به گزارش ایسنا، فضاهای مجازی و دیجیتال در سال‌های اخیر به بخش جدایی‌ناپذیری از زندگی انسان‌ها تبدیل شده‌اند. گسترش شبکه‌های اجتماعی نیز دامنه و تنوع تعاملات آنلاین را به میزان چشمگیری افزایش داده است. متاورس را می‌توان یکی از مراحل تازه این تحول دانست؛ یک فضای آنلاین، سه‌بعدی و دیجیتال که از ترکیب دنیاهای مجازی، بازی‌های آنلاین، واقعیت افزوده و شبکه‌های اجتماعی شکل می‌گیرد. کاربران می‌توانند وارد این محیط شوند و فعالیت‌های اجتماعی، فرهنگی، آموزشی، شغلی، تجاری، پزشکی، هنری و سرگرمی خود را در آن دنبال کنند. هدف کلی متاورس این است که افراد بتوانند بخشی از کارهایی را که در جهان واقعی انجام می‌دهند، بدون نیاز به حضور فیزیکی و با استفاده از ابزارهای دیجیتال انجام دهند. به همین دلیل، این فناوری ممکن است شیوه تعامل انسان‌ها با یکدیگر و با فناوری را به‌طور گسترده تغییر دهد.
با وجود فرصت‌های متاورس، حضور در چنین محیطی نگرانی‌هایی را نیز درباره امنیت و حریم خصوصی به وجود می‌آورد. حریم خصوصی به توانایی افراد برای کنترل اطلاعات شخصی خود و تصمیم‌گیری درباره چگونگی جمع‌آوری، استفاده یا به‌اشتراک‌گذاری این اطلاعات مربوط است. حفاظت از حریم خصوصی در متاورس دشوارتر از شبکه‌های اجتماعی معمولی است، زیرا کاربران برای حضور و تعامل در آن ممکن است از عینک‌های واقعیت مجازی، هدست‌ها، دوربین‌ها، میکروفون‌ها، ردیاب‌های چشم و حسگرهای مختلف استفاده کنند. این ابزارها می‌توانند حجم زیادی از اطلاعات شخصی و محیطی را جمع‌آوری کنند. برای نمونه، حسگرهای یک عینک واقعیت مجازی ممکن است به اطلاعاتی درباره محل حضور کاربر دسترسی داشته باشند. اگر تجهیزات پوشیدنی آسیب‌پذیر باشند یا هک شوند، ممکن است راهی برای نفوذ بدافزارها، ردیابی کاربران یا دسترسی غیرمجاز به داده‌های آنان فراهم شود. نبود مقررات روشن نیز بر حساسیت این موضوع می‌افزاید.
در همین رابطه، سعید رضایی شریف‌آبادی، پژوهشگر گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی دانشگاه الزهرا، به همراه یک همکار از همین دانشگاه، تحقیقی را برای شناخت موانع حفاظت از اطلاعات شخصی کاربران در محیط متاورس انجام داده‌اند. این محققان تلاش کرده‌اند مشخص کنند چه مشکلاتی می‌توانند حفظ حریم خصوصی را در جهان‌های مجازی سه‌بعدی دشوار کنند و کدام‌یک از این مشکلات، از دیدگاه متخصصان، اهمیت بیشتری دارند.
این تحقیق از نظر هدف، کاربردی و از نظر شیوه گردآوری داده‌ها، پیمایشی بوده است. پژوهشگران ابتدا مطالعات و منابع پیشین درباره متاورس و حریم خصوصی را مرور کردند و ۴۴ مانع را استخراج کردند. سپس پرسش‌نامه‌ای نیمه‌ساختارمند در اختیار ۱۶ نفر از خبرگان حوزه‌های متاورس، حریم خصوصی، حقوق، هوش مصنوعی و علم اطلاعات و دانش‌شناسی قرار گرفت. این افراد با روش نمونه‌گیری قضاوتی انتخاب شدند؛ یعنی پژوهشگران افرادی را برگزیدند که دانش و تجربه مرتبطی با موضوع داشتند. متخصصان میزان تأثیر هر مانع را براساس یک طیف پنج‌درجه‌ای مشخص کردند. در پایان ۶ مؤلفه پژوهش نیز یک سؤال باز قرار گرفت تا خبرگان بتوانند موانع دیگری را که در فهرست اولیه نبود، پیشنهاد کنند.
