به گزارش ایسنا، در بیانیه باشگاه مدیریت رسانه و توسعه سواد رسانه‌ای یونسکو ایران تاکید شده، سواد رسانه‌ای، سپری برای افزایش تاب‌آوری رسانه‌ای جامعه است؛ سپری که مخاطب را در برابر اطلاعات نادرست، دستکاری‌های شناختی، عملیات روانی، قطبی‌سازی اجتماعی و بهره‌برداری از هیجان‌های جمعی توانمند می‌سازد. تاب‌آوری رسانه‌ای به معنای بی‌تأثیر ماندن از پیام‌ها یا بی‌اعتمادی فراگیر به رسانه‌ها نیست؛ بلکه توانایی مواجهه سنجیده با اطلاعات، تشخیص شواهد از ادعاها، حفظ استقلال قضاوت و تصمیم‌گیری آگاهانه در شرایط ابهام، بحران و انباشت پیام‌های متعارض است. جامعه برخوردار از این توانمندی، نه به‌سادگی در دام هراس و شایعه گرفتار می‌شود و نه در برابر روایت‌های مسلط، قدرت پرسشگری و ارزیابی خود را از دست می‌دهد.
یکی از مسائل جدی در نظام ارتباطات جهانی، ضرورت بررسی انتقادی استانداردهای دوگانه در مواجهه با مخاطبان، منابع خبری و محتواهای رسانه‌ای است. در برخی عملکردهای رسانه‌ای غرب، اکثرا معیارهای اعلام شده‌ای همچون آزادی بیان، حق دسترسی به اطلاعات و تکثر دیدگاه‌ها، در مواجهه با موضوعات، بازیگران و منافع متفاوت، به‌صورت یکسان اعمال نمی‌شوند. تفاوت در میزان برجسته‌سازی رویدادها، انتخاب واژگان، اعتباربخشی یا بی‌اعتبارسازی منابع، نحوه بازنمایی قربانیان و عاملان رویدادها و حدود تحمل دیدگاه‌های مخالف، از جمله زمینه‌هایی است که نیازمند بررسی مستند و نقادانه است. مقابله با چنین وضعیتی، نه با پذیرش بی‌چون‌وچرای روایت‌های جایگزین، بلکه با مطالبه شفافیت، مقایسه منابع مستقل، ارزیابی شواهد و پایبندی به معیارهای یکسان برای سنجش همه روایت‌ها امکان‌پذیر می‌شود. معیار سواد رسانه‌ای، هویت تولیدکننده پیام نیست؛ اعتبار شواهد، انسجام استدلال و امکان راستی‌آزمایی آن است.
در این میان، تحولات فناوری، گسترش هوش مصنوعی، قدرت الگوریتم‌ها در اولویت‌بندی محتوا و اقتصاد توجه، ضرورت بازاندیشی در مفهوم سواد رسانه‌ای را دوچندان کرده است. مخاطب امروز تنها با پرسش «این پیام درست است یا نادرست؟» مواجه نیست؛ بلکه باید بتواند بپرسد چرا این محتوا به او نمایش داده شده، چه چیزی در آن برجسته یا حذف شده، چه احساسی را هدف گرفته و چگونه ممکن است بر برداشت او از واقعیت، دیگران و جامعه اثر بگذارد. زیست مجازی مطلوب، مستلزم برخورداری از مهارت‌های راستی‌آزمایی، حفاظت از حریم خصوصی، مدیریت زمان و توجه، شناخت سازوکارهای الگوریتمی و مسئولیت‌پذیری در تولید و بازنشر محتواست.
باشگاه مدیریت رسانه و توسعه سواد رسانه‌ای یونسکو ایران، توسعه سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی را مسئولیتی مشترک میان نهادهای آموزشی، دانشگاه‌ها، رسانه‌ها، خانواده‌ها، سیاست‌گذاران و فعالان حوزه فناوری می‌داند. تحقق این مسئولیت، نیازمند عبور از آموزش‌های مقطعی و توصیه‌های کلی و حرکت به سوی برنامه‌های مستمر، مهارت‌محور و متناسب با نیازهای گروه‌های مختلف جامعه است؛ برنامه‌هایی که از کودکان و نوجوانان تا والدین، معلمان، مدیران، روزنامه‌نگاران و عموم شهروندان را برای مواجهه آگاهانه و مسئولانه با محیط رسانه‌ای توانمند سازند.
