از عمارت تابستانی حاکم لنگرود و رانکوه، تنها یک تصویر باقی مانده، تصویری که یک سند تاریخی است. عمارتی سه طبقه با پنجره‌های چوبی به باغی که خاندان بزرگ منجم باشی برای فرار از گرمای تابستان‌های شرجی به کوهپایه روستای «دیوشل» پناه می‌بردند.
امروز جای آن عمارت اعیانی و باشکوه سه طبقه، کارخانه چای رحمانیان قد علم کرده و بوته‌های چای با برگ‌های همیشه سبزشان به مسافرانی که مسیر لاهیجان-لنگرود را طی می‌کنند، یکی از نوشیدنی‌های محبوب ایرانی‌ها را به علاقمندان تعارف می‌کند.
همین یک عکس باقی مانده از عمارت موسوم به کاخ ییلاقی «منجم باشی»، خود یک سند تاریخی است و عمارتی را نشان می‌دهد که همچون کاخ «خوشتاریا» (گرجی‌تبار تبعه روس) در انزلی، یک سازه تماما چوبی است و الگوی معماری متفاوت و مشابه خانه‌های قفقاز را دارد.
«منجمی، مسیحا، اسدی لنگرودی، مشکوتی، سالار مشکات و پیش‌بین» نام خانوادگی خاندانی است که سرسلسله آنها در دربار قاجار سمت منجم‌باشی را داشت. یکی از ایشان «میرزا موسی» که داماد فتحعلی‌شاه قاجار بود، در جوانی حاکم گیلان شد و بعدها از این خاندان، حاکم لنگرود و رانکوه شدند.
منجم باشی‌ها چگونه به حکومت گیلان رسیدند؟
در کتاب «نامها و نامدارهای گیلان» اثر جهانگیر سرتیپ‌پور آمده: «میرزا موسی منجم باشی، فرزند میرزا محمدرضا لنگرودی و برادر میرزاصادق منجم باشی است. او از ریاضی‌دانان و معتبران در علم هیات و نجوم بود که در دربار قاجار دارای منزلت و اعتبار بوده و به عنوان منجم باشی دربار شد. میرزا موسی از جمله مدیرانی بود که با قدرت منطق بر بسیاری از مشکلات غلبه می‌کرد. در جریان اختلاف و مخاصمه بین فتحعلی شاه و با برادر کارآمدش، حسینقلی خان... پادرمیانی میرزا موسی و مذاکره‌اش با حسینقلی خان سبب شد که او بدون قید و شرط پا در رکاب کرده و به سوی فتحعلی‌شاه بشتابد و رفع غائله شود.
میرزا موسی منجم باشی گیلانی حوالی سال‌های ۲۰- ۱۲۱۹ هجری قمری حکمران گیلان بود، در عهد حکمرانی او قسمتی از قوای روسیه مامور تسخیر گیلان شد و از راه پیربازار متعرض رشت شدند؛ موسی منجم باشی با توزیع اسلحه بین داوطلبان آنان را به سوی پیربازار گسیل داشت و در نبرد موسوم به پیله داربن، قوای روسیه زمینگیر شدند.»
آرامگاه خانوادگی، برخی از نامداران منجم باشی در «فشکالی محله» شهر لنگرود قرار دارد. بخشی از عمارت بزرگ و اعیانی این خاندان نیز در فشکالی محله، روبروی باغ سبزه میدان قراردارد.
به‌جز این عمارت که متاسفانه تنها بخش کوچکی از آن باقی مانده است، خاندان منجم باشی، عمارت دیگری نیز به عنوان کاخ ییلاقی در کوهپایه لنگرود داشتند. بنابر منابع مکتوب و روایت‌های شفاهی، این عمارت در روستای «دیوشل» بر دامنه کوهی قرار داشت که جاده لاهیجان به لنگرود از پایین دست آن عبور می‌کرد.
کاخ منجم باشی در روستای دیوشل
دیوشَل یا دیوسَل، نام روستایی بر دامنه «اَتاکوه» است که به واسطه داشتن آبگیری بسیار بزرگ، دیوسل و یا دیوشل نامیده می‌شد. «سَل» در زبان گیلکی، معنی استخر را می‌دهد. آب بندان‌هایی که به منظور ذخیره آب در فصل کشاورزی مورد استفاده قرار می‌گرفت. «دیو» در معنای بزرگ، در کنار «سل»، آبگیر و استخر بزرگ معنا می‌داد.
یاسنت لوئی رابینو، نایب کنسول انگلیس در رشت در اوایل قرن بیستم در کتاب «ولایت دارالمرز گیلان» خود که ترجمه جعفر خمامی‌زاده است، عمارت ییلاقی منجم باشی، حاکم رانکوه را در روستای «دیوشل» دیده و آن را اینگونه توصیف کرده است: «منجم باشی لنگرودی در این دهکده کاخی ساخته و طرح باغی ریخته است. او بنای این کاخ و باغ را از افتخارات خود می‌داند. این باغ می‌تواند با تمام باغ‌هایی که من در ایران دیده‌ام رقابت کند. این باغ در پای کوهی مشجر واقع شده و جویبارهای کوچکی که از کوه سرازیر می‌شود از درون جویی که با سنگ ساخته‌اند و در وسط باغ می‌گذرد. کاج و دیگر درختان غیر بومی در این باغ رشد کرده‌اند و گل‌های زیبای فراوانی در آن دیده می‌شود.»
محمد محمدی بندری، یکی از پژوهشگران لنگرود، تصویری از عمارت منجم باشی را در اختیار دارد. وی با بیان اینکه این عمارت در روستای دیوشل قرار داشت، می‌گوید: این بنای قاجاری در دامنه کوه قرار داشت و از تصویر می‌توان فهمید بنا دارای درب و پنجره‌های چوبی متعدد بوده و معماری آن با دیگر بناهای گیلان متفاوت بوده، متاسفانه این بنای سه طبقه در اثر عدم رسیدگی از بین رفته است.
مسافرانی که از لاهیجان به سمت دیگر شهرها و روستاهای شرق گیلان سفر می‌کنند، حتما باغ‌ها و کارخانه‌های متعدد چای را در مسیر دیده‌اند. یکی از این کارخانه‌ها که در کنار جاده فروشگاه چای نیز دارد، باغ و کارخانه چای رحمانیان است که به گفته علی خوش تراش لنگرودی، به جای باغ و عمارت منجم باشی ساخته شده است.
اگر عمارت ییلاقی منجم باشی در دامنه کوه در روستای دیوشل باقی می‌ماند، نوع معماری متفاوت آن و قدمت قاجاری آن، فرصت ممتاز گردشگری در شرق گیلان بود. شاید همین یک عکس بتواند الگویی برای بازآفرینی عمارتی باشد که زمانی با دیگر باغ‌های ایران برابری می‌کرد.
انتهای پیام
