برخی پژوهشگران معتقدند وقوع این پدیده به‌تنهایی تضمین‌کننده افزایش بارش در خراسان رضوی نیست و حتی در صورت افزایش بارندگی، نمی‌توان انتظار داشت که یک فصل پربارش به‌تنهایی بحران انباشته‌شده منابع آب را برطرف کند.
بر اساس آمارهای منتشر شده، از مجموع ۳۷ دشت استان، ۳۴ دشت در وضعیت ممنوعه یا ممنوعه بحرانی قرار دارند و حدود ۸۱ درصد مصرف آب خراسان رضوی به بخش کشاورزی اختصاص دارد. همچنین، میزان پرشدگی مخازن ۱۹ سد استان در مهرماه ۱۴۰۵ حدود ۴ درصد اعلام شده و گزارش‌های پیشین از قرار داشتن ۱۴ شهر و ۵۲۳ روستا در وضعیت قرمز تأمین آب شرب حکایت داشته است. در چنین شرایطی، بهره‌گیری از بارش‌های احتمالی مستلزم مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ، از جمله حفاظت پوشش گیاهی بومی، مدیریت رواناب، کاهش فرسایش خاک، پخش کنترل‌شده سیلاب در پهنه‌های آبرفتی مناسب و توسعه زیرساخت‌های سبز شهری است.
ال‌نینو و آینده منابع آب خراسان رضوی
دانشیار و عضو گروه پژوهشی خشکسالی و تغییر اقلیم دانشگاه بیرجند، با اشاره به احتمال وقوع ال‌نینوی قوی تا بسیار قوی در زمستان ۱۴۰۵ اظهار کرد: ال‌نینو می‌تواند بر احتمال و الگوی بارش اثر بگذارد، اما به تنهایی تضمین‌کننده بارش بیشتر در خراسان رضوی نیست. حتی اگر بارش‌های پاییز و زمستان افزایش پیدا کند، بدون مدیریت رواناب، حفاظت خاک، تقویت نفوذ آب و کنترل برداشت از آبخوان‌ها، نمی‌توان انتظار داشت که وضعیت منابع آب استان به صورت پایدار بهبود یابد.
دکتر هادی معماریان، در گفت و گو با ایسنا با بیان اینکه تشدید پدیده ال‌نینو در اقیانوس آرام و احتمال وقوع یکی از رویدادهای بسیار قوی این پدیده در زمستان ۱۴۰۵ امیدهایی برای بهبود بارش‌های پیش‌رو و کاهش بخشی از پیامدهای خشکسالی در ایران ایجاد کرده است، افزود: برای خراسان رضوی، استانی که با افت منابع آب زیرزمینی، کاهش ذخایر سدها و تنش آبی در شهرها و روستاهای متعدد روبه‌روست، این پرسش اهمیت ویژه‌ای دارد که آیا ال‌نینو می‌تواند بارش‌های پاییز و زمستان را به اندازه‌ای افزایش دهد که بحران آب استان را تعدیل کند و در صورت فراهم شدن چنین فرصتی، چگونه می‌توان بیشترین بهره را از بارش‌ها برد و از تبدیل آن‌ها به سیلاب‌های مخرب جلوگیری کرد.
معماریان با اشاره به نتایج پژوهش‌های اقلیم‌شناسی ایران تصریح کرد: ارتباط ال‌نینو و بارش کشور واقعی، اما پیچیده و وابسته به منطقه و فصل است. مطالعه‌ای با استفاده از داده‌های ۴۵ ایستگاه همدیدی ایران در دوره ۱۹۸۰ تا ۲۰۱۶ نشان داد که میانگین بارش سالانه کشور در دوره‌های ال‌نینوی اقیانوس آرام شرقی عموماً بیشتر و در دوره‌های لانینیا کمتر از میانگین بوده است. با این حال، این نتیجه در مقیاس ملی به دست آمده و نمی‌توان آن را مستقیماً به همه مناطق خراسان رضوی تعمیم داد.