با تأکید بر ضرورت تبدیل سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی از یک اولویت فرهنگی به ضرورتی راهبردی و برنامه‌ای اجرایی، باشگاه مدیریت رسانه و توسعه سواد رسانه‌ای یونسکو ایران از نهادهای مسئول، دستگاه‌های آموزشی، رسانه‌های عمومی و فعالان زیست‌بوم دیجیتال موارد ذیل را به عنوان راهکار اجرایی درخواست می‌کند:
۱: تدوین و اجرای برنامه ملی ارتقای سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی
ضروری است برنامه‌ای ملی با تقسیم کار روشن میان دستگاه‌های مسئول، تعیین اهداف قابل سنجش، پیش‌بینی منابع مورد نیاز و استقرار سازوکارهای پایش و ارزیابی تدوین و اجرا شود تا توسعه سواد رسانه‌ای به فعالیت‌های مناسبتی و مقطعی محدود نماند و به بخشی پایدار از سیاست‌های آموزشی، فرهنگی و ارتباطی کشور تبدیل شود.
۲: نهادینه‌سازی آموزش سواد رسانه‌ای در نظام آموزشی و دانشگاهی
گنجاندن آموزش‌های نظام‌مند سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی در برنامه‌های آموزشی مدارس و دانشگاه‌ها، همراه با توانمندسازی معلمان، استادان و مربیان تخصصی، ضرورتی انکارناپذیر است. این آموزش‌ها باید بر مهارت‌های عملی همچون راستی‌آزمایی اطلاعات، تحلیل روایت‌ها، تشخیص دستکاری شناختی، ارزیابی اعتبار منابع، شناخت سازوکارهای هوش مصنوعی و الگوریتم‌ها و مسئولیت‌پذیری در بازنشر محتوا متمرکز باشند.
۳: مطالبه شفافیت الگوریتمی و پاسخگویی پلتفرم‌های دیجیتال
از پلتفرم‌ها و ارائه‌دهندگان خدمات دیجیتال انتظار می‌رود درباره سازوکارهای اولویت‌بندی و پیشنهاد محتوا، نحوه استفاده از داده‌های کاربران و مخاطرات احتمالی ناشی از انتشار سازمان‌یافته اطلاعات گمراه‌کننده، شفافیت و پاسخگویی بیشتری داشته باشند. ایجاد امکان ارزیابی مستقل آثار اجتماعی الگوریتم‌ها، تقویت حفاظت از حریم خصوصی و پیش‌بینی سازوکارهای مؤثر رسیدگی به شکایت کاربران باید در چارچوب قوانین و حقوق بنیادین شهروندان مورد توجه قرار گیرد.
۴: تقویت راستی‌آزمایی و مطالبه رعایت معیارهای حرفه‌ای یکسان در نظام رسانه‌ای
حمایت از مراکز تخصصی راستی‌آزمایی، ارتقای شفافیت منابع خبری، اصلاح مسئولانه خطاهای رسانه‌ای و توسعه سازوکارهای نظارت حرفه‌ای باید در دستور کار قرار گیرد. همچنین ضروری است عملکرد رسانه‌ها در انتخاب منابع، برجسته‌سازی رویدادها، بازنمایی قربانیان و عاملان و مواجهه با دیدگاه‌های مخالف، با معیارهایی روشن، مستند و یکسان ارزیابی شود؛ تا استانداردهای دوگانه در تولید و توزیع اطلاعات، موضوع بررسی عمومی و پاسخگویی حرفه‌ای قرار گیرند.
۵: توسعه سازوکارهای رصد و پاسخ سریع به اطلاعات نادرست در شرایط بحران
ایجاد ظرفیت‌های تخصصی برای شناسایی شایعات، پایش جریان‌های اطلاعاتی و تشخیص زودهنگام روایت‌های گمراه‌کننده، همراه با اطلاع‌رسانی سریع، دقیق و مستند، از الزامات مدیریت ارتباطات بحران است. این سازوکارها باید ضمن رعایت حریم خصوصی، حقوق شهروندان و آزادی‌های قانونی، به تقویت ارتباط دوسویه میان نهادهای مسئول و جامعه و کاهش زمینه‌های گسترش شایعه و بی‌اعتمادی کمک کنند.