یافته‌ها نشان دادند سه مانع بیش از سایر موارد اهمیت دارند. هزینه‌های حفاظت از داده‌ها در جایگاه نخست قرار گرفت، نشت اطلاعات شخصی دوم شد و تعامل‌پذیر نبودن گرافیک‌ها و سخت‌افزارها رتبه سوم را به دست آورد. هزینه حفاظت از داده‌ها به مخارج مربوط به جمع‌آوری، ذخیره‌سازی، پردازش و انتقال ایمن اطلاعات کاربران مربوط می‌شود. متاورس به زیرساخت‌های پیشرفته‌ای مانند سیستم‌های رمزنگاری، دیوارهای آتش، نرم‌افزارهای امنیتی و شیوه‌های پیچیده محافظت از اطلاعات نیاز دارد. پیاده‌سازی و نگهداری این زیرساخت‌ها، به‌ویژه با توجه به تبادل گسترده و لحظه‌ای داده‌ها، هزینه قابل توجهی ایجاد می‌کند.
نشت اطلاعات شخصی نیز از مهم‌ترین تهدیدهای این محیط شناخته شد. تعاملات گسترده و ویژگی‌های خاص متاورس می‌توانند تهدیدهای امنیتی را پیچیده‌تر و اثرگذارتر از برخی فضاهای آنلاین دیگر کنند. چنین رخدادهایی افزون بر آسیب زدن به حریم خصوصی افراد، ممکن است اعتبار پلتفرم‌های متاورس را نیز کاهش دهند. مانع سوم به ناهماهنگی گرافیک‌ها و تجهیزات سخت‌افزاری مربوط است. متاورس بر تجربه‌های دیداری، شنیداری و حسی تکیه دارد و عملکرد درست آن نیازمند هماهنگی دقیق نرم‌افزار و سخت‌افزار است. نبود این هماهنگی می‌تواند کارایی سامانه‌ها، تجربه کاربران و امکان ایجاد محیطی گسترده و یکپارچه را تحت تأثیر قرار دهد.
براساس نتیجه‌گیری پژوهش، حفاظت از حریم خصوصی در متاورس تنها با یک راهکار فنی امکان‌پذیر نیست و به رویکردی جامع و چندبعدی نیاز دارد. افزایش آگاهی عمومی، توسعه فناوری‌های ایمن و توجه به تفاوت‌های فرهنگی هنگام طراحی سیاست‌های حریم خصوصی، بخش‌هایی از این رویکرد هستند. با گسترش متاورس و افزایش نقش آن در زندگی دیجیتال، ایجاد محیطی امن و قابل اعتماد نیز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. برای رسیدن به این هدف، توسعه‌دهندگان، تولیدکنندگان تجهیزات و نهادهای استانداردسازی باید برای هماهنگ کردن گرافیک‌ها، نرم‌افزارها و سخت‌افزارهای مورد استفاده همکاری کنند.
پژوهشگران همچنین بر ضرورت تدوین قوانین روشن درباره جمع‌آوری، استفاده و انتقال اطلاعات شخصی تأکید کرده‌اند. این قوانین باید به زبانی قابل فهم در دسترس کاربران قرار گیرند. فراهم کردن تنظیمات دقیق برای مدیریت دسترسی‌ها و مجوزها نیز به افراد امکان می‌دهد کنترل بیشتری بر داده‌های خود داشته باشند. کاربران باید بتوانند اطلاعات شخصی خود را مشاهده، اصلاح یا حذف کنند و بدانند داده‌هایشان با چه هدفی جمع‌آوری می‌شود، در اختیار چه کسانی قرار می‌گیرد و چه مدت نگهداری خواهد شد.
استفاده از استانداردهای قدرتمند رمزنگاری هنگام انتقال و ذخیره‌سازی اطلاعات و جلوگیری از دسترسی غیرمجاز، از دیگر اقداماتی است که در این پژوهش مورد توجه قرار گرفته است. آموزش کاربران درباره روش‌های حفظ حریم خصوصی و خطرات امنیتی نیز می‌تواند به تصمیم‌گیری مسئولانه‌تر آنان کمک کند. مجموعه این اقدامات ممکن است حفاظت از اطلاعات شخصی را بهبود دهد و اعتماد کاربران به پلتفرم‌های متاورس را افزایش دهد. پژوهشگران پیشنهاد کرده‌اند مطالعات بعدی، حریم خصوصی در حوزه‌هایی مانند بلاک‌چین و هوش مصنوعی را نیز بررسی و موانع موجود و راهکارهای رفع آن‌ها را شناسایی کنند.
مقاله علمی‌پژوهشی حاصل از این تحقیق در «فصلنامه علوم و فنون مدیریت اطلاعات» منتشر شده است؛ نشریه‌ای که به دانشگاه قم و انجمن علمی مدیریت اطلاعات ایران وابستگی دارد.
انتهای پیام