وی ادامه داد: پژوهش دیگری درباره بارش پاییزی ایران در دوره ۱۹۵۰ تا ۲۰۱۹ نشان داد که پاسخ بارش به تغییر فازهای ال‌نینو و لانینیا یکسان نیست. در برخی حالت‌های گذار، بارش بخش‌هایی از ایران افزایش و در برخی دیگر کاهش یافته است؛ بنابراین، صرف وقوع ال‌نینو برای تعیین مقدار بارش مشهد، کاشمر، بردسکن، تربت‌حیدریه، نیشابور یا کلات کافی نیست.
معماریان تأکید کرد: در حال حاضر نمی‌توان بدون استخراج و اعتبارسنجی خروجی مدل‌های پیش‌بینی فصلی، افزایش معینی مانند ۲۰ یا ۳۰ درصد برای بارش خراسان رضوی اعلام کرد. پیش‌بینی معتبر باید احتمال بارش کمتر از نرمال، نزدیک به نرمال و بیشتر از نرمال را برای مناطق مختلف استان مشخص کند. همچنین لازم است مقدار پیش‌بینی شده با میانگین بلندمدت هر ایستگاه مقایسه شود؛ زیرا افزایش یکسان بارش در دو منطقه با اقلیم و شرایط هیدرولوژیک متفاوت، پیامد یکسانی نخواهد داشت.
این عضو گروه پژوهشی خشکسالی و تغییر اقلیم دانشگاه بیرجند با اشاره به وضعیت منابع آب خراسان رضوی اظهار کرد: آمارهای منتشر شده نشان می‌دهند که بحران منابع آب استان عمیق‌تر از آن است که یک فصل پربارش به تنهایی بتواند آن را برطرف کند.
وی افزود: براساس گزارش شرکت آب منطقه‌ای خراسان رضوی در مرداد ۱۴۰۴، از ۳۷ دشت استان، ۳۴ دشت در وضعیت ممنوعه یا ممنوعه بحرانی قرار داشته‌اند و حدود ۸۱ درصد مصرف آب استان به بخش کشاورزی اختصاص داشته است.
معماریان ادامه داد: در ۲۹ مهر ۱۴۰۵ اعلام شد که ظرفیت ذخیره‌سازی ۱۹ سد استان حدود ۱.۵۷ میلیارد مترمکعب و میزان پرشدگی مخازن فقط ۴ درصد است. این مقدار معادل حدود ۶۳ میلیون مترمکعب آب ذخیره شده است؛ البته عدد حاصل از ضرب درصد در ظرفیت اسمی، تقریبی است و با آمار دقیق بهره‌برداری ممکن هست تفاوت داشته باشد.
وی با اشاره به وضعیت تأمین آب شرب استان بیان کرد: شرکت آب و فاضلاب خراسان رضوی در فروردین ۱۴۰۵ اعلام کرد که ۱۴ شهر با حدود ۵۰۰ هزار نفر جمعیت و ۵۲۳ روستا با حدود ۲۷۰ هزار نفر جمعیت در وضعیت قرمز تأمین آب شرب قرار داشته‌اند. این آمار نشان می‌دهد که مسئله فقط به ذخیره سدها یا وضعیت آبخوان‌های کشاورزی محدود نیست، بلکه امنیت آب شرب نیز تحت فشار قرار دارد.
این استاد دانشگاه تأکید کرد: در چنین شرایطی، بارش‌های احتمالی پیش‌رو باید به عنوان فرصتی برای کاهش مخاطرات سیلاب و تقویت منابع آب در نظر گرفته شوند، نه دلیلی برای به تعویق انداختن اصلاح الگوی مصرف و محدودیت برداشت از آبخوان‌ها.
معماریان با اشاره به یافته‌های پژوهشی درباره وضعیت منابع آب زیرزمینی ایران اظهار کرد: پژوهشگران با استفاده از داده‌های بیش از یک میلیون چاه، چشمه و قنات، وضعیت تغذیه آب زیرزمینی را در دوره ۲۰۰۲ تا ۲۰۱۷ بررسی کردند. نتایج نشان داد که تغذیه آب زیرزمینی کشور در این دوره حدود ۳۵ درصد کاهش یافته و روند متوسط کاهش آن حدود ۳.۸ میلی‌متر در سال بوده است. متوسط تغذیه سالانه برآورد شده برای کشور نیز حدود ۳۹.۶ میلی‌متر بود.
