام‌مند بعدی در این حوزه باشد.
مرحوم دکتر روحانی در این اثر توانسته‌اند با بهره‌گیری از رویکردی نو و روش‌های تحلیل آماری، موضوع مقطع‌بندی سوره‌های قرآن را بررسی کرده و به نظریه‌ای استوار دست یابند. این اثر، بسیاری از ابهام‌های مطرح‌شده از سوی مستشرقان درباره توقیفی بودن ترتیب کنونی قرآن کریم و نیز دلالت‌های سیاقی، انسجام و ارتباطات متنی قرآن را روشن می‌سازد.
خوشحالیم که با همکاری اساتید فرهیخته توانستیم این اثر را مطابق با سلیقه علمی آن دانشمند فقید منتشر کنیم. از همه کسانی که بنیاد پژوهش‌های اسلامی را در نشر این اثر یاری کردند، به‌ویژه خانواده محترم ایشان و دانشگاه علوم پزشکی مشهد، صمیمانه قدردانی می‌کنم.
نبود مرحوم دکتر روحانی در آیین رونمایی از این اثر ارزشمند، موجب تأثر و تأسف ماست. روحش شاد و غرق در مغرفت الهی باد.
انتهای پیام
