رضا نقدی، مدیر پژوهشکده امام رضا (ع)، در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به ضرورت تعویض ضریح شیر و شکر اظهار کرد: پس از گذشت بیش از ۴۰ سال از نصب ضریح پیشین، فرسودگی و سست شدن پایه‌ها و ساختار آن و ساییدگی شبکه‌های اطراف، ضرورت جایگزینی ضریح را مطرح کرد. همچنین انفجار سال ۱۳۷۳ در ضلع بالاسر ضریح مطهر در روز عاشورای حسینی، موجب ایجاد شکستگی در سنگ مضجع شریف و تغییر شکل ضریح فولادی داخلی و ضریح شیر و شکر شد و روند تعویض ضریح را ناگزیر ساخت.
وی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، با تشریح روند ساخت و تعویض ضریح مطهر امام رضا(ع)، به ویژگی‌های تاریخی، هنری و معنوی ضریح سیمین و زرین پرداخت و گفت: ساخت این ضریح با بهره‌گیری از هنر استادان برجسته ایرانی و تلفیق ظرافت‌های هنری با مفاهیم اسلامی انجام شد تا علاوه بر استحکام و ماندگاری، فضایی متناسب با جایگاه معنوی مضجع شریف رضوی برای زیارت و راز و نیاز زائران فراهم شود.
مدیر پژوهشکده امام رضا(ع) با اشاره به ضرورت تعویض ضریح شیر و شکر اظهار کرد: پس از گذشت بیش از ۴۰ سال از نصب ضریح پیشین، فرسودگی و سست شدن پایه‌ها و ساختار آن و ساییدگی شبکه‌های اطراف، ضرورت جایگزینی ضریح را مطرح کرد. همچنین انفجار سال ۱۳۷۳ در ضلع بالاسر ضریح مطهر در روز عاشورای حسینی، موجب ایجاد شکستگی در سنگ مضجع شریف و تغییر شکل ضریح فولادی داخلی و ضریح شیر و شکر شد و روند تعویض ضریح را ناگزیر ساخت.
نقدی ادامه داد: با پیشنهاد آیت‌الله واعظ طبسی، تولیت وقت آستان قدس رضوی و موافقت رهبر معظم انقلاب، مطالعات و بررسی‌های مقدماتی برای ساخت ضریح جدید آغاز شد و حدود پنج سال برای انجام مطالعات و آماده‌سازی مقدمات این طرح زمان صرف شد. در سال ۱۳۷۲ نیز طرح‌های متعددی از سوی هنرمندان ارائه شد که در نهایت، با تلفیق دیدگاه‌های مختلف، طرح نهایی شکل گرفت و عملیات ساخت ضریح آغاز شد.
وی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی با اشاره به نقش استاد محمود فرشچیان در طراحی این اثر هنری بیان کرد: طراحی نقوش قلمزنی‌شده روی نقره به استاد فرشچیان سپرده شد و کارگاهی در گوشه صحن جمهوری اسلامی برای اجرای مراحل ساخت در نظر گرفته شد. در گام نخست، ماکتی از ضریح با ابعاد واقعی ساخته شد تا اندازه‌های نهایی مشخص و نقشه‌های اجرایی مورد نیاز قلمزنان تهیه شود. هم‌زمان، ساخت پیکره آهنی و چوبی ضریح نیز با نظارت سازمان عمران و توسعه حریم حرم رضوی و به همت واحدهای مرتبط در آستان قدس رضوی آغاز شد.
مدیر پژوهشکده امام رضا(ع) افزود: به دلیل حساسیت و ظرافت فراوان کار قلمزنی، هنرمندان متعددی از اصفهان دعوت شدند تا در این پروژه مشارکت کنند. سرانجام در ۱۴ بهمن‌ماه ۱۳۷۵، ادامه کارهای قلمزنی و زرگری ضریح با نظارت عالیه هنری استاد فرشچیان به استاد مصطفی خدادادزاده اصفهانی واگذار شد. در طول اجرای این طرح نیز به‌طور متوسط بیش از ۱۰ هنرمند قلمزن و زرگر به‌صورت مستمر مشغول فعالیت بودند.