وی افزود: پژوهشگران همچنین تأکید کردند که مدیریت ناپایدار منابع آب و محیط‌زیست، در کاهش تغذیه آبخوان‌ها نقش مهم‌تری از تغییرات اقلیمی داشته است. البته این ارقام مربوط به کل ایران و دوره تاریخی مطالعه هستند، نه برآورد اختصاصی خراسان رضوی؛ بااین‌حال، پیام مدیریتی آن‌ها روشن است. حتی در صورت بهبود بارش، اگر برداشت از آبخوان‌ها از تغذیه آن‌ها بیشتر باشد، کسری منابع آب زیرزمینی ادامه خواهد یافت.
این پژوهشگر، حوزه خشکسالی و تغییر اقلیم با توضیح سازوکار نفوذ آب و تغذیه آبخوان‌ها تصریح کرد: در مناطق خشک، بخشی از بارش ممکن است به رواناب تبدیل شود، بخشی در خاک ذخیره شود و سپس از طریق تبخیر و تعرق از دسترس خارج شود و تنها بخشی از آب نفوذ کرده به عمق کافی برسد تا تغذیه آبخوان را تقویت کند.
معماریان ادامه داد: بنابراین، باید میان سه مفهوم تفاوت گذاشت؛ کاهش حجم رواناب خروجی از حوضه، افزایش نفوذ آب به خاک و ذخیره رطوبت در ناحیه ریشه و افزایش واقعی تغذیه آب زیرزمینی. این سه فرایند به یکدیگر مرتبط‌اند، اما یکسان نیستند. موفقیت یک طرح آبخیزداری در کاهش رواناب، به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که تغذیه آبخوان نیز به همان نسبت افزایش یافته است.
معماریان با تأکید بر ضرورت برنامه‌ریزی برای بهره‌برداری از بارش‌های احتمالی پاییز و زمستان اظهار کرد: راهبرد مناسب برای خراسان رضوی باید بر مجموعه‌ای از اقدامات مکمل استوار باشد. هدف این است که زمان ماند آب در محیط افزایش یابد، انرژی جریان کاهش پیدا کند، خاک حفاظت شود و در مکان‌های مناسب فرصت بیشتری برای نفوذ آب فراهم شود.
وی با اشاره به اهمیت حفاظت از حوضه‌های آبخیز بالادست بیان کرد: حفاظت از پوشش گیاهی بومی، مدیریت چرا و جلوگیری از تخریب سطح خاک می‌تواند در بسیاری از حوضه‌ها به کاهش فرسایش و کند شدن حرکت رواناب کمک کند. بقایای گیاهی، ریشه‌ها و ناهمواری‌های طبیعی سطح زمین به حفظ ساختمان خاک و افزایش زبری آن کمک می‌کنند.
معماریان افزود: در این زمینه، به جای اینکه اولویت درخت‌کاری گسترده با گونه‌های پرمصرف آب باشد باید با احیای طبیعی پوشش گیاهی سازگار با اقلیم باشد، در مناطق خشک، افزایش پوشش گیاهی ممکن است تبخیر و تعرق را نیز افزایش دهد؛ ازاین‌رو، هر نوع کاشت باید بر اساس نیاز آبی گونه، شرایط خاک و هدف هیدرولوژیک طرح انجام شود.
وی ادامه داد: مدیریت چرا، حفاظت از نهال‌های طبیعی، محدود کردن تردد مخرب وسایل نقلیه، حفظ بقایای گیاهی و احیای پوشش بومی در دامنه‌های حساس به فرسایش از جمله اقداماتی است که می‌توان برای حفاظت خاک و مدیریت بهتر رواناب در نظر گرفت.
این عضو گروه پژوهشی خشکسالی و تغییر اقلیم دانشگاه بیرجند با اشاره به نقش سازه‌های کوچک در مدیریت جریان آب اظهار کرد: در برخی آبراهه‌های فرسایشی، سازه‌های کوچک سنگی، آستانه‌های کنترل شیب و موانع نفوذپذیر می‌توانند سرعت جریان را کاهش دهند، بخشی از رسوبات را نگه دارند و فرصت تماس آب با بستر را افزایش دهند.
