پیچیده‌تر شدن تهدیدات و مخاطرات، ضرورت حرکت از مدیریت واکنشی بحران به سمت پیش‌بینی، پیشگیری و افزایش تاب‌آوری شهری را دوچندان کرده است. در این میان، فناوری‌هایی مانند سنجش از دور، سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) و هوش مصنوعی می‌توانند با تحلیل داده‌های مکانی، به شناسایی نقاط آسیب‌پذیر و حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی کمک کنند.
شلیر کاتورانی، مدیر مرکز خدمات تخصصی سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی جهاد دانشگاهی استان کردستان، در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به تغییر ماهیت تهدیدات اظهار کرد: پدافند غیرعامل در گذشته عمدتاً بر حفاظت فیزیکی، استحکام‌بخشی و اختفا متمرکز بود، اما امروز تهدیدات ترکیبی و شبکه‌ای، از حملات سایبری تا اختلال در زنجیره تأمین، ابعاد گسترده‌تری پیدا کرده‌اند. ازاین‌رو، رویکرد پدافند غیرعامل باید به سمت تاب‌آوری هوشمند، شناسایی زودهنگام تهدیدات و حفظ عملکرد زیرساخت‌ها در شرایط بحرانی حرکت کند.
وی افزود: هوش مصنوعی با تحلیل داده‌های تاریخی و شبیه‌سازی سناریوهای مختلف، در ارزیابی مخاطرات و پیامدهای احتمالی آن‌ها کاربرد دارد. همچنین سنجش از دور و GIS امکان پایش تغییرات محیطی و بررسی آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها را فراهم می‌کنند؛ هرچند اثربخشی این فناوری‌ها به کیفیت داده‌ها، نیروی متخصص و استفاده صحیح از نتایج در تصمیم‌گیری وابسته است.
کاتورانی با تشریح کارکرد این فناوری‌ها بیان کرد: سنجش از دور، به‌ویژه از طریق تصاویر ماهواره‌ای، اطلاعاتی درباره تغییرات کاربری اراضی، گسترش شهرها و وضعیت محیطی فراهم می‌کند؛ درحالی‌که GIS این داده‌ها را با اطلاعات جمعیتی، شبکه راه‌ها، مراکز خدماتی و زیرساخت‌های حیاتی تلفیق و تحلیل می‌کند. این فرایند می‌تواند به شناسایی مناطق آسیب‌پذیر در برابر مخاطراتی مانند زلزله و زمین‌لغزش کمک کند.
مدیر مرکز خدمات تخصصی سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی جهاد دانشگاهی کردستان با تأکید بر ضرورت ارزیابی زیرساخت‌ها پیش از بحران گفت: با تحلیل اطلاعات مکانی می‌توان وضعیت شبکه‌های حمل‌ونقل، مراکز درمانی و خدمات عمومی را بررسی و نقاط نیازمند توجه بیشتر را شناسایی کرد. همچنین در زمان بحران، GIS با تحلیل شبکه معابر و تعیین مسیرهای جایگزین امدادرسانی، امکان تصمیم‌گیری سریع‌تر و تخصیص هدفمندتر منابع را فراهم می‌کند.
وی با اشاره به شرایط جغرافیایی استان کردستان اظهار کرد: ویژگی‌های توپوگرافی، پراکندگی سکونتگاه‌ها و ساختار توسعه شهری، ضرورت ارزیابی دقیق آسیب‌پذیری را افزایش می‌دهد. برای دستیابی به نتایج قابل اتکا، باید عوامل طبیعی، کالبدی، جمعیتی و زیرساختی در کنار یکدیگر بررسی شوند و نتایج مطالعات در برنامه‌ریزی اجرایی مورد استفاده قرار گیرند.
کاتورانی، یکی از چالش‌های مهم این حوزه را پراکندگی اطلاعات میان دستگاه‌های اجرایی دانست و افزود: در بسیاری از موارد، مسئله فقط کمبود فناوری نیست؛ بلکه نبود هماهنگی، استانداردهای مشترک و سازوکار مشخص برای تبادل داده‌ها نیز مانع تصمیم‌گیری مؤثر می‌شود. ایجاد پایگاه داده جغرافیایی مشترک می‌تواند اطلاعات دستگاه‌های مختلف را در یک چارچوب واحد گردآوری کند و زمینه تحلیل یکپارچه و تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد را فراهم آورد.
وی در ادامه تأمین داده‌های به‌روز و استاندارد، تربیت نیروی انسانی متخصص، فراهم کردن زیرساخت‌های فنی و نرم‌افزاری و تقویت همکاری بین‌دستگاهی را از پیش‌نیازهای توسعه این فناوری‌ها برشمرد و گفت: در کنار این موارد، باید مسئولیت تولید و به‌روزرسانی داده‌ها و ضوابط دسترسی و تبادل اطلاعات نیز مشخص باشد.
مدیر مرکز خدمات تخصصی سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی جهاد دانشگاهی کردستان با تأکید بر نقش پژوهش در ارتقای تاب‌آوری شهری تصریح کرد: همکاری مراکز علمی و تخصصی با دانشگاه‌ها و دستگاه‌های اجرایی می‌تواند به شناسایی نیازهای واقعی استان، تعریف پروژه‌های کاربردی و تبدیل نتایج مطالعات به راهکارهای اجرایی کمک کند.
کاتورانی، تهیه اطلس جامع پدافند غیرعامل استان کردستان بر پایه GIS را یکی از طرح‌های اولویت‌دار پیشنهادی دانست و گفت: این اطلس می‌تواند اطلاعات مربوط به زیرساخت‌ها، دارایی‌ها و پهنه‌های مخاطره‌خیز را در چارچوبی مشترک گردآوری کند و مبنایی برای ارزیابی آسیب‌پذیری‌ها و اولویت‌بندی اقدامات حفاظتی باشد.
وی خاطرنشان کرد: برای اثربخشی این طرح، باید اهداف، شاخص‌های ارزیابی، مسئولیت دستگاه‌ها و شیوه به‌روزرسانی اطلاعات از ابتدا مشخص شود. اجرای مرحله‌بندی‌شده طرح نیز می‌تواند ضمن ایجاد هماهنگی میان دستگاه‌ها، دستیابی به نتایج عملیاتی را تسهیل کند.
کاتورانی در پایان تأکید کرد: ارتقای تاب‌آوری شهری مستلزم پیوند دانش تخصصی، داده‌های معتبر، فناوری‌های نوین و مدیریت هماهنگ است. استفاده هدفمند از این ظرفیت‌ها می‌تواند به کاهش آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها و تقویت آمادگی شهرهای کردستان در برابر بحران‌ها کمک کند.
انتهای پیام