نقدی با اشاره به مراحل اجرای خاتم‌کاری داخل ضریح اظهار کرد: برای انجام این بخش نیز از هنرمندان متعددی دعوت شد. ابتدا استاد روزی‌طلب کار خاتم‌کاری را آغاز کرد، اما به دلیل مشکلات بینایی نتوانست آن را ادامه دهد. پس از آن، استاد صفری ادامه کار را بر عهده گرفت که او نیز به دلایلی از ادامه فعالیت بازماند و در نهایت، استاد کشتی‌آرای، از هنرمندان برجسته و چیره‌دست شیراز، کار خاتم‌کاری را به پایان رساند.
وی با بیان اینکه ضریح جدید با وزن ۱۲ تن و پوششی از طلا و نقره ساخته شد، گفت: طول این ضریح چهار متر و ۷۸ سانتی‌متر، عرض آن سه متر و ۷۳ سانتی‌متر و ارتفاع آن با احتساب سنگ و پایه سه متر و ۹۶ سانتی‌متر است. این اثر هنری با توجه به محدودیت فضای روضه منوره، به‌گونه‌ای طراحی شد که امکان حضور و زیارت شمار بیشتری از زائران فراهم شود. بر همین اساس، ابعاد ضریح در مقایسه با ضریح پیشین، تنها ۳۱ سانتی‌متر در عرض، ۴۲ سانتی‌متر در طول و ۶ سانتی‌متر در ارتفاع افزایش یافت.
مدیر پژوهشکده امام رضا(ع) بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی با تشریح مراحل تعویض ضریح بیان کرد: در ۲۱ دی‌ماه ۱۳۷۹، پس از آخرین غبارروبی ضریح شیر و شکر، عملیات بازکردن قطعات آن با تشریفات ویژه آغاز شد. قطعات پس از بازشدن، شماره‌گذاری و بسته‌بندی شدند و به خزانه انتقال یافتند. هم‌زمان، اقدامات عمرانی لازم در فضای زیر ضریح و اطراف مضجع شریف انجام شد که از جمله آن‌ها می‌توان به تعویض سنگ‌های کف روضه منوره، اجرای تأسیسات تخلیه هوا و استقرار سنگ یکپارچه مضجع شریف اشاره کرد. همچنین اقدامات مربوط به سرداب مطهر و آینه‌کاری دیوارها و سقف گنبد مطهر در این مرحله انجام شد.
نقدی ادامه داد: انتقال قطعات اسکلت ضریح جدید از کارگاه ساخت به روضه منوره، با توجه به افزایش ابعاد و ارتفاع آن، حدود ۲۰ ساعت زمان برد. پس از نصب اسکلت بر مضجع مطهر، سقف عرقچین خاتم‌کاری‌شده با وزن حدود ۱۷۰۰ کیلوگرم بر روی ضریح قرار گرفت. در ادامه، استادکاران قطعات نقره قلمزنی‌شده را بر بدنه بیرونی و قطعات خاتم‌کاری‌شده را بر بدنه داخلی نصب کردند. هنگام نصب سنگ مضجع مطهر نیز از رهبر معظم انقلاب دعوت شد و این مرحله با حضور ایشان انجام گرفت.
وی با اشاره به مدت اجرای عملیات تعویض ضریح گفت: این پروژه با مدیریت اجرایی مهندس مهدی عزیزیان و بر اساس برنامه‌ریزی انجام‌شده، در دو شیفت شبانه‌روزی و طی ۵۵ روز به پایان رسید. تولیت وقت آستان قدس رضوی ضمن تأکید بر سرعت اجرای عملیات، بر رعایت حرمت حرم مطهر نیز نظارت مستقیم داشت و به‌صورت روزانه روند کار را پیگیری می‌کرد.
مدیر پژوهشکده امام رضا(ع) افزود: ضریح جدید در ۱۶ اسفندماه سال ۱۳۷۹، مصادف با عید قربان سال ۱۴۲۱ قمری و در سال منتسب به امیرالمؤمنین(ع)، طی مراسمی با حضور رهبر معظم انقلاب، تولیت آستان قدس رضوی و شمار زیادی از شخصیت‌های مذهبی و سیاسی کشور و همچنین مهمانانی از خارج از کشور افتتاح شد و روضه منوره بار دیگر به روی زائران گشوده شد.