وی افزود: این سازه‌ها باید در مکان‌هایی اجرا شوند که شیب، جنس بستر، بار رسوب و خطر سیلاب برای آن‌ها مناسب باشد. طراحی نادرست ممکن است باعث تخریب سازه، تغییر مسیر جریان یا تشدید فرسایش در پایین‌دست شود.
وی تأکید کرد: اجرای بندهای کوچک نباید به عنوان راهکاری یکسان برای همه حوضه‌ها تلقی شود. بهتر است ابتدا طرح‌های آزمایشی اجرا و تغییرات رواناب، رسوب و نفوذ در آن‌ها اندازه‌گیری شود.
معماریان با اشاره به ظرفیت برخی پهنه‌های آبرفتی برای تقویت تغذیه آب زیرزمینی اظهار کرد: در مناطق دارای آبرفت‌های مناسب، پخش کنترل شده بخشی از سیلاب می‌تواند یکی از مهم‌ترین گزینه‌ها برای افزایش نفوذ و تقویت تغذیه آبخوان باشد. در این روش، جریان از طریق مسیرهای مهندسی شده به پهنه‌هایی هدایت می‌شود که ظرفیت مناسبی برای نفوذ دارند. گسترش جریان روی سطحی وسیع‌تر می‌تواند سرعت آب را کاهش دهد و زمان تماس آن با رسوبات را افزایش دهد.
وی افزود: پخش سیلاب در هر زمین خالی، لزوماً تغذیه آبخوان را افزایش نمی‌دهد. مکان‌یابی باید بر پایه بررسی‌های زمین‌شناسی، هیدروژئولوژی و هیدرولوژی انجام شود. همچنین، در مناطق دارای خطر آلودگی ناشی از فاضلاب یا رواناب شهری، ورود مستقیم آب به آبخوان بدون کنترل کیفیت می‌تواند خطرناک باشد.
این دانشیار دانشگاه بیرجند با اشاره به نقش مدیریت خاک در کاهش رواناب و فرسایش اظهار کرد: حفاظت از ساختمان خاک و کاهش فشردگی آن، در بسیاری از زمین‌های کشاورزی می‌تواند سهم رواناب را کاهش دهد. برای دستیابی به این هدف، روش‌هایی مانند خاک‌ورزی در امتداد خطوط تراز در زمین‌های دارای شیب و خاک مناسب، حفظ بقایای گیاهی و استفاده از پوشش سطحی سازگار با شرایط محلی، کاهش تردد ماشین‌آلات سنگین روی خاک مرطوب، ایجاد نوارهای گیاهی در نقاط مناسب برای کاهش سرعت جریان و به دام انداختن رسوب و استفاده از تناوب زراعی و روش‌های مدیریتی بهبوددهنده ساختمان خاک قابل بررسی هستند.
وی ادامه داد: اجرای این روش‌ها باید با توجه به بافت خاک، شیب، نوع کشت و شدت بارش انجام شود. ایجاد شیارها یا موانع بدون خروجی ایمن ممکن است در بارش شدید موجب تمرکز جریان و شکل‌گیری فرسایش خندقی شود.
معماریان با اشاره به ضرورت مدیریت رواناب در شهرهای استان بیان کرد: در شهرهایی مانند مشهد، نیشابور، سبزوار و کاشمر، افزایش سطوح نفوذناپذیر می‌تواند حجم و سرعت رواناب را افزایش دهد. در کنار توسعه شبکه زهکشی متعارف، استفاده از زیرساخت سبز می‌تواند به کاهش فشار بر شبکه و مدیریت محلی بارش کمک کند.
وی افزود: باغچه‌های باران، نوارهای زیستی، آبراهه‌های گیاه‌دار، کف‌پوش‌های نفوذپذیر در مکان‌های مناسب و حفظ فضاهای باز و مسیرهای طبیعی آب از جمله راهکارهایی هستند که می‌توانند برای مدیریت رواناب شهری بررسی شوند.
