حجت‌الاسلام حبیب عباسی استاد حوزه و دانشگاه در یادداشتی که به مناسبت ایام فاطمیه در اختیار ایسنا قرار داده است، نوشت: واژه «شعائر» به معنای علامت‌ها و نشانه‌های مناسک و عبادت است. در قرآن کریم، این واژه به نام «الله» اضافه شده و همین پیوند، از عظمت و قداست آن حکایت دارد. صفا و مروه و قربانی در منا، نشانه‌هایی از مناسک حج‌اند؛ نشانه‌هایی که مانند ستارگان شب، راه را به مسافر نشان می‌دهند و او را از بیراهه و خطر انحراف دور می‌کنند.

قرآن کریم بزرگداشت شعائر الهی را از نشانه‌های تقوای دل می‌داند: «وَمَن یُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِن تَقْوَی الْقُلُوبِ»؛ هر کس شعائر خدا را بزرگ شمارد، این بزرگداشت از تقوای قلب او سرچشمه می‌گیرد. (حج، ۳۲) بر پایه همین نگاه، شعائر مذهبی صرفاً مجموعه‌ای از آیین‌های ظاهری نیستند؛ بلکه حافظ هویت دینی و چراغی برای تشخیص راه حق از باطل‌اند.

در مکتب اهل‌بیت(ع)، احیای شعائر با دو عنصر همراه است: بازگویی معارف خاندان پیامبر و آشکار کردن مظلومیت آنان. مجالس ذکر، سوگواری، مرثیه و فریاد دادخواهی، راه‌هایی برای زنده نگه داشتن این حقیقت‌اند؛ حقیقتی که اگر از حافظه جامعه حذف شود، زمینه تحریف و فراموشی فراهم خواهد شد.

گریه بر مظلومیت اهل‌بیت؛ سنتی که هرگز تعطیل نشد

سیره معصومان نشان می‌دهد که بزرگداشت شعائر، در سخت‌ترین شرایط نیز کنار گذاشته نشد. ناله‌های سوزناک حضرت فاطمه زهرا(س) در کنار مزار پیامبر اکرم(ص)، تنها بیان اندوه شخصی نبود؛ این ناله‌ها اعتراضی آشکار به انحرافی بود که پس از رحلت پیامبر شکل گرفت. مرثیه‌های ایشان در محل اجتماع یاران پیامبر، بزرگان مدینه را نگران کرد؛ تا آنجا که از حضرت خواستند یا شب نوحه‌سرایی کند یا روز.

پس از واقعه عاشورا نیز امام سجاد(ع) در طول بیست‌وپنج سال، با اشک و اندوه آشکار، مظلومیت خاندان پیامبر را به یاد مردم آورد. اهل مدینه شاهد گریه‌ها و فریادهای جانکاه ایشان بودند و این سیره حتی در دوران خفقان و نگرانی شیعیان تعطیل نشد. در آن روزگار، تقیه می‌توانست بهانه‌ای برای سکوت باشد؛ اما امام نشان داد که رعایت شرایط سیاسی، نباید به فراموشی اصل امامت و خاموش شدن پیام مظلومیت بینجامد.

قرآن کریم نیز برای بیان رنج ستم‌دیده جایگاهی ویژه قائل است: «لَا یُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَن ظُلِمَ»؛ خداوند آشکار گفتن سخن بد را دوست ندارد، مگر از سوی کسی که مورد ستم قرار گرفته است (نساء، ۱۴۸) بنابراین، فریاد بر مظلومیت اهل‌بیت، در منطق این متن، هیجان بی‌هدف نیست؛ گواهی عمومی بر ستم و دفاع از حقیقت است. خاموشی در میدان دفاع از ولایت، می‌تواند نشانه بی‌تفاوتی نسبت به یکی از بنیادی‌ترین باورهای شیعه باشد.

احیای امر اهل‌بیت و آیین شعر

امام صادق(ع) در گفت‌وگو با فضیل بن یسار، از مجالسی که در آن درباره اهل‌بیت سخن گفته می‌شود، استقبال کرد و فرمود: «إِنَّ تِلْکَ الْمَجَالِسَ أُحِبُّهَا؛ فَأَحْیُوا أَمْرَنَا یَا فُضَیل؛ فَرَحِمَ اللهُ مَنْ أَحْیَا أَمْرَنَا»؛ این مجالس را دوست دارم؛ پس ای فضیل، امر ما را زنده کنید؛ خدا رحمت کند کسی را که امر ما را زنده نگه دارد! (بحارالانوار، ج۴۴، ص۲۸۲). این روایت، گفت‌وگو، گردهمایی و یادکرد آگاهانه از اهل‌بیت را بخشی از مسئولیت پیروان آنان معرفی می‌کند.