۶: حمایت از سواد دیجیتال خانواده و صیانت از کودکان و نوجوانان
ارتقای توانمندی والدین برای همراهی آگاهانه با فرزندان در فضای مجازی، تولید محتوای متناسب با سن، آموزش امنیت و حریم خصوصی، مدیریت زمان و توجه و پیشگیری از آسیب‌های ناشی از مصرف نامتوازن رسانه‌ای باید به‌عنوان بخشی از برنامه‌های حمایتی خانواده‌محور دنبال شود. تحقق این هدف، علاوه بر ابزارهای فنی، به آموزش مستمر، دسترسی به منابع معتبر و مشارکت هماهنگ خانواده، مدرسه و نهادهای تخصصی نیاز دارد.
۷: استقرار نظام سنجش و ارزیابی اثربخشی برنامه‌های سواد رسانه‌ای
اثربخشی برنامه‌های آموزشی باید بر اساس شاخص‌هایی همچون توانایی تشخیص اطلاعات نادرست، مهارت ارزیابی شواهد، قدرت تحلیل روایت‌ها، شناخت سازوکارهای الگوریتمی، رفتار مسئولانه در بازنشر محتوا و توانایی تصمیم‌گیری آگاهانه سنجیده شود. شمار دوره‌های برگزارشده و میزان مشارکت مخاطبان، به‌تنهایی برای ارزیابی موفقیت این برنامه‌ها کافی نیست؛ بلکه باید تغییرات واقعی در مهارت‌ها و رفتارهای رسانه‌ای شهروندان مورد سنجش قرار گیرد.
باشگاه مدیریت رسانه و توسعه سواد رسانه‌ای یونسکو ایران، در چارچوب ظرفیت‌ها و مأموریت‌های خود، آمادگی دارد با همکاری دستگاه‌های مسئول، دانشگاه‌ها و مراکز تخصصی، در طراحی برنامه‌های آموزشی، تدوین شاخص‌های ارزیابی، تربیت مربیان و توسعه طرح‌های کاربردی ارتقای سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی مشارکت کند.
باشگاه مدیریت رسانه و توسعه سواد رسانه‌ای یونسکو ایران، در هفته جهانی سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی، بر ضرورت تقویت تفکر انتقادی، ارتقای تاب‌آوری شناختی و رسانه‌ای، گسترش عدالت اطلاعاتی و فراهم‌سازی زمینه مشارکت آگاهانه شهروندان در فضای ارتباطی تأکید می‌کند.
باور ما این است که مخاطب توانمند، نه مصرف‌کننده منفعل پیام‌هاست و نه بازنشرکننده بی‌تأمل اطلاعات؛ بلکه کنشگری آگاه است که می‌تواند میان مشاهده و قضاوت، هیجان و تصمیم، و مواجهه با پیام و پذیرش آن فاصله‌ای سنجیده ایجاد کند.
هفته جهانی سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی، فرصتی برای یادآوری این حقیقت است که کیفیت آینده ارتباطات، تنها به پیشرفت فناوری وابسته نیست؛ بلکه به میزان توانمندی انسان‌ها در فهم، ارزیابی و استفاده مسئولانه از آن نیز بستگی دارد. سرمایه‌گذاری بر سواد رسانه‌ای، سرمایه‌گذاری بر جامعه‌ای آگاه‌تر، مقاوم‌تر در برابر دستکاری اطلاعاتی و برخوردار از ظرفیت بیشتر برای گفت‌وگو، همزیستی و تصمیم‌گیری مسئولانه است.
سواد رسانه‌ای، صرفاً مهارت استفاده از رسانه نیست؛ توانایی فهم جهانِ بازنمایی‌شده، ارزیابی قدرتِ سازنده پیام و انتخاب آگاهانه در مواجهه با آن است. تحقق این هدف، نیازمند اراده نهادی، برنامه‌ریزی مستمر و مشارکت همه ارکان جامعه است.
انتهای پیام