این پژوهشگر حوزه خشکسالی و تغییر اقلیم تأکید کرد: نفوذ مستقیم رواناب آلوده معابر، پارکینگ‌ها یا مناطق صنعتی به آبخوان باید کنترل شود. پیش از اجرای سامانه‌های نفوذی، لازم است کیفیت آب، ویژگی‌های خاک و وضعیت آب زیرزمینی بررسی شود. همچنین ساخت‌وساز در مسیل‌ها و پهنه‌های سیلابی باید با محدودیت‌های ایمنی و هیدرولوژیک سازگار باشد.
معماریان با تأکید بر ضرورت اجرای هماهنگ اقدامات آبخیزداری اظهار کرد: راهکارهای سازگار با طبیعت زمانی بیشترین کارایی را دارند که به صورت مجموعه‌ای هماهنگ در مقیاس حوضه آبخیز اجرا شوند. در بالادست، حفاظت پوشش گیاهی و کاهش فرسایش اهمیت دارد؛ در دامنه‌ها می‌توان از روش‌های مناسب مدیریت رواناب استفاده کرد؛ در آبراهه‌ها، کنترل موضعی انرژی جریان و رسوب در اولویت است؛ و در مخروط افکنه‌ها و پهنه‌های آبرفتی مناسب، پخش کنترل شده سیلاب می‌تواند برای افزایش نفوذ بررسی شود. در مناطق شهری نیز باغچه‌های باران، نوارهای زیستی و کف‌پوش‌های نفوذپذیر می‌توانند بخشی از راهبرد مدیریت رواناب باشند.
پیش‌بینی ال‌نینوی بسیار قوی برای زمستان ۱۴۰۵ احتمال تغییر الگوهای بارش را افزایش می‌دهد، اما هنوز نمی‌توان مقدار افزایش بارش خراسان رضوی را با یک عدد قطعی اعلام کرد. پژوهش‌های تاریخی ایران از وجود ارتباط میان ال‌نینو و بارش حمایت می‌کنند، ولی پاسخ مناطق مختلف یکسان نیست.
این استاد دانشگاه ادامه داد: در صورت تحقق بارش‌های بیشتر، ترکیبی از حفاظت پوشش گیاهی بومی، مدیریت خاک کشاورزی، سازه‌های نفوذپذیر کم مداخله، پخش کنترل شده سیلاب، احیای آبراهه‌ها و توسعه زیرساخت سبز شهری می‌تواند به کاهش بخشی از رواناب مخرب، فرسایش خاک و افزایش فرصت نفوذ کمک کند. بااین‌حال، میزان اثر هر روش باید در شرایط محلی ارزیابی شود.
وی تصریح کرد: راهبرد پیشنهادی برای خراسان رضوی این است که بارش‌های احتمالی به فرصتی برای بازسازی چرخه طبیعی آب تبدیل شوند؛ آب در بالادست با حفاظت خاک و پوشش گیاهی کند شود، در آبراهه‌ها به صورت ایمن مدیریت شود و در پهنه‌های آبرفتی مناسب فرصت نفوذ پیدا کند. هم‌زمان، برداشت از آبخوان‌ها باید با ظرفیت واقعی تجدید منابع آب سازگار شود.
معماریان تأکید کرد: هیچ فصل پربارشی و هیچ عملیات آبخیزداری به‌تنهایی نمی‌تواند جایگزین اصلاح الگوی مصرف، کنترل برداشت از آب زیرزمینی و مدیریت پایدار منابع آب شود.
آبخوان‌های تهی و ابرهای گذرا
بارش‌های پیش‌رو، اگرچه می‌توانند بخشی از تنش آبی کوتاه مدت را کاهش دهند، اما به‌تنهایی توان جبران کسری انباشته آبخوان‌های زیرزمینی استان را ندارند و عبور از بحران آب نیازمند اصلاح ساختار مصرف و مدیریت تقاضاست.
یک پژوهشگر و کارشناس ارشد سازه‌های آبی، با اشاره به بحران کم‌آبی در خراسان رضوی، بر ضرورت اتخاذ راهکارهای پایدار برای مدیریت بحران آب تأکید کرد.
