به گزارش ایسنا، در گذشته، تصویری که از یک مهندس برجسته وجود داشت، بیشتر بر نبوغ فنی، توانایی حل مسائل دشوار و تسلط بر یک حوزه تخصصی استوار بود. بر اساس این نگاه، مهندس موفق کسی بود که می‌توانست مسئله‌ای پیچیده را به‌تنهایی تحلیل کند، محصولی تازه بسازد یا راه‌حلی فنی برای یک مشکل ارائه دهد. این تصویر اگرچه همچنان بخشی از واقعیت حرفه مهندسی را نشان می‌دهد، اما برای توضیح نقش مهندسان در جهان امروز کافی نیست. فناوری دیگر پدیده‌ای جدا از زندگی انسان‌ها نیست، بلکه بر شیوه کار، ارتباط، آموزش، سلامت، اقتصاد، محیط‌زیست و حتی تصمیم‌های روزمره مردم اثر می‌گذارد. بنابراین هر تصمیم مهندسی می‌تواند پیامدهایی فراتر از یک محاسبه فنی داشته باشد و زندگی گروه‌های مختلفی از مردم را تحت تأثیر قرار دهد.
جهان معاصر با چالش‌هایی روبه‌روست که معمولاً یک‌بعدی نیستند. تغییرات فناورانه، مسائل زیست‌محیطی، نیازهای اجتماعی، تفاوت‌های فرهنگی و تصمیم‌های سیاسی در بسیاری از پروژه‌ها و نوآوری‌ها به یکدیگر گره خورده‌اند. در چنین شرایطی، ممکن است یک فناوری از نظر فنی موفق باشد، اما به دلیل بی‌توجهی به نیازهای مردم، پیامدهای اجتماعی نامطلوبی ایجاد کند یا با محیط‌زیست سازگار نباشد. از این رو، لازم است مفهوم مهندس برجسته دوباره بررسی شود. مهندس امروز باید بتواند مسئله را در زمینه واقعی آن ببیند، صدای گروه‌های گوناگون را بشنود، پیامدهای بلندمدت تصمیم‌های خود را پیش‌بینی کند و میان نوآوری، اخلاق و رفاه عمومی تعادل برقرار سازد. ضرورت تحقیق در این رابطه از همین تغییر در نقش اجتماعی مهندسان و پیچیده‌تر شدن مسائل پیش روی جامعه ناشی می‌شود.
حسین ساسانی از انجمن آموزش مهندسی ایران، پژوهشی را درباره بازتعریف مفهوم مهندس برجسته در شرایط امروز انجام داده است. او در این بررسی، به جای تمرکز صرف بر توانایی‌های تخصصی، تصویری جامع‌تر از مهندس قرن بیست‌ویکم ترسیم می‌کند؛ تصویری که در آن مهندس هم متخصص فنی است، هم رهبر اخلاقی، هم نوآور، هم همکار و هم فردی مسئول در برابر جامعه و محیط‌زیست. در این نگاه، مهندس برجسته کسی نیست که فقط بتواند یک دستگاه، نرم‌افزار یا سامانه را طراحی کند، بلکه فردی است که می‌داند این ساخته‌ها چگونه بر انسان‌ها، طبیعت و آینده اثر می‌گذارند و تلاش می‌کند دانش خود را در مسیر دگرگونی مثبت جامعه به کار گیرد.
این کار در قالب یک یادداشت پژوهشی انجام شده است. در این روش، موضوع از راه بررسی و تنظیم دیدگاه‌های موجود درباره نقش و شایستگی‌های مهندسان تحلیل شده و تصویری ساختاریافته از ویژگی‌های مورد انتظار از مهندس برجسته ارائه شده است. پژوهش با توجه به تغییرات نقش اجتماعی مهندسان، دیدگاه‌های نهادهای پیشرو مهندسی و نمونه‌هایی از الگوهای جدید آموزش و ارزیابی مهندسان، معیارهای گسترده‌تری را در نظر می‌گیرد. در این چارچوب، مهارت‌هایی مانند خلاقیت، تحلیل سیستم‌ها و حل مسئله همچنان مهم دانسته می‌شوند، اما تأکید می‌شود که این مهارت‌ها باید با شناخت زمینه اجتماعی، توان همکاری میان‌رشته‌ای، مسئولیت اخلاقی و توجه به پایداری همراه باشند. منظور از تفکر سیستمی نیز این است که مهندس فقط به یک بخش جداگانه از مشکل نگاه نکند، بلکه ارتباط میان اجزای مختلف و پیامدهای تصمیم‌ها را نیز ببیند.
یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند که مهندس برجسته را نمی‌توان فقط با میزان مهارت فنی او سنجید. مهندسان در محیطی فعالیت می‌کنند که ذی‌نفعان آن از فرهنگ‌ها، حوزه‌ها و زمینه‌های گوناگون می‌آیند. موفقیت یا شکست یک نوآوری نیز فقط به کیفیت طراحی آن وابسته نیست و عوامل اجتماعی، فرهنگی و سیاسی می‌توانند در نتیجه نهایی نقش داشته باشند. بنابراین مهندس برجسته باید بتواند مسئله‌های پنهان را شناسایی کند، شرایط واقعی استفاده از فناوری را بشناسد و راه‌حل‌هایی ارائه دهد که هم از نظر فنی کارآمد و هم از نظر انسانی و اجتماعی قابل قبول باشند.