نقدی بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی با اشاره به شیوه تأمین هزینه‌های ساخت ضریح اظهار کرد: با وجود هزینه سنگین اجرای این طرح، یکی از دوستداران اهل بیت(ع) آمادگی خود را برای تأمین تمام هزینه‌های ساخت ضریح به تولیت آستان قدس رضوی اعلام کرد، اما این پیشنهاد پذیرفته نشد. تولیت وقت تأکید داشت که هزینه ساخت ضریح جدید از محل نذورات و مشارکت مردم و علاقه‌مندان تأمین شود تا همگان در ساخت این اثر ارزشمند سهیم باشند.
ویژگی‌های هنری و نمادهای اسلامی ضریح سیمین و زرین
وی در تشریح ویژگی‌های هنری ضریح مطهر امام رضا(ع) گفت: این ضریح ۱۲ تن وزن دارد و از ویژگی‌های شاخص آن می‌توان به ضخامت پوشش‌های نقره‌ای و طلایی و اتصال روکش‌ها بدون استفاده از پیچ اشاره کرد. در طراحی این اثر، ۱۴ دهنه در نظر گرفته شده که نمادی از چهارده معصوم(ع) است. همچنین سوره‌های انسان و یاسین در قالب کتیبه‌هایی به دور ضریح نقش بسته‌اند که خوشنویسی آن‌ها بر عهده استاد موحد بوده است.
مدیر پژوهشکده امام رضا(ع) افزود: در آرایه‌های ضریح از گل‌های هشت‌پر به نشانه هشتمین امام، گل‌های پنج‌پر به نماد پنج تن آل عبا و گل‌های آفتابگردان به نشانه شمس‌الشموس استفاده شده است. از دیگر ویژگی‌های این اثر می‌توان به خاتم‌کاری سقف، دیوارها و بخش داخلی ضریح با نقش اسماءالله اشاره کرد؛ ویژگی‌ای که در ضریح‌های پیشین به این شکل سابقه نداشته است. همچنین استفاده از شمسه هشت و اجرای یک ردیف مقرنس در زیر کتیبه با خط ثلث، از دیگر جلوه‌های هنری ضریح سیمین و زرین به شمار می‌رود. سرپرستی گروه خاتم‌کاران نیز بر عهده استاد کشتی‌آرای شیرازی و استاد عباس صفری بوده است.
نقدی با اشاره به استحکام و ماندگاری این اثر هنری بیان کرد: برای ضریح جدید، دوام و استقامتی در حدود ۴۰۰ سال پیش‌بینی شده است. یکپارچگی ساختار، صلابت و استحکام آن در کنار ظرافت نقش‌ها و گلبرگ‌ها، از ویژگی‌های برجسته این ضریح محسوب می‌شود. در طراحی نقوش نیز تلاش شده است مفاهیم فکری و فرهنگی و مضامین مرتبط با هویت اسلامی و ایرانی بازتاب پیدا کند.
وی با اشاره به دیدگاه استاد محمود فرشچیان درباره فلسفه طراحی ضریح جدید گفت: بر اساس نگاه این هنرمند، ضریح به‌گونه‌ای طراحی شده است که زائر هنگام قرارگرفتن در برابر آن، خود را در محضر خداوند متعال احساس کند و زمینه بیشتری برای راز و نیاز با خالق خویش داشته باشد. به همین دلیل، تا جایی که ساختار و طرح ضریح اجازه می‌داد، از اسماء مقدس الهی، نام پیامبر اکرم(ص) و نام ائمه اطهار(ع) در بخش‌های مختلف آن استفاده شده است تا فضای معنوی و ارتباط قلبی زائر با خداوند تقویت شود.
مدیر پژوهشکده امام رضا(ع) بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی خاطرنشان کرد: در طراحی ضریح شیر و شکر، بیشتر سبک هنری زمان خود مورد توجه قرار داشت، اما در ساخت ضریح سیمین و زرین تلاش شد اصالت‌های هنری و فرهنگی اسلام و ایران نیز در کنار ظرافت‌های هنری مورد توجه قرار گیرد. این ضریح در چهار ضلع خود مجموعاً ۱۴ محراب دارد و قوس اصلی هر محراب در نهایت به واژه مقدس الله ختم می‌شود؛ ترکیبی که با القای فضای عبادت و توجه به پروردگار، پیوند میان هنر، معنویت و زیارت را در این اثر متجلی می‌کند.
انتهای پیام