سید نوید نبوی بیان کرد: با آغاز هر فصل بارش و اعلام پیش‌بینی‌های هواشناسی مبنی بر ورود سامانه‌های بارشی جدید، موجی از امیدواری در میان شهروندان و مدیران استان و کشور شکل می‌گیرد. در صورتی که در نگاه اول و از منظر غیر کارشناسی، چند روز بارش مداوم باران یا سفیدپوش شدن ارتفاعات بینالود و کوه‌های جنوبی استان، تصویری از پایان تشنگی و پر شدن مخازن را به ذهن متبادر می‌کند اما از دیدگاه علم هیدرولوژی و مدیریت منابع آب، پاسخ به یک پرسش بنیادین باید سنجیده شود که آیا این بارش‌ها توان جبران کسری مخزن و بحران کم‌آبی شهرهای خراسان رضوی را دارند؟
وی افزود: پاسخ کوتاه خیر است. در واقع برای درک چرایی این موضوع، باید تفاوت میان ترسالی مقطعی جوی و احیای هیدرولوژیکی آبخوان‌ها را واکاوی کرد.
این پژوهشگر و کارشناس ارشد سازه‌های آبی، نخستین چالش را تغییر ماهیت بارش‌ها در سال‌های اخیر به دلیل دگرگونی‌های اقلیمی دانست و اظهار کرد: رژیم بارش در استان از بارش‌های ملایم، مداوم و برف‌پایه که فرصت کافی برای نفوذ تدریجی آب به خاک و تقویت سفره‌های زیرزمینی داشتند، به سمت بارش‌های رگباری، کوتاه مدت و با شدت بالا تغییر یافته است.
نبوی، بیان کرد: این نوع بارش‌ها بیش از آنکه زمین را سیراب کنند، بر بستر خاک‌های خشک و فرسایش یافته جریان می‌یابند و به رواناب‌های مخرب و سیلاب تبدیل می‌شوند. بخش عمده این آب‌ها نیز یا در پشت سازه‌های نامناسب تبخیر می‌شوند یا بر اثر فرسایش خاک از دسترس خارج می‌گردند.
نبوی با اشاره به وضعیت منابع آب زیرزمینی خراسان رضوی، این استان را با سالانه بیش از یک میلیارد مترمکعب کسری مخزن آبخوان‌های زیرزمینی، یکی از بحرانی‌ترین استان‌های کشور توصیف کرد.
وی در ادامه بیان کرد: دهه‌ها اضافه برداشت از طریق هزاران حلقه چاه عمیق، سطح ایستابی دشت‌ها را از دشت مشهد ـ چناران و نیشابور گرفته تا دشت‌های کاشمر، تربت‌حیدریه و گناباد، ده‌ها متر پایین برده است.
این استاد دانشگاه با اشاره به اینکه بخش اعظم آب موردنیاز کشاورزی، شرب و صنعت شهرهای استان از همین سفره‌های زیرزمینی تأمین می‌شود، تأکید کرد: میزان بارشی که در طول یک یا دو فصل بارندگی رخ می‌دهد، حتی کسری رواناب سطحی همان سال را نیز به سختی تأمین می‌کند؛ چه اینکه به جبران بدهی متراکم ۵۰ سال مصرف بی‌رویه از سفره‌های تهی شده برسد.
این پژوهشگر و کارشناس ارشد سازه‌های آبی، تخریب ساختار آبخوان‌ها را خطری جدی‌تر از تخلیه آب دانست و درباره پدیده فرونشست زمین توضیح داد: هنگامی که آب از خلل‌وفرج لایه‌های رسوبی زیرین تخلیه می‌شود، لایه‌های خاک تحت وزن طبقات فوقانی متراکم شده و پدیده فرونشست زمین رخ می‌دهد.
نبوی افزود: فرونشست به معنای از بین رفتن ظرفیت تخلخل خاک است؛ وضعیتی که طی آن اسفنج زیرزمینی زمین فشرده شده و توانایی خود را برای جذب دوباره آب از دست می‌دهد؛ بنابراین حتی اگر سیلابی عظیم رخ دهد، زمینِ مرده و متراکم شده دیگر امکان ذخیره آن را در عمق ندارد.
نبوی در ادامه، اقلیم خشک و نیمه‌خشک خراسان رضوی را یکی از عوامل مؤثر بر تشدید بحران آب دانست و افزود: اقلیم خشک و نیمه‌خشک استان به این معناست که نرخ تبخیر پتانسیل در آن چندین برابر میانگین بارندگی است.