بر اساس این بررسی، ویژگی‌های مهندس ممتاز به مجموعه‌ای گسترده از توانایی‌ها و ارزش‌ها مربوط می‌شود. نوآوری، اثرگذاری اخلاقی و اجتماعی، رهبری میان‌رشته‌ای، پایداری محیطی، مهارت دیجیتال و نگاه آینده‌محور از جمله این ویژگی‌ها هستند. در کنار آن‌ها، هوش هیجانی، همدلی، انعطاف‌پذیری، تاب‌آوری، ارتباط با علوم انسانی و توانایی درک معنا و ارزش‌های انسانی نیز اهمیت دارند. به بیان ساده، مهندس آینده باید هم بتواند با فناوری‌هایی مانند هوش مصنوعی، کلان‌داده و خودکارسازی کار کند و هم بتواند نیازهای انسان‌ها و پیامدهای اجتماعی این فناوری‌ها را بفهمد.
اطلاعات تکمیلی این پژوهش نیز حاکی از آن هستند که بازتعریف مهندس برجسته فقط یک تغییر در واژگان یا توصیف‌های نظری نیست، بلکه می‌تواند کاربردهای عملی داشته باشد. این تعریف می‌تواند به سیاست‌گذاران آموزش عالی کمک کند تا برنامه‌های آموزشی را بازنگری کنند و در کنار درس‌های تخصصی، مهارت‌های ارتباطی، اخلاق حرفه‌ای، همکاری گروهی و شناخت مسائل اجتماعی و محیط‌زیستی را نیز جدی بگیرند. همچنین می‌تواند در طراحی برنامه‌های شناسایی استعداد، تعیین معیارهای جوایز مهندسی و تدوین مسیرهای پیشرفت حرفه‌ای مورد استفاده قرار گیرد. در این صورت، موفقیت یک مهندس تنها با تعداد اختراع‌ها یا پیچیدگی طرح‌های فنی سنجیده نمی‌شود، بلکه میزان تأثیر مثبت او بر جامعه و محیط‌زیست نیز اهمیت پیدا می‌کند.
در تصویر ارائه‌شده از مهندس برجسته، نوآوری همچنان جایگاه مهمی دارد، اما نوآوری باید به بهبود واقعی زندگی انسان‌ها منجر شود. چنین مهندسی اصول اخلاقی را در تصمیم‌های خود وارد می‌کند و برای خیر عمومی اهمیت قائل است. او می‌تواند با افراد و گروه‌هایی از رشته‌ها و فرهنگ‌های مختلف همکاری کند و از ترکیب دانش‌های گوناگون برای حل مسائل پیچیده بهره ببرد. همچنین به پایداری توجه دارد؛ یعنی هنگام طراحی و اجرای پروژه‌ها، آثار زیست‌محیطی و اجتماعی آن‌ها را در نظر می‌گیرد و تنها به نتیجه کوتاه‌مدت نمی‌اندیشد. این مهندس در برابر تغییرات سریع فناوری نیز آماده است، پیوسته یاد می‌گیرد و مهارت‌های خود را به‌روز می‌کند.
از دیگر نکات مهم مطرح‌شده در این تحقیق، توجه به تاب‌آوری و انعطاف‌پذیری است. در جهانی که با ابهام، شکست و تغییرهای سریع همراه است، مهندس برجسته نباید با نخستین مانع از ادامه مسیر بازبماند. او باید از خطاها بیاموزد، طرح‌ها را اصلاح کند و برای شرایط تازه آماده باشد. چنین فردی در طراحی زیرساخت‌ها نیز به پایداری و توان بازگشت آن‌ها در برابر بحران‌ها توجه می‌کند. افزون بر این، مهندس برجسته به روابط میان اجزای یک سامانه و پیامدهای بلندمدت تصمیم‌ها می‌اندیشد و مهندسی را فقط ابزاری برای ساخت و مصرف نمی‌داند، بلکه آن را وسیله‌ای برای بهبود و بازسازی سامانه‌های طبیعی و اجتماعی تلقی می‌کند.
این یافته‌های مهم در «فصلنامه آموزش مهندسی ایران» منتشر شده‌اند؛ نشریه‌ای که به فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران وابسته است. مضمون پژوهش نشان می‌دهد که آموزش مهندسی برای پاسخ‌گویی به نیازهای قرن بیست‌ویکم باید از انتقال صرف دانش فنی فراتر برود.
مهندس آینده باید بتواند میان فناوری و انسان، نوآوری و اخلاق، تخصص و مسئولیت اجتماعی و پیشرفت فنی و حفاظت از محیط‌زیست پیوند برقرار کند. در این نگاه، مهندس برجسته نه فردی منزوی و صرفاً درخشان در حل مسائل فنی، بلکه انسانی جامع‌نگر است که با دانش، خلاقیت، وجدان، همدلی و آینده‌نگری در ساختن جهانی بهتر مشارکت می‌کند.
انتهای پیام