در روزگار معصومان، شعر و سرود رساترین رسانه عمومی بود. شعر حماسی در میدان نبرد و مرثیه سوزناک در سوگ شهیدان، هم احساس مردم را برمی‌انگیخت و هم واقعیات تاریخی را از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌کرد. شاعران شیعه با بهره‌گیری از این رسانه، نام اهل‌بیت و رنج‌های آنان را در حافظه جامعه زنده نگه می‌داشتند.

دعبل خزاعی نمونه‌ای برجسته از این جریان است. او در سوگنامه‌های خود، ستم بر خاندان پیامبر را بازتاب داد و به سبب همین صراحت، مورد تحسین امام رضا(ع) قرار گرفت. یاد حضرت زهرا(س) در شعر او چنان شور و اندوهی می‌آفرید که هم شاعر و هم شنونده را به گریه وامی‌داشت. از این منظر، شعر آیینی تنها هنر و مرثیه نیست؛ رسانه‌ای برای روایت حقیقت، حفظ هویت و اعتراض به فراموشی است.

فریاد بر کوچه‌های شهر؛ راهکار تعظیم شعائر امروز

امروز نیز تعظیم شعائر نیازمند حضور اجتماعی و استفاده مسئولانه از رسانه‌هاست. رسانه حقیقی، تنها ابزار خبررسانی نیست؛ پژواک آرمان‌ها و وسیله‌ای برای ترویج فرهنگ‌هاست. سنت دیرینه «جار زدن» در کوی و برزن، در روزگار ما می‌تواند با شکل‌هایی متناسب و منظم زنده شود: پرچم‌های عزا، حرکت دسته‌جمعی هیئت‌ها، خودروهای سیاه‌پوش و نوای مداحی، اگر با رعایت نظم و حقوق عمومی همراه باشند، نام و پیام کربلا را از فضای بسته مجالس به متن جامعه می‌آورند.

ایام فاطمیه نیز فرصتی مهم برای آشکار کردن هدف تعظیم شعائر است؛ زیرا نام حضرت فاطمه زهرا(س) با نخستین فریادهای دفاع از ولایت پیوند خورده است. در روایت تاریخی منقول از زبیر بن بکّار، حارث بن عبدالله در میان محله‌های انصار می‌گشت و می‌گفت: «أَدِّبُوا أَوْلَادَکُمْ عَلَی حُبِّ عَلِی»؛ فرزندانتان را با محبت علی تربیت کنید. این روایت، نشان می‌دهد که انتقال محبت اهل‌بیت به نسل آینده، تنها وظیفه‌ای خانوادگی نیست؛ بلکه مسئولیتی اجتماعی و فرهنگی است.

در شرایطی که هزاران شهید داده‌ایم و آرمان‌های ما، جامعه، نظام و رهبری به حضور، ایستادگی و مقاومت ما در میدان نیاز دارد، تعظیم شعائر فاطمی، همراه با حضور بیش از دویست شب در میدان، می‌تواند پیوندی مؤثر میان پاسداشت این میراث و حق‌خواهی ایجاد کند؛ زیرا در روزگاری که خاموشی می‌تواند به کمرنگ‌شدن هویت دینی بینجامد، هیئت‌ها، رسانه‌ها، شاعران و خانواده‌ها هرکدام سهمی مهم در زنده‌نگه‌داشتن این میراث دارند.

تعظیم شعائر هنگامی اثرگذار است که از سطح احساس فراتر رود و به شناخت، اخلاق، همبستگی و دفاع آگاهانه از مظلوم تبدیل شود؛ چنان‌که پیام امام صادق(ع) همچنان راهنماست: «امر اهل‌بیت را زنده نگه دارید»؛ زیرا جامعه‌ای که یاد حقیقت و مظلومیت را زنده نگه می‌دارد، در برابر تحریف و فراموشی مقاوم‌تر خواهد بود.

انتهای پیام