وی ادامه داد: در نبود زیرساخت‌های مدرن جمع‌آوری رواناب در دشت‌ها، آبخیزداری اصولی در بالادست حوضه‌ها و طرح‌های تغذیه مصنوعی سفره‌ها، بخش زیادی از بارندگی‌ها پیش از نفوذ در زمین، بخار شده و به هوا بازمی‌گردد.
این پژوهشگر و کارشناس ارشد سازه‌های آبی با تأکید بر ضرورت تغییر رویکرد مدیریت منابع آب در استان، بارش‌های پیش‌رو را غنیمت و رحمتی بزرگ دانست، اما هشدار داد: نباید آثار کوتاه مدت آن‌ها را با حل بحران کم‌آبی اشتباه گرفت.
وی در این خصوص توضیح داد: گرچه بارش‌های پیش‌رو بی‌شک غنیمت و رحمتی بزرگ هستند؛ می‌توانند تا حدی تنش آبی کوتاه مدت کشاورزی دیم را تسکین دهند، رطوبت سطحی خاک را بالا ببرند و ذخیره موقت چند سد استان را از وضعیت قرمز خارج کنند؛ اما اشتباه راهبردی آن است که این بارش‌ها را مجوزی برای توقف برنامه‌های ریاضت آبی و سازگاری با کم‌آبی بدانیم.
نبوی با تأکید بر اینکه مدیریت استانی خراسان رضوی باید بپذیرد بحران آب، بحران مدیریت تقاضاست، راهکارهای عبور از این وضعیت را تشریح و خاطرنشان کرد: بازچرخانی پساب شهری برای صنایع، هوشمندسازی و انسداد چاه‌های غیرمجاز، تغییر الگوی کشت به سمت محصولات کم آب‌بر و اجرای فوری طرح‌های تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها، از جمله اقداماتی هستند که می‌توانند در مدیریت پایدار منابع آب استان نقش‌آفرینی کنند.
وی تأکید کرد: بارش‌های پیش‌رو، با وجود آثار مثبت کوتاه مدت، به تنهایی قادر به جبران کسری انباشته منابع آب زیرزمینی خراسان رضوی نیستند و نباید موجب توقف برنامه‌های سازگاری با کم‌آبی شوند.
این استاد دانشگاه بیان کرد: باران پیش‌رو یک مسکّن چند روزه است؛ درمان این بیماری دیرین، جراحی ساختار مصرف آب در تمام پهنه استان است.
دیدگاه‌های کارشناسی نشان می‌دهد که بارش‌های احتمالی پاییز و زمستان، حتی در صورت تحقق پیش‌بینی‌های مربوط به ال‌نینوی قوی، نمی‌تواند به‌تنهایی بحران انباشته منابع آب خراسان رضوی را برطرف کند.
افزایش بارندگی زمانی می‌تواند به فرصتی مؤثر برای منابع آب تبدیل شود که با برنامه‌ریزی علمی، اجرای طرح‌های اصولی تغذیه آبخوان‌ها، بازچرخانی پساب، کنترل برداشت از چاه‌ها و اصلاح الگوی کشت همراه باشد. همچنین، باید میان افزایش موقت ذخایر سدها و رطوبت خاک با احیای بلندمدت منابع آب زیرزمینی تفاوت قائل شد؛ زیرا تداوم اضافه برداشت و فرونشست زمین می‌تواند توان آبخوان‌ها برای ذخیره آب را نیز کاهش دهد؛ بنابراین، بارش‌های پیش‌رو فرصتی ارزشمند برای کاهش بخشی از تنش آبی و تقویت منابع آب استان هستند، اما بهره‌گیری پایدار از این فرصت در گرو تغییر رویکرد مدیریت آب، کاهش مصرف و هماهنگ کردن برداشت با ظرفیت واقعی تجدید منابع است، چراکه نه یک فصل پربارش و نه هیچ عملیات آبخیزداری به تنهایی نمی‌تواند جایگزین اصلاحات اساسی در مدیریت منابع آب خراسان رضوی شود.
انتهای پیام
